Onvrede is een verdienmodel. Van Forum voor Democratie met maaltijdboxen tot voormalig coke-handelaar Jeroen Pols met zijn vinexplotjes in Paraguay. Ongehoord Nederland (ON!) is niet veel anders. Hoe de zelfverklaarde rebellen tegen ‘het systeem’ zowel de publieke kas als de portemonnee van hun eigen achterban uitkloppen.
Na het zien van de reactie van de omroepdirecteur van Ongehoord Nederland, Peter Vlemmix, op het voorgenomen besluit van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Rianne Letschert (D66), om de licentie van de omroep in te trekken, moest ik terugdenken aan een epische scene uit de film Casino (1995) waarin Sam ‘Ace’ Rothstein (gespeeld door Robert de Niro) een incompetente floormanager ontslaat.
De manager laat een gokautomaat drie jackpots kort achter elkaar uit betalen. Statistisch gezien onmogelijk. Rothstein ontslaat hem op staande voet. Er zijn maar twee mogelijkheden: óf de manager was betrokken bij de fraude, óf hij is zo incompetent dat hij niet eens doorhad hij werd opgelicht. ‘Either way you’re out!’.
Directeur Vlemmix stelde in een ON!-uitzending dat wat er met zijn omroep ‘gaat gebeuren relevant voor iedereen die de democratie en persvrijheid hoog in het vaandel heeft staan’. Hij wijst op ‘een dynamiek die is ontstaan’ die hij graag even wilt ‘afpellen’. Hierbij verwijst hij naar brieven van de NPO die enkele weken eerder ‘geen grond om verzoek tot erkenning in te trekken’ zag, en naar een Ombudsman-rapport die stelde dat er ‘veel verbeterd is ten opzichte van 2023’.
‘Vanwaar ineens die ommekeer?’, vraagt de presentatrice zich verbaasd af. Die vraag heeft omroepdirecteur Vlemmix ‘en de achterban ook’.
Óf Vlemmix zit hier opzettelijk de kijker voor het lapje te houden, óf hij is zo incompetent dat hij als algemeen directeur niet eens het verschil weet tussen handhaving Mediawet (via Commissariaat voor de Media en de minister) en eventuele grieven binnen de NPO (via de Ombudsman) over functioneren van de omroep binnen het bestel en journalistieke inhoud. Deze twee zijn juíst gescheiden om politieke bemoeienis met journalistieke inhoud te voorkomen, maar zowel omroepdirecteur Vlemmix als andere ON-presentatoren gooien het allemaal op een gemakzuchtige hoop.
Hebben we hier te maken met onbenullen of opportunisten (of beiden)?
Bestuursvergoedingen, snoepreisjes en crowdfunds
Een algemeen directeur behoort het verschil te weten, een nietsvermoedende kijker niet. Dus even kort: de route van de minister loopt via het bestuursrecht. Zij baseert zich voor besluiten op het Commissariaat voor de Media (CvdM), de onafhankelijke wettelijke toezichthouder die controleert of ON! de Mediawet naleeft. In deze wet zijn eisen vastgesteld omtrent behoorlijk bestuur, rechtmatig besteding van belastingpegels, het voorkomen van (de schijn van) belangenverstrengeling en het verstrekken van financiële informatie over de besteding van publiek geld (waarover later: meer).
Binnen de NPO zelf gaat het om de vraag of ON! voldoende bereid is samen te werken binnen het publiek bestel. Binnen dit bestel is er een Journalistieke Code die geldt voor iedereen. Als er onenigheid bestaat over de naleving hiervan (zoals bijvoorbeeld het onvoldoende scheiden van feiten en meningen over een kleine selectie van feiten) is er de Ombudsman voor de Publieke Omroepen. Deze Ombudsman kan zelf geen wettelijke sancties opleggen of een erkenning intrekken, maar de bevindingen worden wél door de NPO gebruikt om het functioneren van een omroep te beoordelen. De NPO mag de minister alleen adviseren of verzoeken een licentie in te trekken als het te gortig wordt, maar is geen handhaver (zoals het Commissariaat) of een beslisser (zoals de minister). De minister mag zich op haar beurt niet bemoeien met de Journalistieke Code.
Dat Vlemmix na de aankondiging van de minister meteen de focus verlegt op intern NPO-gebakkelei over de journalistieke inhoud, is veelzeggend.
Want het besluit van de minister gaat over iets heel anders. Binnen één jaar kreeg de omroep Ongehoord Nederland twee formele sancties van het Commissariaat voor de Media op de mat. De eerste betrof een boete van €40.000 wegens de schijn van belangenverstrengeling, omdat zakelijk directeur Reinette Klever haar dochter aanstelde om een deel van de financiële administratie en taken uit te voeren (en deels over te nemen toen zij als PVV-minister naar Den Haag vertrok). Dit was overigens in strijd met het eigen redactiestatuut van ON!. De tweede was een last onder dwangsom omdat de omroep weigerde volledige financiële informatie aan de controleur te verstrekken.
De Mediawet bevat specifiek een bevoegdheid tot intrekking wanneer het Commissariaat binnen één jaar ten minste twee bestuurlijke sancties heeft opgelegd.
Een behoorlijk objectieve grens die ON! aantoonbaar heeft bereikt.
Dit staat trouwens nog los van de eerdere financiële onregelmatigheden. Het Commissariaat oordeelde eerder dat de omroep €32.533,88 aan advocaatkosten voor de privé-strafzaak van presentatrice Raisa Blommestijn had betaald. Interessant, want Blommestijn was juist een crowdfund gestart om die advocaat te kunnen betalen. Wat met die crowdfund-centen is gebeurd blijft: volstrekt onduidelijk.
Daarnaast moest de omroep €10.072,75 aan onrechtmatige kosten voor een Spitsbergenreis terug betalen: hoofdredacteur Arnold Karskens had zijn dochter meegenomen. Ook werden bij verschillende omroepbestuurders (zoals oud-PVV kamerlid Harm Beertema en voormalig PVV-minister Reinette Klever)€39.664 aan vergoedingen teruggevorderd omdat zij enkele jaren boven de Balkenende-norm-cashte.
Even optellend op een bierviltje kom ik uit op een teruggevorderd bedrag van ruim 1,2 ton aan publiek geld. En dit is dan alleen nog maar op basis van de financiële stukken die de omroep wilde delen: ON! heeft namelijk meermaals geweigerd om inzage te geven in de eigen geldstromen.
Persvrijheid is geen vrijstelling van de Mediawet
ON! doet nu alsof de minister ingrijpt vanwege de redactionele inhoud, maar dat is wezenlijk een andere discussie. Een die overigens best gevoerd mag worden: het verspreiden van desinformatie (waar ik de eerste neutrale definitie nog van moet tegenkomen, maar dat terzijde), vermengen van feiten en meningen of het niet tegenspreken van gasten raakt rechtstreeks aan journalistieke vrijheid.
Dat ON! hier vaker over de schreef gaat betekent niet dat de minister er de stekker uit kan trekken. Daar is binnen de huidige wet- en regelgeving helemaal geen ruimte voor. De discussie over de Journalistieke Code vindt plaats binnen het publieke bestel: binnen de NPO-koepel met de Ombudsman als scheidsrechter.
Of dit systeem houdbaar is nu het ruimte geeft aan een omroep waar samenzweringstheorieën en extreemrechtse omvolkingstheorieën worden besproken (nog los van podcast-dwaalicht Jan Bennink die eigenhandig het fenomeen Russian collusion escaleert naar canoodling) is écht een hele andere discussie.
Deze discussie nu al voeren is Calimero-koren op de ON!-molen. Het is juist belangrijk om scherp te houden dat het financieel en bestuurlijk handhaven van een omroep volgens de wet, geen (ik herhaal: geen) inhoudelijke beoordeling is van wat er aan een talkshowtafel wordt geroepen. Persvrijheid betekent geen vrijstelling van de Mediawet.
Ook koren op de ON!-molen: het feit dat zowel de NPO als het ministerie er zélf ook communicatief zooitje van maken. Iedereen riep maar wat. De NPO schreef bijvoorbeeld eind augustus dat nog niet vaststond of er voldoende juridische grondslag was voor een intrekkingsverzoek. Blijkens het tweede persbericht moest de NPO zich door de minister laten uitleggen wat hun werk (en de functie van de Ombudsman) eigenlijk is, en toen bleken ze tóch een zaak te hebben. Het verzoek tot intrekking werd daarna ingediend.
Het Commissariaat maakte het niet veel overzichtelijker door als een kip zonder kop de omstreden Hitler-uitzending eerst een 'directe aanleiding’ en later ‘kantelpunt’ te noemen. Zoals gezegd hoort de overheid ON! niet af te rekenen op wat presentatoren inhoudelijk verkondigen. Daarvoor bestaat binnen de publieke omroep onder meer de Journalistieke Code en de Ombudsman. Het Commissariaat heeft op dit gebied helemaal niks te zeggen. Letschert benadrukte (terecht) enkele dagen later dat de overheid (en dus ook: het Commissariaat) zich niet met de journalistieke inhoud mag bemoeien.
De wettelijke routes zijn inderdaad helder, maar dan moeten degenen die deze wet uitvoeren en handhaven wel weten wat hun taken (en grenzen) zijn voordat ze hun mond opentrekken.
Op het eerste gezicht lijkt de ON! de hand in eigen boezem te steken: ‘Je eigen dochter benoemen? Zeer onhandig. Te royale afscheidsregelingen? Slecht’. Maar de toezichthouder zegt niet ‘onhandig’, maar legt een reeks aan overtredingen vast. Zoals formele overschrijdingen van de Balkenende-norm, onrechtmatige bestedingen, onrechtmatige uitgaven, formele boetes wegens (schijn van) belangenverstrengeling (waarmee ON dus tegen haar eigen redactiestatuut handelt), niet verstrekken van financiële informatie en een uiteindelijk oordeel dat inrichting, sturing en beheersing hiervan ‘structureel tekortschieten’.
Doen alsof er bij jou ook wel eens iets mis gaat, bagatelliseert de juridische grondslag van Letscher (die gewoon de wet uitvoert) volledig.
Ja maar HULLIE begon!
Voor de grap heb ik eens gekeken wat er bij ándere omroepen de afgelopen vijf jaar zoal is mis gegaan. Het onderliggende argument van ON! is immers dat zij niet veel anders doen dan wat er op het Mediapark gebeurt. Hullie doen het ook.
En dat klopt.
ON! is niet de enige oproep die informatie weigerde te verstrekken aan het Commissariaat en een dwangsom opgelegd kreeg. AVRO-TROS kreeg er april vorig jaar een dwangsom aan de broek omdat de omroep twee interne onderzoeksrapporten niet wilde verstrekken (onder meer naar sociale veiligheid en governance).
ON! is ook niet de enige omroep die een onjuiste of onvolledige toelichting geeft op de jaarrekeningen. Omroep MAX en WNL lieten ook enkele financiële details in nevelen gehuld, al spreekt Omroep MAX in haar jaarverslag van 2024 liever van een ‘technische ommissie’ (🤡). En bij WNL was er nog meer aan de hand: onder hoofdredacteur Bert Huisjes was sprake van een angstcultuur en de boardroom-boomers van VVD-huize bleken ook niet heel efficiënt in het besturen. Het Commissariaat hield de omroep daarom tijdelijk onder verscherpt toezicht.
ON! is zeker niet de enige omroep die journalistiek scheve schaatsen rijdt. Klachten hierover lopen via de Ombudsman en gaan over het handhaven van een Journalistieke Code binnen de NPO-koepel (de minister en dus ook het Commissariaat mogen zich hier juist niet mee bemoeien). Zo bleek vorig jaar dat het KRO-NRCV programma Spoorloos deelnemers aan verkeerde families had gekoppeld (foutje, bedankt). Of wat te denken van de VPRO met de Kaag-documentaire ‘Van Beirut tot Binnenhof’ (2021) waar uit woo-documenten bleek hoe het campagneteam van D66 en ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken zich intensief met de montage hadden bemoeid.
ON! is zeker niet de enige omroep die op haar vingers is getikt voor het schenden van de journalistieke code. WNL presenteerde een paar jaar geleden in WNL op Zondag drie uitspraken van FvD-politici als citaten. De Ombudsman oordeelde dat twee van de drie niet correct waren. In een recenter WNL-gesprek deed Mona Keijzer twee feitelijk geformuleerde beweringen over asiel: één bleek niet te kloppen. De Ombudsman constateerde dat de presentatoren hadden moeten doorvragen.
Idem AVROTROS. EenVandaag gebruikte in een Gaza-reportage het woord dat meer dan vijftig medici door Israël zouden zijn ‘geëxecuteerd’. De Ombudsman vond die formulering onvoldoende onderbouwd.
Ook de NOS gaat niet vrijuit. In 2025 gaf het NOS Journaal in Makkelijke Taal cruciale context bij een uitspraak van Charlie Kirk verkeerd weer. De Ombudsman merkte op dat de hoofdredactie - bij het maken van deze fout - allerlei duistere motieven in de schoenen werd geschoven. Ze zouden het ‘expres’ hebben gedaan en een politieke ‘agenda’ hebben. De Ombudsman stelde dat ‘een fout vaak domweg een fout is’, maar dat het ‘kan helpen als je meer transparant bent over datgene wat in het werkproces leidde tot de fout, niet alleen over wat de fout zelf was’.
Doen alsof het Commissariaat en de Ombudsman (en NPO koepel) alleen maar ON! moeten hebben is aantoonbare onzin. Ook andere omroepen krijgen (terecht) op basis van precies dezelfde gronden een tik op de vingers of een onderzoek aan hun broek. Het verschil zit in de stapeling. Terwijl andere omroepen afzonderlijke missers hebben, ziet de Ombudsman bij ON! ‘frequenter of systematischer’ overtredingen van de Journalistieke Code, ook nadat de omroep daar meermaals op is gewezen.
#TrapErNietIn
Terug naar het verdienmodel. Als iedere boete, dwangsom of tik op de vingers een complot is van ‘woke NPO’ of ‘D66), hoef je nooit uit te leggen waarom de handhaver überhaupt bij je op de stoep staat. Integendeel. Het ingrijpen door de toezichthouder of de minister (helemaal als die toevallig van D66 is) wordt een bewijs voor het riedeltje wat je probeert te verkopen. Hoe harder ‘het kartel’ ingrijpt, des te harder je kunt roepen dat het systeem bang voor je is en je ‘blijkbaar niets meer mag zeggen’ tegenwoordig.
Bij Ongehoord Nederland verkopen ze weliswaar (vooralsnog) geen maaltijdboxen of plotjes in Paraguay, maar de sales pitch is hetzelfde: ze willen ons het zwijgen opleggen dus steun ons. En zo creëren ze een zelflikkende lolly: de omroep overtreedt de regels, de toezichthouder grijpt in, dat ingrijpen wordt gepresenteerd als politieke tegenwerking wat wordt gebruikt om de achterban te mobiliseren.
Handhaving wordt bewijs voor het verhaal dat je verkoopt. De slachtofferrol is vooral financieel interessant. Zonder vijand geen verzet, en zonder verzet valt er niet zoveel meer te verkopen. Want hoe harder ‘het systeem’ ingrijpt, hoe harder je kunt roepen dat het systeem bang voor je is.
Een systeem waar ze ondertussen maar wat graag in willen blijven.
Blijkbaar is een mediastem alleen vrij als die binnen de NPO opereert. Terwijl: niemand verbiedt ON! om programma’s, podcast of video’s te maken wanneer hun licentie wordt ingetrokken. De omroep kan commercieel verder en rechtstreeks abo’s verkopen aan de achterban die zo snikt naar hun geluid. Als je zo een omvangrijk genegeerd deel van Nederland vertegenwoordigd, moet daar wel een jaarsalaris voor een kleine redactie uit te halen zijn, niet?
Addertje onder het gras: als ze dat zelf moeten doen, ontvangen ze niet meer (zoals in 2025) 4,4 miljoen euro aan publieke middelen, tegenover die kleine vijf ton aan contributies en donaties. De salarissen zullen dan ook niet meer zo riant blijven: want van die €498.804 aan verenigingsopbrengsten toucheerde algemeen-directeur Peter Vlemmix in 2025 €172.769. Zegge: hondurd-twee-en-zevontug-duizond-en-zeuven-honderd-en-negen-nen-zestig-euro. Alleen al in 2025.
De vraag of Vlemmix & co. werkelijk geloven dat ze worden gecensureerd is door dit verdienmodel niet zo relevant. In Casino waren er twee mogelijkheden: of je hebt niet door wat er gebeurt, of je profiteert er opzettelijk van.
Welke van de twee, mag u zelf bepalen.
Bij DieuwsNieuws betaalt u maar één keer (dus niet ongevraagd nog een tweede keer via belasting): steun mijn werk en wordt lid!
Een eenmalige bijdrage is ook mogelijk: