Geopolitiek is nooit eerlijk (Trump dus ook niet)
YOU CAN'T HANDLE THE TRUTH
Liegen mag niet en daarom houden we niet van oneerlijke politici. Toch kan het politieke systeem niet zonder gesmiespel. Vaagheid en zelfs liegen hebben een functie: het maakt compromissen verkoopbaar en beperkt gezichtsverlies.
Het ontregelen van de tegenstander is nog ouder dan de weg naar Rome. Ptolomeus I Soter, een belangrijke generaal onder Alexander de Grote en stichter van het Polemische Koninkrijk in Egypte, bedacht tijdens een van zijn veldslagen een list. Hij bond bezems aan de staarten van paarden en honden zodat ze bij de aanval een enorme stofwolk creëerden. Zijn tegenstander, Demetrius, zette hierop zijn olifanten in en hoopte de typische Macedonische formatie (zogeheten phalanx) op te breken. De beesten stapten op puntige kettingen waardoor ze een stampede veroorzaakten. Na het neerhalen van de olifanten raakten de soldaten van Demetrius in paniek, en gingen er vandoor.
Volgens de Griekse overlevering gebruikte een andere tegenstander, de Perzische vorst Cambyses II, katten als schild om Egyptenaren te ontregelen. Katten werden in Egypte gezien als heilig, het doden ervan als ernstig vergrijp. Zo is te lezen in Diodorus hoe een Romein per ongeluk een kat doodde waarop een woedende menigte hem lynchte.
Ontregeling kan effectief zijn om je tegenstander een kant op te laten bewegen (of juist niet) maar het werkt wat minder goed als permanente politieke strategie. Helemaal als je de trukendoos van misleiding opentrekt richting bondgenoten.
Toch hangt de Amerikaanse president Donald Trump aan elk paardenstaart een stoffer en stuurt bij elke mededeling een formatie katten mee. Waarom ontregeling als norm vooral vervelend is voor de Verenigde Staten zelf.
You’re always with the drama, you
De eerste weken van januari waren een politieke pinball machine. Na de regime change ontvoering van de Venezolaans president Maduro, weigerde Trump militair ingrijpen uit te sluiten om Groenland te annexeren. Daarna herhaalde hij zijn wens om Groenland te bezitten (‘je kunt niet verdedigen wat je niet bezit’), beloofde tussendoor nog in capslock militair ingrijpen in Iran (‘HELP IS ON THE WAY’) en kondigde hogere belastingtarieven aan voor landen die hadden meegedaan aan een gezamenlijke militaire oefening in Groenland op uitnodiging van Denemarken.
De onzalige uitspraken konden eerder deze maand rekenen op Republikeinse pushback: senatoren - die al mopperig zijn omdat het Congres is gepasseerd bij de interventie in Venezuela - noemden de woorden van president Trump ‘stupid’ en senator Thom Tillis waarschuwde: ‘amateur hour is over’.
Ook Europese landen en Canada called his bluf en tijdens de openingsspeech op het World Economic Forum (WEF) in Davos trok Trump zijn keutel in. Hij sloot het gebruik van militaire inzet om Groenland te annexeren uit, zag af van de tarieven tegen Europese bondgenoten en kondigde ‘the framework of a future deal’ aan na een meeting met NAVO-secretaris generaal Mark Rutte.
Diplomaten, uiteraard anoniem, liepen leeg tegen CNN en beschreven afgelopen week als een ‘wervelwind van absurditeit dat transatlantische relaties heeft beschadigd, afleid van Oekraïne en China en Rusland erg blij maakt’. Terwijl het toch echt diezelfde diplomaten zijn die al een week lang met de handen in het haar gillen dat de NAVO op instorten staat.
De constante stofwolken, de maximale dreiging en drama werkt alleen als het schaars en verrassend is. Je gaat ook niet thuis bij elk wissewasje meteen dreigen met een echtscheiding of met veel bombarie je koffers pakken. Als je de maximale dreiging continu inzet, wordt het voorspelbaar en hol je vooral je eigen geloofwaardigheid uit. Maar hoe geloofwaardig ben je zelf als Europa, wanneer je evenzo maximaal reageert op elke scheet die uit het Witte Huis komt?
Deels is Europa prikkelbaar omdat ze de Verenigde Staten als hegemoon zien. Artikel 5 van de NAVO (een aanval tegen één, is een aanval tegen allen) is afhankelijk van verwachtingen. Voorspelbaarheid zorgt voor zekerheid in een onzekere wereld. Als de belangrijkste bondgenoot wispelturig wordt - door de ene week in Venezuela een president te kidnappen, de week erop te zeggen dat hij Groenland wel wil hebben om de week daarop wel/niet/wel/niet in te grijpen in Iran - wordt het risico voor Europese bondgenoten accuut.
Toch is het niet alleen Trump die stofwolken maakt: Europa helpt een handje mee door er publiekelijk een crisis van te maken. Volgens politicoloog John Maersheimer - die in zijn boekje Why Leaders Lie nut en noodzaak van gekonkelfoes op een rij zette - heeft het escaleren van crisis (zoals sommige Europese leiders) doen óók een functie.
Een dreiging vergroten (de Verenigde Staten zijn niet meer betrouwbaar) kan ook een middel zijn om intern steun te krijgen voor je eigen politieke agenda (Europa moet meer uitgeven aan haar eigen Defensie en het zonder Amerika gaan doen). Vooral de Europese Commissie ziet haar kans schoon om na zeventig jaar eindelijk een voet tussen de Defensie-deur te krijgen. Het is politiek functioneel maar heeft ook een prijs: Europese landen maken zichzelf op deze manier onderdeel van de Grote Trumpshow.
Continue bluffen creëert ook kosten: Trump kan maar zo vaak KingKong-borstklopperij doen zonder door te zetten, en Europa kan maar zo vaak een noodklok luiden over ‘nu moeten we toch écht een eigen Europese defensie opbouwen’ (en werden afgelopen week door NAVO secretaris-generaal Mark Rutte uit de droom geholpen: ‘als je denkt een Europese defensie op te kunnen bouwen zonder de Verenigde Staten, veel succes’)
Eerlijk zijn over oneerlijkheid
Politiek is deels het permanente verwijt van potten dat de ketels aan de overkant zo zwart zien. Geen enkele wereldleider is écht eerlijk. Zelfs niet als ze pleiten voor meer eerlijkheid (of misschien moet je juist dan extra op je tellen letten).
De Canadese premier Mark Carney zei bijvoorbeeld in zijn openingsspeech op Davos (hieronder volledig terug te zien) dat het verhaal van de ‘rule based order’ gedeeltelijk vals was, maar ook bruikbaar: een nuttige fictie die voorspelbaarheid kocht en publieke goederen faciliteerde. Een deel van het systeem werkte juist omdat iedereen een beetje meespeelde alsof. Onder deze voorwaarde (de machine draaiende houden) heeft oneerlijkheid, framen en ronduit liegen een rationele functie met een strategische waarde. Want - oh ironie - ook in de onderstaande speech waarin wordt gepleit voor meer eerlijkheid, maakt Carney gebruik van een politiek opportuun frame: eentje waarin middle powers (zoals Canada zelf natuurlijk) de kar zullen moeten trekken.
Volgens Maersheimer is liegen, draaien, spinnen en framen (hij ziet liegen - terecht - als een spectrum van konkelfoezerij) niet direct een teken van slecht leiderschap, maar een middel.
Staten liegen om oorlog te voorkomen, om tijd te kopen, hun tegenstander af te schrikken, zwakte te maskeren of juist intern draagvlak te krijgen voor beleid wat anders politiek moeilijk te verkopen is. Omdat we kinderen leren dat liegen ‘fout’ is (er verschijnt een streep op je voorhoofd!) zien we eerlijkheid als een vanzelfsprekende deugd en de oneerlijke politicus daarmee direct als immoreel.
Kun je met een zonde een deugd creëren? Denk bijvoorbeeld aan de Amerikaanse president John F. Kennedy die loog over een deal met de Rusland tijdens de Cuba Crisis (1962) om verdere escalatie te voorkomen. President Roosevelt stelde in 1941 als ‘blunt fact’ dat een Duitse onderzeeboot als eerste het vuur opende naar een Amerikaanse destroyer, omdat hij een aanleiding nodig had om zich als de Verenigde Staten te mengen in de Tweede Wereldoorlog.
Of een leugen ‘nobel’ is, hangt af van de uitkomst (het label van ‘noble lie’ is alleen achteraf verkrijgbaar) maar het laat wel zien dat eerlijkheid op zichzelf geen stabiele veiligheidsgarantie vormt.
Flapuits zijn niet per se eerlijker
Liegen kán instrumenteel zijn maar (zo waarschuwde onder meer Hannah Arendt naar aanleiding van de Pentagon Papers in een essay) ook een systeem op zichzelf worden als het herhaaldelijk te gemakzuchtig wordt gebruikt. Het bouwt een wereld waarin feiten flexibel zijn en een bureaucratische alternatieve realiteit vormen. Denk bijvoorbeeld aan de militaire gereedheidsrapportages waarbij theoretisch gezien Nederlandse voertuigen zonder wielen op papier een groen inzetbaarheid-vinkje konden krijgen omdat zonder wielen een voertuig procentueel gezien immers grotendeels operationeel. Het stapelen van leugens creëert een omgeving waarin leiderschap niet langer aanspreekbaar is op de werkelijkheid omdat ze bewegen in een alternatieve (politiek geschapen) realiteit. Het gaat er dus niet zozeer om dat je liegt, maar waarvoor, tegen wie, en bovendien: hoe vaak en tegen welke kosten.
Trump past perfect in de categorie van Arendt: het is geen instrument maar de status quo. Niet omdat hij af en toe liegt, maar omdat hij de grens tussen feit, dreiging en beleid systematisch vervaagt. Alleen in Trumpland heeft Venezuela olie van Amerika gestolen en is Groenland van Denemarken omdat ze ‘toevallig 500 jaar geleden met een bootje daar terechtkwamen’. We praten allang niet meer in dezelfde realiteit.
De continue stofwolk ís het beleid: elke week een nieuw ultimatum, tegen de tijd dat de ene onwaarheid is gedebunked staan er al weer drie op je te wachten naast een aankondiging met militaire dreiging en/of met economische sancties (of beiden). Ondanks de bombastische taal zijn de beloofde militaire acties van Trump - voor zover ze plaatsvinden - hooguit ‘pinpricks’: erin en eruit, geen langdurige verplichtingen. In termen van massa beweegt hij af en toe troepen als pressiemiddel.
Een ander land dat alleen maar kan communiceren in de hoogste octaaf is Noord-Korea. Maar waar de Kim-van-Dienst het doet uit zwakte, omdat het nucleaire wapen de enige diplomatieke hefboom is die het land als geïsoleerde staat heeft, doet Trump dit als een van de machtigste leiders ter wereld. Hij heeft honderd diplomatieke hefbomen tot zijn beschikking en rent altijd meteen naar de grootste van economische sancties en militaire dreiging. Ondanks de retorische stofwolken zijn de Amerikaanse acties (of het gebrek daar aan) glashelder.
Net zoals liegen werkt de bereidheid tot maximale escalatie werkt alleen in afgebakende situaties, niet als permanente default setting. De Franse president De Gaulle escaleerde bijvoorbeeld maximaal zonder het bondgenootschap op te blazen en trok in 1966 tijdelijk Frankrijk terug uit NATO’s militaire commando (niet uit de NAVO zelf), omdat hij niet volledig afhankelijk wilde worden van de Amerikaanse nucleaire paraplu. Vervelend voor bondgenoten, maar consistent.
Desondanks wordt de Amerikaanse president vaak gepresenteerd als de anti-rituele realist: iemand die geen diplomatieke praatjes ophangt en gewoon lekker zegt wat hij wilt. Toch is dat niet hetzelfde als ‘eerlijke politiek’. Het kan ook betekenen: meer impuls en minder zelfbeheersing. Ongedisciplineerd.
Een flapuit-zijn is niet hetzelfde als eerlijk zijn. Zijn uitspraken bijvoorbeeld dat Amerika de bondgenoten niet nodig heeft en in Afghanistan ‘wel wat troepen stuurden maar niet echt bij de frontlinies’ is hier een perfect voorbeeld van. Hij is niet eerlijk over situaties, over intenties of over grenzen, hij is alleen eerlijk in het demonstreren van zijn tekortkoming: totaal gebrek aan bedachtzaamheid.
Alleen de NAVO gaat over de NAVO
Trump beweegt qua retoriek in de alternatieve realiteit waar Arendt voor waarschuwde. Niet omdat het een strategisch doel dient maar uit karaktergebrek. He cannot help himself. Het probleem is dat deze geconstrueerde realiteit (die vijf minuten later weer iets anders kan zijn en vervolgens wordt gepresenteerd alsof dat altijd al de bedoeling was) vervolgens een eigen leven gaat leiden. Zoals socioloog William Isaac Thomas al in 1928 stelde: als mensen situaties definiëren als werkelijk, worden ze werkelijk in hun gevolgen. Mensen handelen volgens de realiteit zoals zij die definiëren.
Sommige Europese leiders en instituties (maar ook zeker de horde aan opiniemakers, podcastbabbelaars en duiders) voeden de staat van permanente crisis door te reageren alsof Trump de NAVO unilateraal kan opblazen, terwijl de organisatie juist zo gebouwd is dat geen enkele leider dat kan.
Door te doen alsof de NAVO fragiel is, maken ze hem daadwerkelijk fragieler. Terwijl de NAVO - naast de eerdergenoemde crisis met De Gaulle - ook overeind bleef staan toen Griekenland vervolgens in 1974 hetzelfde deed naar aanleiding van de crisis in Cyprus. In territoriaal gesteggel over Cyprus hebben zowel Turkije als Griekenland elkaar meerdere malen militair bedreig, en beiden zijn nog altijd lid.
Daarnaast vereist Artikel 5 consensus van alle 32 NAVO-lidstaten: het is geen unilaterale Amerikaanse beslissing. Dat zelfs Donald Trump bereid is om mee te bewegen richting een 180 graden draai, heeft de bijeenkomst van het World Economic Forum (WEF) in Davos laten zien. Het systeem deed wat het moest doen: het wist een Amerikaanse president te overtuigen dat zijn unilaterale eigendomsclaim op een soevereine bondgenoot volslagen onnodig is. Dat het voorkomen van Chinese en Russische invloeden in het Arctisch gebied een gemeenschappelijk NAVO-belang is. De Europese defensie-uitgaven zitten daarnaast al enige tijd in de lift, dus die Amerikaanse (in dit geval: zeer terechte) kritiek is eveneens geadresseerd in het bondgenootschap. Eensgezindheid kun je alleen voor de lange termijn garanderen als je in staat bent onenigheid te organiseren.
Continue het centrum zijn van onenigheid heeft ook zijn publieke prijs (zogeheten audience costs). In NAVO-lidstaten is 21% positief over Amerikaans leiderschap, waarmee Trump op ongeveer gelijke voet staat met zichzelf (in zijn eerste termijn) en voorganger George W. Bush in 2007-2008. En - vlak voor de midterm verkiezingen - ziet Trump ook binnenlandse steun verminderen: hij kan rekenen op 40% van de stemmen. Het nieuws schoot de president in het verkeerde keelgat en hij dreigde vervolgens de New York Times aan te klagen (ook al waren de bevindingen consistent met andere peilingen).
Dan is er nog de economie. De Amerikaanse economie groeit maar dankzij de tarieven, DOGE-bezuinigingen en hoge uitgaven is de nationale schuld gestegen. De arbeidsmarkt koelt af en het consumentenvertrouwen zit in een flinke dip. Het arbeidsaanbod krimpt door de uitzetting van illegale migranten: ongeveer 5% van de Amerikaanse beroepsbevolking bestaat uit ongedocumenteerde werknemers. Trump zijn reactie op de hogere werkloosheidscijfers dan verwacht was het ontslaan van de directeur van het Amerikaanse CBS (de Bureau of Labour Statistics, BLS): ook deze cijfers zouden ‘rigged’ zijn.
Ook de Republikeinse partij staat niet langer als een blok achter Trump omdat zijn goedkeuring onder belangrijke keizersgroepen die hem in 2024 aan de overwinning hielpen (zoals Hispanics, jong volwassenen en ondernemers) daalt. Conservatieve influencers, zoals Ben Shapiro, beginnen zich te roeren tegen MAGA-influencers (zoals Candace Owen en consorten) die via YouTube en andere platforms complotten over Joden en pedo-elites verspreiden. De wens van Trump om de midterm verkiezingen te annuleren komt niet uit de lucht vallen.
In dit licht moeten NAVO-lidstaten Trump ook zien: niet als een onvoorspelbare kracht die de organisatie kan vernietigen, maar als een president die zaaggeluiden aan zijn stoelpoten hoort. Trump’s escalatietaal richting bondgenoten ondergraaft zijn geloofwaardigheid thuis (zoals de Republikeinse kritiek op zijn Groenland-uitspraken toont) dus waarom niet zijn internationale geloofwaardigheid?
Hysterisch gillen over Europese troepen naar Groenland sturen, een eigen Europees leger oprichten, of apocalyptisch roepen dat in de nieuwe wereldorde Amerika geen bondgenoot meer is, zorgt ervoor dat de man Trump serieuzer wordt genomen dan zijn ambt en de erfenis daarvan (in een democratie zijn presidenten immers tijdelijk).
Door een cool and collective ‘nee’ neer te leggen in Davos ontnamen Europese leiders Trump juist het dramatische theater wat hij zo graag wil laten zien aan zijn binnenlands publiek. Je shit niet verliezen is saai en degelijk, maar zorgvuldig de woorden kiezen (na achter de schermen volop te hebben gesmiespeld) is juist gebruik maken van de diplomatieke hendels die Trump momenteel over het hoofd ziet.
Politiek volwassenen zeggen niet alles hardop, maar geven dingen ook de aandacht die het verdient. Niet elke dreiging hoef je publiek gewicht te geven. Niet elke belediging hoef je serieus en persoonlijk te nemen. Wie zichzelf niet kan beheersen, kan ook niet besturen. Macht gaat niet alleen over een groot leger kunnen inzetten, maar ook over meebepalen wat van politiek belang is. Het vermogen om te kiezen wat betekenis krijgt en wat je moet laten waaien.
Politiek is immers net zo eerlijk als het leven zelf.
Deze artikelen zijn gratis te lezen, maar niet gratis te maken.
Steun mijn werk en schrijf je in, deel het artikel of overweeg een betaald lidmaatschap. Ook het schrijvende leven is niet eerlijk dus een kleine bijdrage als blijk van waardering is altijd welkom!
Flood(ing) the zone with shit wordt actueel toegeschreven aan Steve Bannon (als bedenker) en Trump (als uitvoerder). Maar - dit handorakel bepaalt ons er weer eens bij - het is van alle lieden en tijden.
A few good men is een hele goede film! 😁
Wat kant tekeningen:
- China en Rusland staan op punt van instorting en lachen niet meer
- Trump is een showmaster en alles wat hij doet is onderdeel van de show, het ene effectiever dan het andere. Wie niet door de show heenkijkt naar de resultaten mist de helft.
- Candace is geen maga influencer, maar een fringe influencer die door maga veel te extreem wordt bevonden, met zoals Fuentes, Jones en Carlson.