'Iran-pakket’ is verkapte duurzaamheidsdrammerij

Foutje, bedankt!

Het is wel duidelijk dat de feestneuzen van het CDA en de duurzaamheidsdominees van D66 weer in het kabinet zitten: gisteren werd bekend dat het ‘Iran-pakket’ wordt betaald door een accijnsverhoging op alcohol om de energietransitie te versnellen. Never waste a good crisis.

In totaal werd in 2020 een bescheiden bedrag van 750 (zegge: seefe-hondurd-en-vaiftig) miljard euro gestort in het EU Herstel- en Veerkrachtfonds, ook wel bekend als het coronaherstelfonds, om de economische gevolgen van de coronacrisis aan te pakken.

Nederland mocht hier 5,4 miljard van hebben maar financierde daarmee beleid dat al was uitgevoerd, zoals saneringssubsidies voor varkenshouders of reeds uitgedeelde laptops. Sommige ontvangers wisten zélf niet eens dat ze van Europees geld hadden geprofiteerd, zo ontdekte mijn collega Peter Teffer van Follow the Money.

De exacte besteding van de coronagelden is dan ook, zo constateerde vorig jaar de Europese Rekenkamer, niet precies na te gaan omdat de Europese Commissie ‘geen gegevens heeft over de werkelijke kosten’. Wel vond het Europees Parket (EPPO) voor ongeveer 5 miljard euro EU-breed aan fraude (waar vervolgens niets aan gedaan werd, wordt of zelfs gedaan kan worden).

Wat er zes jaar geleden niet bij werd verteld, is dat Nederland in 2028 rente en aflossing moet gaan meebetalen op het fonds, waardoor de jaarlijkse EU-afdracht zal stijgen van 7,2 miljard naar 11 miljard euro. Het ‘herstelfonds’ gaat ons hierdoor over de jaren heen onder de streep bijna het dubbele kosten dan de 5,4 miljard die we eruit kregen.

De EU zou de EU niet zijn als ze geen randvoorwaarden stellen aan de sigaar uit eigen doos. In ruil voor het zakgeldvoorschot met 200% rente moest Nederland onder meer het pensioenstelsel en de woningmarkt hervormen: beleidsplannen die al jaren op de Europese politieke agenda stonden maar waar botweg geen democratische meerderheid voor te vinden was.

Toen het kabinet Schoof (PVV, BBB, NSC en VVD) de CO2-heffing wilde terugdraaien, een hervorming die was beloofd in ruil voor het geld, kwamen ze erachter dat Brussel hun schoenveters aan elkaar had geknoopt. Ergens in het argeloos accepteren van de algemene voorwaarden hadden we blijkbaar niet goed gelezen dat we gekort konden worden tot wel 600 miljoen euro.

Moraal van het corona-verhaal: crisis vormt in de regel meer een gelegenheid dan een aanleiding voor buitengewone financiering voor buitengewoon politiek impopulaire plannetjes. (Zie daarover ook dit Bericht uit Brussel van Auke Zijlstra over de niet-zo-tijdelijkheid van het Coronafonds).

Staat van permanente crisis

Al in 2022 constateerde professor Beatrice de Graaf in het radioprogramma Kelder & Co dat het woord crisis wel heel erg aan inflatie onderhevig was geraakt. Ze kwam tot deze conclusie in haar onderzoek naar crisisbesef van 1800 tot nu, neergepend in haar essay Crisis!:

“Het is een soort hockeystickdiagram. Er werd af en toe wel over crises gesproken, aan het begin van de negentiende eeuw, in het midden van de negentiende eeuw, na de Eerste Wereldoorlog. En dan ineens zie je vanaf 2000, 2001, het gebruik van het woord crisis toenemen. Dat is aan inflatie onderhevig. Alles is nu een crisis. Neem de Schipholcrisis. Die is verschrikkelijk voor de passagiers in de rij, maar het is geen nationale crisis.”

Toch werd de Schipholcrisis aangegrepen om politiek gevoelige besluiten plotsklaps uit te kunnen voeren. Zoals krimpen naar 440.000 vluchten en het - nogmaals - op de lange baan schuiven van Lelystad Airport. De vliegbelasting werd ook verhoogd naar 26,43 euro per passagier, al stond deze maatregel al in het regeerakkoord van Rutte IV (2021).

Vrijwel elke crisis (en dat waren er nogal wat de afgelopen jaren) worden betaald met impopulaire maatregelen zoals een accijnsverhoging op alcohol (coronaminister Hugo de Jonge zette nog een alcoholslot op supermarkten na 20:00), klimaatfonds-afspraken en verduurzamingssubsidies. De stikstofcrisis maakte ruimte voor een grootschalige uitkoop van de veestapel, onder meer dankzij het transitiefonds van 24,3 miljard euro via het Nationaal Programma Landelijk Gebied. De stikstofcrisis hangt uiteraard ook volledig samen met de woningcrisis, de asielcrisis en de arbeidsmarktcrisis, om nog maar te zwijgen over de netcongestie-crisis.

Vandaar dat mijn spidey senses direct begonnen te tintelen bij het zoveelste noodpakket aan crisismaatregelen. Deze week is het de veiligheids- en energiecrisis, waarbij de zoveelste uitspraak van de Amerikaanse president Donald Trump over de NAVO en het haperende stoplicht in de Straat van Hormuz een dankbare aanleiding voor vormen. Een structurele belastingverhoging om de stijgende defensiebudgetten te kunnen financieren worden verkocht als een ‘vrijheidsbijdrage’ voor burgers en bedrijven. Het wel/niet/wel/niet sluiten van de Straat van Hormuz en de stijgende energieprijzen worden aangegrepen om de alcoholaccijns weer omhoog te gooien via indexering, de startersaftrek voor ondernemers af te schaffen en het klimaatfonds aan te spreken.

Noodpakketten suggereren een afwijking van normaal beleid, maar eigenlijk versnellen of legitimeren ze beleid wat het kabinet sowieso al wilde (maar dan zonder het gezeik erover). De crisis is geen aanleiding maar een dekmantel waar coalitiepartijen zich wel heel comfortabel onder voelen.

Dat is niet zo mooi, meneer van Looij

Politiek Den Haag doet namelijk graag alsof het ze ook allemaal maar een beetje overkomt, die ene crisis na de andere. Toch zijn de crises grotendeels volledig zelf-gecreëerd. Onder de kabinetten Rutte werd immers flink gesneden, met bezuinigingspakketten van € 14,4 miljard (Rutte I), 12 miljard (Rutte II), 4 miljard (Rutte III) en 0,5 miljard (Rutte IV). In diverse sectoren – onderwijs, zorg, defensie – klonk geregeld de kreet ‘visieloos bezuinigen’, omdat met het budgettair snijden ook specifieke ambtelijke kennis verloren ging. Kennis die niet zomaar met een tijdelijke financiële injectie kan worden teruggekocht.

Het moest allemaal efficiënter, centraler, gecoördineerder, geplander. Harmonicabeleid – ferme stappen zetten als er crisis is maar direct bezuinigingen inboeken zodra de druk van de ketel is – is een van de meest ingrijpende erfenissen van de kabinetten Rutte.

Degenen die zélf destijds de beslissingen maakten *kijkt streng over de bril naar VVD, CDA en D66* noemen nu de gevolgen van hun eigen handelingen ‘crisis’ en becijferen vervolgens hoe de belastingbetaler daarvoor ditmaal weer opdraait. In Den Haag kan de regering zich blijkbaar gedragen als Meneer van Looij uit de jaren ‘90 Reaal reclames, die steevast een valse claim probeert neer te leggen met de woorden: ‘Nee, da’s zeker niet zo mooi. Voor U. Ken ik effe vange?’

Dat het de regering wel lukt, komt mede omdat de Tweede en Eerste Kamer de belangen van de belastingbetaler niet zo scherp verdedigen als de gemiddelde verzekeringsagent zijn eigen potten bewaakt, dus moeten we het doen zonder een ‘Foutje, bedankt!’

Tegelijkertijd is beleid bijsturen voor een zittende regering steeds lastiger: niet alleen is er nu een minderheidskabinet, ook moet er in de Eerste Kamer worden gewerkt met wisselende meerderheden. Dit nog los van een ambtenaren-apparaat (maar dat is een artikel op zichzelf) wat niet altijd lekker mee wil bewegen, om nog maar te zwijgen over de steeds gedetailleerdere wetgeving waarbij elke potentiële uitzondering (afgedwongen door lobbyisten van losse deelbelangen) in opgenomen moet worden. Zie daar maar eens een simpele accijnsverhoging (of zelfs verlaging) als losstaande maatregel doorheen te loodsen.

Een ‘noodpakket’ in een crisissituatie biedt een uitweg: partijen die normaal zouden dwarsliggen, worden meegezogen in de noodzaak ‘iets’ te moeten doen, dus gaan partijen onderhandelen over de timing en dosering van de maatregelen in plaats van de inhoud. Impopulaire maatregelen worden verstopt in een noodpakketje wanneer de politieke druk om ‘iets’ te doen groot is: niemand wil immers worden afgeschilderd als de partij die zorgt dat je meer aan de pomp betaalt. Zo glippen de onderliggende maatregelen er makkelijker doorheen.

‘Met geen enkele nationale maatregel’

De gevolgen van de blokkade van de Straat van Hormuz voor de Nederlandse economie zijn relatief beperkt. Nederland importeert minder dan tien procent van zijn ruwe olie direct uit de Golfregio, en gas komt vooral uit de Verenigde Staten. Op korte termijn dreigen geen tekorten, behalve in de portemonnee door de prijsschok op de wereldmarkt. De Rabobank berekende een benzineprijs van 2,22 euro per liter en een maandelijkse energierekening die kan oplopen naar 235 tot 250 euro.

Het ‘Iran-pakket’ bestaat uit hogere reiskostenvergoeding, halvering van de motorrijtuigenbelasting voor bestelbusjes, een noodfonds voor de allerarmste huishoudens maar dus ook de hogere alcoholaccijns (die voortaan jaarlijks wordt geïndexeerd) de startersaftrek die wordt afgeschaft, en het klimaatfonds dat wordt aangesproken voor verduurzamings-subsidies. Maatregelen die al wel in het coalitieakkoord stonden maar even en passant aan de ‘crisis’ worden bijgeniet, in plaats van individueel te worden voorgelegd aan de Tweede Kamer (waar geen meerderheid zit voor deze ingrepen).

Premier Jetten zei het eigenlijk zelf al tijdens zijn laatste persconferentie van 17 april. De opening van de Straat van Hormuz leidde tot een daling van de olieprijs met 12 procent, zei hij. ‘Dat is met geen enkele nationale maatregel voor elkaar te krijgen.’ Dat weerhield hem er gek genoeg niet van om twee dagen later toch een pakket van een miljard euro later aan te kondigen.

Journalist Frits Wester vroeg hem of de halvering van de motorrijtuigenbelasting voor bestelbusjes ‘echt zoden aan de dijk zet’. Jettens antwoord ging niet over de crisis maar over de energietransitie: bedrijfssectoren hadden hem gevraagd om maatregelen die hen ‘onafhankelijker maken van prijsschokken op de wereldmarkt’. Op de vervolgvraag of het pakket nog wel nodig was als er na het weekend een vredesakkoord zou komen, antwoordde hij: het pakket ‘is ook nuttig als de oorlog na dit weekend ten einde komt.’

Nuttig voor de coalitie. Zeg dat dan gewoon even erbij.

Steun mijn werk zodat ik noodpakketten ondersteboven kan blijven keren: schrijf je in, deel het artikel of overweeg een lidmaatschap.

Uiteraard is een losse geïndexeerde bijdrage ook mogelijk!