De wereldorde valt niet, slechts onze illusie ervan

Een Europese keizer zonder softpower kleren

Krantenkoppen vol doomerboomers die het einde van de Wereldorde aankondigen dit weekend. Reden: het gecirkel van de regering Trump boven een andere energie- en mineraalrijke invloedssfeer, Groenland. Waarom we alleen het recht van de sterksten vrezen als we die zelf niet meer zijn.

‘Landen moeten eigendommen hebben om te kunnen verdedigen. Je verdedigt eigendom, geen lease-contracten. We moeten Groendland verdedigen’, aldus de Amerikaanse president Donald Trump afgelopen vrijdag tegen de BBC. Verdediging tegen de Chinese en Russische invloedssfeer kan ‘goedschiks of kwaadschiks’, bijvoorbeeld door het gebied te kopen van Denemarken - zoals de Verenigde Staten eerder voorstelden in 1867, 1910, 1946, 1955 en 2019 - óf militair worden afgedwongen.

Het niet uitsluiten van de optie Amerikaanse militairen in te zetten binnen NAVO-grondgebied tegen een andere bondgenoot, zorgt ervoor dat tout diplomatiek Europa op haar achterste benen staat. Denemarken merkte (terecht) op dat de inzet van militairen tegen een NAVO-bondgenoot op NAVO-grondgebied het einde van het bondgenootschap betekent. Want als de NAVO-lidstaten elkaar onderling binnenvallen voor landjepik, is dat effectief het einde van de collectieve territoriale verdediging (waarin een aanval op één, een aanval op allen is).

Staan we inderdaad aan de afgrond van de internationale rechtsorde, as we know it?

Woorden aanzien voor beleid

Alvorens in een hoekje te hyperventileren in een papieren zakje (zoals meerdere dagbladen dit weekend deden), is het wellicht goed rekening te houden met de afzender.

Donald Trump beloofde in 2017 richting Noord-Korea ‘fire and fury like the world has never seen’ en dreigde het regime ‘totaal te vernietigen’. De soep werd uiteindelijk gegeten in de vorm van een summit met Kim Jong-Un aka ‘Little Rocket Man’ en wat diplomatiek theater. Toen in juni 2019 Iran een Amerikaanse drone neerschoot gaf Trump aanvankelijk groen licht voor een militaire tegenaanval (ze zouden ‘cocked and loaded’ zijn) maar trok deze op het laatste moment tóch terug omdat hij geen 150 mensenlevens wilde riskeren voor een neergehaalde drone. Vorig jaar oktober liet hij Hamas weten dat er ‘hell to pay’ was en ‘all hell would break loose’ als ze niet direct zouden ontwapenen. Iets wat tot op de dag vandaag nog niet is gebeurd.

Tijdens de persconferentie na het arresteren van de Venezolaanse president Nicolás Maduro suggereerde Trump regime change: de inzet van het leger was een optie en hij zou ervoor zorgen dat capabele mensen oliecontracten voor Amerikaanse bedrijven zouden regelen. Uiteindelijk is de vice-president nu aan de macht en is het leger nog intact. Een leger dat enkele honderden generaals telt als een soort anti-legercoup-verzekering want ja, regel maar eens een coup met honderden mannetjes die allemaal een vinger in de staatsolie-pap hebben.

Ik zou zo een heel briefje kunnen vullen maar de boodschap is duidelijk: er zit nogal wat ruimte tussen de praatjes en de daadjes van president Trump. Toch behandelen Europese leiders en critici van Trump zijn woorden als beleid en raken direct in paniek. Terwijl zijn track record een patroon laat zien van maximale dreiging, gevolgd door transactionele onderhandeling waarbij langdurige commitment wordt vermeden. Het mag ook niks kosten immers, America First.

Joe. Joe.

Kortzichtig dumpen van diplomatieke wortels

Wat we nu zien, in het Amerika onder Trump, is een Amerika zonder soft power. President Theodore Roosevelt vatte diplomatie samen als ‘speak softly and carry a big stick’. Oftewel: wees kalm en diplomatiek in onderhandelingen, houd gesprekspartners een wortel voor (verleid mensen om - en beloon ze zodra ze - jouw kant op bewegen), maar zorg tegelijkertijd voor een geloofwaardige militaire stok om mee te slaan. Harde woorden zijn alleen iets waard als ze harde consequenties hebben. Onder Trump wordt er niet langer zacht gesproken, en is de infrastructuur van wortel-distributie grotendeels ontmanteld.

We hebben hartelijk kunnen lachen met zijn allen op de internets om door DOGE ontmantelde Amerikaanse subsidies voor Colombiaans transgender theater, inclusieve Sesamstraat-workshops in Irak en een cursus tegen internettrollen in Kazachstan. Het bestaan van dergelijke Amerikaanse ontwikkelingssamenwerkingsprogramma’s waren aanleiding voor de tweede regering Trump om het US Agency for International Development (USAID) vrijwel volledig te ontmantelen. De meest kortzichtige kortwiek-actie als je het mij vraagt. Dit programma was niet alleen een diplomatieke manier om goodwill te kweken maar vormde ook een ingangen en inlichtingennetwerk wat ingezet kon worden voor buitenlandse operaties. De waarde van dit netwerk ligt echt wel een stuk hoger dan die paar ton aan transgendertheater.

Neem bijvoorbeeld de ‘non lethale steun’ die de Nederlandse regering gaf aan ‘gematigde rebellen in Syrië’ in de vorm van Toyota Hi-Lux’en en nachtkijkers. Nieuwsuur en Trouw onthulden in 2018 hoe via USAID een ontwikkelinsgprogramma, Creative, werd opgezet waar rebellenleiders een lijst van goederen kregen waaruit zij spullen mochten kiezen. De journalisten van Trouw en Nieuwsuur kregen zo een bestelformulier in handen, afkomstig van de Turkmeens-nationalistische strijdgroep Suleyman Shah Brigade. Deze strijdgroep onderhoudt nauwe banden met Erdogan en staat ideologisch dicht bij de Turks-extremistische Grijze Wolven. Leider Mohamed al-Jasm stuurt het bestelformulier op:

Uit zijn verlanglijst wordt onmiddellijk duidelijk waar de voorkeur ligt: pick-uptrucks. De rebellenleider vraagt om de Toyota Hilux, dertien stuks in totaal. Verder vraagt hij om vier Phantoms (drones) en een vrachtwagen. De drones heeft hij niet gekregen, dat vindt hij niet erg. Op de vraag via WhatsApp of hij de Nederlandse Syrië-gezant Gerard Steeghs kent, stuurt hij een emoticon met hartjes voor zijn ogen en een rode roos, met de tekst ‘dat is een goede man!’.

Of wat te denken van een ander USAID-programma: ZunZuneo. Het online platform moest een soort Cubaans Twitter worden en was ontwikkeld als een langetermijn-strategie om de Cubaanse jeugd aan te moedigen om in opstand te komen tegen de zittende regering. Los van of het bewapenen van ‘gematigde rebellen’ of het opzetten van een social media om reactionaire fikkies te stoken zo’n goed idee is: het laat wel zien welke mogelijkheden zo een ‘ontwikkelingssamenwerking-programma’ op het gebied van internationale veiligheid biedt. Ontwikkelingshulp is meer dan alleen zakken rijst uitdelen.

Dergelijke programma’s passen naadloos in het traditionele Amerikaanse model waarbij hard power (militair en economisch) wordt vermengd met soft power (door het bevorderen van democratie, mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking) om een zo gunstig mogelijke omgeving te creëren waarin Amerikaanse belangen optimaal worden bediend. Europa heeft zich hier decennialang achter kunnen scharen omdat het moreel verdedigbaar leek (we bombarderen landen niet voor onszelf, maar voor hun eigen bestwil!).

De breuk die we zien onder Trump is dat we alleen nog maar hard power zien, zonder soft power als dekmantel (en als hooguit zijdelings gebruikt gereedschap). Buitenlandse betrekkingen worden gereduceerd tot een pure transactie: de NAVO-lidstaten moeten lappen, of we stappen uit de NAVO. We willen exclusieve toegang tot Groenland, of jullie dat nou leuk vinden of niet. Amerika doet nu overduidelijk alleen nog maar dingen die Amerika goed uitkomen.

Precies deze houding staat op gespannen voet met de NAVO. De NAVO is een territoriaal grondgebied met collectieve verdediging. Daarbinnen bestaat geen ruimte voor exclusieve privileges die af te dwingen zijn, en al helemaal niet met militaire macht. Dit is de diplomatieke uitdaging waar de NAVO onder Mark Rutte op dit moment voor staat: hoe ga je binnen een organisatie, die is gestoeld op collectieve verdediging, om met een Amerikaanse bondgenoot die individuele privileges wilt afdwingen? Vermoedelijk door Trump vooral te wijzen op het gedeelde belang: hij wil geen China en Rusland in Groenland, de overgrootte meerderheid van de NAVO-lidstaten zit daar ook niet op te wachten. Ik acht secretaris-generaal Mark Rutte wel capabel om het accepteren van dit collectieve belang aan The Don te verkopen als een individuele Amerikaanse prestatie, in plaats van een verlies van exclusiviteit.

Responsibility to protect je eigen hachje

Toch heeft ook Europa hele dikke vette grote klonten boter op het hoofd. We hebben zelf decennialang meegebouwd aan een wereldorde waarin we zélf de sterksten waren die het recht afdwongen, en nu we aan de ontvangende end daarvan dreigen te komen raken we stante pede in paniek. Het meest aanmatigende eraan is dat we het lef hebben er een morele paniek van te maken. Alsof een veranderende wereldorde gelijkstaat aan een algehele fatsoens-Apocalypse.

My 2 cents: Europa trekt de schaamteloosheid van America First niet, omdat het laat zien dat het gaat om ordinaire macht (en misschien altijd al is gegaan), niet om gedeelde waarden binnen een internationale gemeenschap. Terwijl: machtspolitiek is altijd een beetje ordinair. Het enige verschil is dat we op internationaal niveau verhaal netjes boven een kopje thee komen halen in maatpak, in plaats van gehuld in een trainingspak waarboven een dikke schakelketting bengelt tussen borsthaar en het handwapen in de Adidas-broek zit ge-Al Bundy’d. Donald Trump verwijdert de magie van het eerste omdat hij ons teveel doet denken aan het laatste.

In Beverwijk noemen we dit ‘kampersjiek’

Want alle mooie praatjes terzijde. De internationale rechtsorde waar iedereen zo plechtig over praat is er eentje waarin sommige varkentjes gelijker zijn dan andere varkentjes. Het ideaal van de League of Nations (onder Woodrow Wilson) was natuurlijk niet bedoeld voor de Aziatische en Afrikaanse landen, integendeel. En zelfs binnen de Verenigde Naties zijn er vijf landen (The Big Five, China, Frankrijk, Rusland, Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten) met een permanente zetel in de VN Veiligheidsraad en vetorecht. Dit zijn overigens ook de landen die kernwapens mogen hebben, de rest niet (dus uiteraard hebben India, Pakistan, Israël en Noord-Korea dit verdrag niet getekend). En binnen de IMF en Wereldbank hebben de Verenigde Staten vetorecht en is Europa oververtegenwoordigd met 8 zetels (Afrika heeft er slechts twee). ‘De’ wereldorde is een voor Westerse landen zo gunstig mogelijke orde. Eentje die echt niet is afgedwongen met kopjes thee en transgendertheater. Dat maakt het alternatief dus niet per se ‘een wereld waarin de recht van de sterkste geldt’, zoals de Volkskrant gisteren ietwat hysterisch kopte.

Misschien zijn we ook iets te veel in ons eigen narratief gaan geloven. Onder een George W. Bush werd tijdens de inval in Irak geclaimd dat het ging om het voorkomen van massavernietigingswapens in de handen van een dictator als Saddam Hussein, niet over het verkrijgen van toegang tot de olievelden. Onder een Barack Obama was er een ‘responsibility to protect’ de bevolking van Libië tegen Muammar Ghadaffi, en in geen enkele persconferentie sprak hij over de grootste oliereserves van Afrika (die makkelijk te raffineren waren) en het doorbreken van het Libische staatsmonopolie hierop.

De Franse belangen zijn overigens (dankzij het lek in de mailbox van Hillary Clinton, destijds minister van Buitenlandse Zaken) voor het nageslacht bewaard gebleven. Zo schreef op 2 april 2011 haar inlichtingen-analist Sidney Blumenthal dat uit gesprekken met Franse inlichtingenofficieren bleek dat

Sarkozy’s plans are driven by the following issues:

a. A desire to gain a greater share of Libya oil production,

b. Increase French influence in North Africa,

c. Improve his internal political situation in France,

d. Provide the French military with an opportunity to reassert its position in the world,

e. Address the concern of his advisors over Qaddafi’s long term plans to supplant France as the dominant power in Francophone Africa.

Nergens een woord over de Libische bevolking. Kortom: a responsibility to protect je eigen strategische hachje.

Iedereen is hypocriet

Europa deed daar net zo hard aan mee de afgelopen decennia. Ja ook gij, Brutus Olandicus. Hoewel de Commissie Davids in 2010 gehakt maakte van de Nederlandse betrokkenheid bij de inval in Irak (2003) liet voormalig fatsoen-moet-je-doen minister-president Jan Peter Balkenende (CDA) zich laatst doodleuk ontvallen dat hij het weer opnieuw zo zou doen. We deden het overigens een jaar later (in 2011) ook dunnetjes over in Libië, stelden tussendoor nog Schiphol beschikbaar voor CIA-‘martelvluchten’ richting onder meer Syrië (2002-2006), en hielden ons snaveltje toen onder meer Frankrijk en Spanje het Europese luchtruim sloten voor het Boliviaanse regeringsvliegtuig omdat misschien klokkenluider Edward Snowden aan boord zou kunnen zitten (maar we spreken wel aan de lopende band schande over hoe in Rusland klokkenluiders zomaar uit het raam of in een liftschaft vallen).

Het meest makkelijke verwijt wat landen elkaar kunnen maken is hypocrisie: want iedereen vindt soevereinitiet, diplomatieke immuniteit, territoriale integriteit en mensenrechten vooral belangrijk als het in zijn of haar politieke belang is om het belangrijk te vinden. De hypocrisie zit niet zozeer in het bestaan van verschillende belangenafwegingen (die kunnen prima verdedigbaar zijn), maar in doen alsof alleen de ánder zich daar aan schuldig maakt.

Trump zorgt nu voor de ongemakkelijke situatie dat Europa bijna gedwongen wordt om dit te erkennen. Het ideologische verhaal (we doen het voor mensenrechten, echt!) was namelijk ook het Europese zelfbeeld. We konden ons decennialang principieler voelen dan de Verenigde Staten, terwijl ze ondertussen wél goed genoeg waren om het vuile militaire werk voor Westerse belangen (waar wij net zo hard van profiteerden) grotendeels op te knappen.

Onder Trump heeft de moralistische Europese keizer ineens geen kleren aan. Wat rest is een free rider die profiteert van Amerikaanse macht, maar zich er ook niet tegen kan verdedigen. En waar Trump zich nu volledig richt op hard power (en daarmee onterecht ook de immense voordelen van soft power klakkeloos terzijde schuift), heeft Europa - los van haar economische positie - die hard power niet. We hebben normen, instituties en diplomatie. Economische sancties als het écht welletje is geweest. Voor al het andere hebben we onszelf volstrekt afhankelijk gemaakt van de Verenigde Staten.

Een Verenigde Staten die soft power opzij schuift, laat een Europa achter die geen leverage meer heeft op diezelfde Verenigde Staten. Europa staat nu voor een keuze die het liever niet onder ogen ziet: ofwel massaal reinvesteren in hard power - met alle economische en politieke kosten van dien, en het risico dat het decennia duurt voordat we geloofwaardig zijn - parrallel aan het accepteren dat we ondanks al die inspanningen een ondergeschikte positie gaan innemen in een wereld waar macht, niet moraal, de dienst uitmaakt. De tweede optie - doorgaan alsof normen en instituties op zichzelf staande kracht hebben en de schuld vooral geven aan anderen en Trump - is struisvogelpolitiek die eindigt in irrelevantie.

Europa heeft met deze afhankelijkheid de billen gebrand en moet daar nu op zitten. We kozen bewust voor uitgebreide sociale stelsels boven defensie-uitgaven, voor morele superioriteit boven strategische autonomie, voor het ideologische verhaal van de ‘rules-based order’ boven de realiteit van machtspolitiek. Jarenlang konden we zowel moreel superieur zijn als veilig slapen omdat iemand anders de rekening betaalde.

Maar die luxe is voorbij. En de vraag is niet of Trump gelijk heeft met zijn cynisme over internationale betrekkingen maar of wij überhaupt nog in staat zijn ons staande te houden. Trump is hier niet de veroorzaker, maar een katalysator in ontwikkelingen die al decennia geleden zijn ingezet. Ik hoop op een derde optie: een wereld waarin we zelf actief beschermend durven optreden om de waarden die wij belangrijk vinden (constitutionele democratie, internationale samenwerking, burgerlijke vrijheden, rechtstaat, etc) te behouden voor onszelf.

Hoe kunnen wij er voor zorgen dat we binnen die nieuwe wereldorde ruimte behouden voor onze eigen waardengemeenschap? Dat alleen al is een uitdaging op zichzelf.

Deze gedachten zette ik op papier naar aanleiding van de radio-uitzending van AVRO-TROS Dr Kelder & Co, waar ik aanschoof om te vertellen over de onvoorspelbaarheid als troef in het tijdperk Trump. Geïnteresseerden kunnen de uitzending hier terugluisteren/kijken.

Lezers die mijn werk waarderen, kunnen inschrijven, betalend lid worden of eenmalig doneren. Mijn dank is groot, diplomatiek en wortel-gebaseerd!