Haagse baantjescarrousel: waarom falende bestuurders zo hardnekkig als onkruid zijn
THE UNSINKABLE ANNEMARIE JORRITSMA
Nederland kent geen tekort aan bestuurders die falen, maar wel een tekort aan bestuurders die uit beeld verdwijnen wanneer ze een puinzooi achterlaten. Wie zijn die mensen!? Voor Nieuwe Revu draaide ik een rondje mee in de Haagse baantjescarrousel.
Als minister pleitte ze voor duurdere auto’s voor ministers (‘mogen ministers alsjeblieft in een auto rijden die net zo fatsoenlijk is als die van de eerste de beste pooier uit Amsterdam?’) om zich enkele maanden later voor te laten rijden in een gloednieuwe Mercedes Benz (1996). Ze lichtte de Tweede Kamer verkeerd in over de Bijlmerramp (1999), tikte de provincie Groningen op de vingers omdat het geen kernafval wilde opslaan en onderschatte de omvang van de Groningse gasproblematiek (2002).
Enkele jaren later dook haar naam op in de schaduwboekhouding van een bouwbedrijf betrokken bij de bouwfraude én accepteerde ze een bestuursfunctie bij Dutch Space, een bedrijf dat ze vlak daarvoor als minister nog een dikke klus voor de Joint Strike Fighter (F-35) had gegund (2004).
Later als burgemeester van Almere sloeg ze illegaal een waterput in haar achtertuin (2007) en loog ze jarenlang tegen de gemeenteraad en winkeliers over de bouw van het winkelcentrum Almere Poort (2013). Als commissaris van Alliander werd ze door de rechtbank ontboden om onder ede gehoord te worden over veronderstelde kartelafspraken in de energiesector (2019), als burgemeester wiste ze de mailbox van (oud-)burgemeesters, wethouders en topambtenaren (2020) en als commissaris-generaal voor de Floriade Almere was ze verantwoordelijk voor het financiële debacle van de tuinbouwtentoonstelling (2022).
Annemarie Jorritsma is niet zomaar een VVD-politica, ze is een fenomeen. Het prototype van de onverwoestbare bestuurder voor wie elke crisis slechts een opstapje naar het volgende lucratieve bestuursbaantje blijkt. Bovenstaande is immers een kleine greep uit het doopceel van Jorritsma die nog altijd regelmatig bij WNL-programma’s aanschuift als ‘voormalig minister’, ‘VVD-coryfee’ en ‘VVD-prominent’.
De mediaoptredens zijn een thuiswedstrijd. De vrolijk rechtse omroep WNL – waar ze aanschuift in de ochtendshow of bij Sven Kockelmann – wordt sinds afgelopen zomer bestierd door voormalig hoofd voorlichting van de VVD, Kees Berghuis. In de Raad van Toezicht van de omroep zitten ook twee VVD’ers: partijprominent Loek Hermans (waarover later meer) en ex-voorlichter Henri Kruithof.
De liberale éminence grise komt het politieke landschap uiteraard belangeloos duiden. Jorritsma noemt het jammer dat GroenLinks-PvdA bijvoorbeeld geen vrouwelijke fractieleider heeft gekozen en typeert de kritiek van Mona Keijzer (BBB) op de NOS als ‘vicepremier onwaardig’. Voor de moeizame formatie van het nog te arriveren kabinet-Jetten – waar haar VVD in deelneemt – heeft ze ‘alle begrip’.
In geen enkel media-optreden wordt melding gemaakt van één van de acht bestuurs-taartjes waar Jorritsma momenteel met haar vingers in zit. Haar netwerk als ‘VVD-prominent’ komt desalniettemin goed van pas in haar bestuurlijke werkzaamheden. In De Telegraaf viel in november 2024 bijvoorbeeld te lezen hoe ‘Annemarie Jorritsma, VVD-prominent en president-commissaris van de Nederlandse fietsenfabrikant Accell, de gloednieuwe Koga F3 8.0 persoonlijk kwam afleveren bij Mark Rutte op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel’. Accell-topman Tjeerd Jegen was in zijn nopjes met deze sluikreclame en deelde een foto van de overhandiging trots op Instagram. Het was niet Ruttes eerste Koga F, aldus de krant die het schaamteloze lobbytripje optekende als een vrolijk nieuwsitem. De kleur van de fiets? NAVO-blauw!
Zakkenvullers
Het fenomeen baantjescarrousel is niet nieuw. De kunst van banen (en belangen) stapelen is zeker niet uitgevonden door Annemarie Jorritsma. De socialisten van de SP zijn al jaren kritisch op de ‘zakkenvullers’, zoals partijleider Jan Marijnissen Haagse politici noemde die – zo stelde hij in zijn speech tijdens een congres in 2007 – ‘onderling de baantjes verdelen’.
Lange tijd stonden de sociaal-democraten van de PvdA bekend als de ultieme draaideurpartij van Haagse baantjesjagers. Van de gevestigde partijen zijn vooral PvdA-Kamerleden vaak afkomstig uit de ambtenarij of de semipublieke sector: 34 procent. De sociaal-democratische carrousel draait vooral rondom een ideologische zuil: PvdA’ers zijn traditiegetrouw vooral te vinden bij vakbonden, publieke omroepen, universiteiten en de zorgsector.
Rode baron Marcel van Dam bijvoorbeeld combineerde zijn baan als VARA-presentator afwisselend met zijn politieke carrière, en hoewel hij een perfect voorbeeld zou zijn van de ‘zakkenvullers’ waar Marijnissen over sprak (zo kon hij dankzij zijn carrière in publieke dienst tien jaar geleden een 1,1 miljoen euro kostend Gelders landhuis in Oosterwolde kopen) maakte hij op latere leeftijd uit ideologische overwegingen de overstap van de PvdA naar de SP.
Toch wordt het stokje niet altijd overgedragen aan partijgenoten: zo vertrok Wopke Hoekstra (CDA) als demissionair minister van Buitenlandse Zaken in september 2023 om Frans Timmermans (PvdA) als Eurocommissaris voor Klimaat op te volgen. En in 2010 droeg het kabinet-Balkenende IV (CDA-PvdA-CU) de liberaal Neelie Kroes (VVD, waarover later meer) voor als Eurocommissaris. Een Nederlander op een belangrijke positie is soms belangrijker dan partijkleur.
Het zijn wel opvallend vaak bestuurders en politici van een gevestigde partijkleur. Forum voor Democratie-frontman Thierry Baudet hekelde in 2022 voor de camera’s van Nieuwsuur het ‘partijkartel’ wat hij definieerde als ‘een kleine kliek mensen die het inhoudelijk volledig met elkaar eens zijn en niet afgerekend worden op kwaliteit of wangedrag’. Onder het mom ‘weet je wie ook sprak over kartelpartijen?’ (de nazi’s beschreven immers de gevestigde Weimar-partijen als Systemparteien) werd Baudets duiding afgedaan als extremistische populistenpraat.
Toch heeft zijn kritiek een wetenschappelijke basis. De politicologen Richard Katz en Peter Mair ontwikkelden in de jaren negentig de theorie van kartelpartijen. Ze zagen dat gevestigde West-Europese partijen steeds meer afhankelijk werden van de overheid (via subsidies op basis van aantal Kamerzetels) en minder van leden die contributie betalen. Hierdoor worden politieke partijen afhankelijk van de staat die ze eigenlijk – eenmaal in de Eerste en Tweede Kamer – moeten controleren. Door deze afhankelijkheid krijgen gevestigde partijen een groter belang om dit systeem te beschermen tegen nieuwe concurrenten. Een van die manieren is ervoor zorgen dat partijleden die je goed gezind zijn in overheidsposities plaatsen die het systeem, waarvan je afhankelijk bent, in stand houden. Oftewel: kartelvorming.
In geen enkel media-optreden wordt melding gemaakt van één van de acht bestuurs-taartjes waar Annemarie Jorritsma momenteel met haar vingers in zit
VVD-prominent Neelie Kroes was – o ironie – als Europees Commissaris voor Concurrentie en Digitale Agenda verantwoordelijk voor het voorkomen van kartels, maar uit onderzoek van onder meer Follow the Money bleek dat zij haar netwerk in de techsector probeerde in te zetten voor persoonlijk gewin.
Hoewel ze in 2016 (netjes na de ‘afkoelperiode’ van twee jaar) aan de slag ging als adviseur bij Uber, bleek uit Woo-documenten dat ze al eerder heimelijk lobbyde voor het bedrijf. Zo probeerde ze direct een meeting tussen de CEO van Uber en premier Mark Rutte te regelen, al staken oplettende ambtenaren op het ministerie van Algemene Zaken daar een stokje voor. Via Economische Zaken lukte het alsnog een ontmoeting te regelen: de premier ging immers op werkbezoek naar Silicon Valley.
In diezelfde tijd stapte VVD-Kamerlid Bart de Liefde over naar taxibedrijf Uber om er als lobbyist aan de slag te gaan. Als woordvoerder mededinging had hij eerder in de Tweede Kamer een lans gebroken voor het Amerikaanse bedrijf: ‘Ik zou graag van de minister de bevestiging horen dat in Nederland een verbod van Uber op lokaal niveau niet mogelijk is.’ Ook maakte hij op Twitter reclame voor Uber-taxi’s: ‘Met Uber van Kamer naar huis. Goede service, nette chauffeur en wagen. Tot en met zondag gratis in Den Haag. Ik zeg: doen ;-)’
Lobbyclub
De Liefde is overigens geen uitzondering. Zijn partijgenoot Helma Lodders stapte in 2021 over naar de lobbyclub Vee & Logistiek en oud-CDA-Kamerlid en bewindspersoon Raymond Knops verdween begin 2023 uit de Kamer om lobbyist te worden voor de defensie-industrie. In datzelfde jaar werd VVD-Kamerlid Jeroen van Wijngaarden directeur van DUFAS, de lobbyclub van vermogensbeheerders.
Uit onderzoek afgelopen zomer van Vrij Nederland in samenwerking met de UvA blijkt dat bijna een kwart van de Kamerleden terechtkomt bij lobby-organisaties. Wanneer je hier, zoals Open State Foundation doet, de Kamerleden bij optelt die na hun politieke carrière ‘zelfstandig adviseur’ worden (en bedrijven met liefde voorzien van lobby-advies) kom je zelfs uit op 44,4 procent.
Als we de (conservatieve) cijfers van de UvA aanhouden, stroomde 40 procent de afgelopen zeven jaar door naar ambten in het openbaar bestuur (zoals staatssecretaris, burgemeester of wethouder) en 10 procent naar het bedrijfsleven. Vooral Kamerleden van regeringspartijen stromen door naar beter betaalde banen met hogere maatschappelijke status, waarbij VVD’ers gemiddeld het meest profiteren. Oftewel: na vijftien jaar onder Mark Rutte werd de VVD de nieuwe PvdA.
Want waar PvdA-prominent Marcel van Dam jarenlang werd gezien als het toonbeeld van ‘links lullen, rechts vullen’, waarbij het programma Lagerhuis dienstdeed als wekelijkse congregatie van de linkse kerk, zien we anno 2025 voormalig VVD-staatssecretaris van Defensie Klaas Dijkhoff doodleuk huidig VVD-minister van Defensie Ruben Brekelmans voor de camera’s van de EO interviewen. Onder de noemer ‘Klaas aan het front’ gaat de voormalig politicus, die ooit onder vuur kwam te liggen voor het opstrijken van Kamerwachtgeld terwijl hij ook een salaris als staatssecretaris toucheerde, op de publieke omroep vertellen ‘hoe oorlogsdreiging ons leven raakt’.
Onder meer door op camera met goede vriend Frank Lammers al keuvelend een biertje te drinken. Ondanks deze inspanningen voor de publieke zaak noemde de Volkskrant het programma een ‘egotrip verpakt in maatschappelijke relevantie’. Overigens staat zijn podcastmakker, voormalig ChristenUnie-politicus en Polenhotelier bij Otto Workforce, Gert Jan Segers eveneens bij de EO op de payroll als columnist, maar dat zal wel puur toeval zijn. Het kleeft, kleft en plakt nog harder dan een matras in een Otto-hotel, maar is er sprake van een gesloten partijkartel?
Vrij Nederland en Nieuwsuur keken in 2018 samen met politicoloog Joost Berkhout naar de vervolgcarrière van Kamerleden sinds 1945. Conclusie: er is geen gesloten partijkartel, zoals Baudet suggereert, maar wel een carrousel. Alleen al het feit dat nieuwe partijen zoals Baudets Forum, maar ook BBB en daarna NSC, vanuit het niets met meerdere zetels in de Tweede Kamer kunnen komen, is al het tegenbewijs van een gesloten kartel.
Wat de cijfers wél laten zien, is dat de klassieke bestuurderspartijen (CDA, VVD en PvdA) posities hebben te vergeven: ‘Vandaar het beeld van de banencarrousel, deze partijen zijn de afgelopen decennia verreweg de grootste geweest en hebben dus een veel groter reservoir van actieve politici dan andere partijen,’ aldus Berkhout. Daarnaast komen sommige oud-politici, met name van de PVV, na hun politieke carrière niet zo makkelijk aan de bak, en hebben andere partijen – zoals de BBB en JA21 – nog niet lang genoeg in de Kamer gezeten om ook een daadwerkelijke mars door de instituties te maken.
Enerzijds is het benoemen van partijgenoten en het behouden van een netwerk binnen de overheid, semi-publieke instellingen en private sector een manier om het systeem te beschermen, anderzijds (zo constateerde politicoloog Petr Kopecky en collega’s) kunnen baantjes ook een beloning zijn voor trouwe dienst.
De liberalen van de VVD parkeren oud-politici graag bij de Bond van Automobielhandelaren en Garagehouders (Bovag). Voormalig VVD-Kamerlid Han ten Broeke was jarenlang voorzitter van de lobbyclub tot hij aan de slag kon in Brussel in het kabinet van oud-CDA-minister Wopke Hoekstra (nu Eurocommissaris Klimaat). Zijn stoeltje werd vorig jaar opgevuld door partijgenoot en voormalig VVD-minister Christianne van der Wal.
Toch kunnen ook kingmakers en kroonprinsen van het paard vallen. Denk aan Camiel Eurlings (CDA) die na zijn vertrek als minister van Verkeer en Waterstaat in april 2011 toetrad tot de directie van KLM en in 2013 CEO werd.
Dat het niet de beste man op de beste plek was, bleek binnen een jaar: na geruchten over zijn functioneren en afwezigheid bij vergaderingen stapte Eurlings op. Nota bene toenmalig kroonprins Willem Alexander maakte zich hard voor een bestuursstoel bij het IOC, maar in 2018 trad Eurlings terug uit het publieke leven (en trad af bij het IOC) na aanhoudende publiciteit over beschuldigingen van losse handjes bij vriendinnen.
Gedrimmeld
Een ander voorbeeld is Frans van Drimmelen. De gevierde lobbyist bij het kantoor Dröge & Van Drimmelen was jarenlang de onbetwiste kingmaker van D66. Als voorzitter van de talentencommissie van de partij scoutte en begeleidde hij jonge talenten die later op invloedrijke posities terechtkwamen. Hij zou daarnaast ook degene zijn geweest die Sigrid Kaag naar voren had geschoven als nieuwe lijsttrekker. Nadat de Volkskrant publiceerde over hoe hij vrouwelijke medewerkers stalkte, intimideerde, bedreigde en aanrandde, kwam Van Drimmelen in opspraak. Onder jonge D66-vrouwen was hier zelfs een werkwoord voor: ‘gedrimmeld worden’. De partijtop, onder wie Sigrid Kaag die elke politieke tegenslag wist te verkopen als seksisme, probeerde het onder de pet te houden, maar moest uiteindelijk in 2022 door het stof nadat honderden leden op het congres openheid van zaken eisten. Van Drimmelen verdween, net als Eurlings, stilletjes in de coulissen.
En toch is het zelfreinigend vermogen van het systeem niet bevredigend, want hoeveel Eurlingsen en Van Drimmelens corrigeren het bestaan van een Annemarie Jorritsma of partijgenoot Loek Hermans? De laatste is de ultieme brokkenpiloot die steevast kan rekenen op een hoogvliegersbehandeling. Als minister van Onderwijs creëerde hij het systeem dat leidde tot de hbo-fraude (2001), waarbij hogescholen miljoenen fraudeerden, om vervolgens zelf aangifte te doen tegen zijn eigen instellingen. Hierna werd hij fractievoorzitter in de Eerste Kamer (2007).
Als toezichthouder faalde hij spectaculair bij het COA onder Nurten Albayrak (2011), Meavita (48 miljoen euro faillissement, 20.000 banen verloren, 2009), het Waarborgfonds Sociale Woningbouw tijdens het Vestia-derivatendebacle van miljarden (2012) en WNL tijdens het grensoverschrijdend gedrag van hoofdredacteur ‘Bertlusconi’ Huisjes (2024). Zijn benoeming tot burgemeester van Zutphen (2016) stuitte pas op te veel weerstand: de fractievoorzitters waren tegen en dagblad de Stentor begon een onlinepeiling met de stelling: ‘Het is beter dat Loek Hermans uit het openbaar bestuur blijft’. 95 procent was het daarmee eens.
VVD’er Loek Hermans is de ultieme brokkenpiloot die steevast kan rekenen op een hoogvliegersbehandeling
De Haagse baantjescarrousel kent verschillende snelheden en uitvoeringen, toch laten Loek Hermans en Annemarie Jorritsma zien dat de waarde van een netwerk zich ook tegen je kan keren. Op een gegeven moment zijn ze te groot geworden om te laten vallen. Hermans’ politieke DNA leeft voort via zijn dochters, Sophie Hermans is vicepremier namens de VVD en Caroline Hermans was tot 2022 adviseur van Mark Rutte. Jorritsma heeft dertig jaar lang haar netwerk uitgebouwd en kent elke bestuurder van haar generatie persoonlijk.
Gebruikmaken van netwerken is op zich niet verkeerd, sterker nog, het hoort bij politiek en bestuur, maar be careful what you wish for: een netwerk creëert geld, aanzien en toegang tot macht, maar maakt tegelijkertijd spelers afhankelijk van elkaar en politieke partijen machteloos tegenover zelfgecreëerde spinnen in het web.
Dit artikel verscheen eerder deze maand in de Nieuwe Revu
Deze aap treedt alleen op in eigen circus. Maar kan dat niet zonder publiek: schrijf je in, deel het artikel of overweeg een lidmaatschap.
Uiteraard is een losse blijk van waardering via een donatie ook mogelijk!
Uitstekend artikel, helaas staat nu wel de ellende en de stuitende arrogantie van mevrouw in de jaren negentig me weer helder voor ogen. Nu CV’s zo in de belangstelling staan : De briljante Mevrouw Jorritsma, net als Nijpels gelijk een drol die maar niet door te trekken is, heeft dit allemaal bereikt met een opleiding voor toeristische vorming en een niet afgemaakte lerarenopleiding Frans.
Grootste probleem is het ontbreken van accountability waardoor incompetente idioten blijven zitten of doorschuiven naar de volgende ramp in wording. Niet alleen incompetentie, ook het volslagen gebrek aan enige vooruitgang in moeilijke dossiers is kenmerkend.
Het ultieme voorbeeld is overigens niet Jorritsma of Hermans, alhoewel beide volslagen incompetent, maar Hugo de Schoenen. Die is niet alleen incompetent, maar slaagt erin om van elke nieuwe werkplek een catastrofe te maken. Ik ben benieuwd welke catastrofe Zeeland gaat overkomen.