Waarom komen politici met steeds meer weg?

Schaamteloosheid als politieke deugd

Tien jaar geleden publiceerde ik mijn eerste journalistieke artikel op Follow the Money. In de jaren daarop heb ik voor uiteenlopende media geschreven. Voornamelijk over Defensie maar ook veel over politiek Den Haag. De laatste jaren bekruipt mij het gevoel dat politici, ambtenaren maar ook grote bedrijven met steeds meer wegkomen. Het lijkt allemaal geen toeter meer uit te maken.

‘Wat je vindt, mag je houden’, roep ik altijd in de collegezaal richting aspirant onderzoeksjournalisten. Toch moet je wel een beetje idealistisch zijn om de journalistiek in te gaan. Zo had ik die grote blubberige walnoot tussen de oren bijvoorbeeld veel effectiever kunnen vermarkten, want van mijn huidige dagvergoeding kun je krap een half uurtje bellen met een topadvocaat.

Dus natuurlijk vind ik bepaalde dingen van dingen. Dat is het hele punt van principes: ze mogen wat kosten. Als liberaal van de oude Bolkestein-stempel geloof ik meer in de rechtsstaat dan in de democratie, omdat de rechtsstaat je beschermt tegen zowel de overheid (met haar zwaardmacht), als de grillen van de democratische meerderheid. Een meerderheid zonder beperkingen kan immers een heersende moraal opleggen aan minderheden (in dit geval: andersdenkenden); een liberale gruwel. Individuele rechten wegen zwaarder dan groepsrechten, alles wat riekt naar privilege is verdacht.

Enerzijds maakt je dat licht anarchistisch, anderzijds juist heel gezagstrouw. Een rechtsstaat is geen voltooide prestatie (strik eromheen, klaar, niets meer aan doen) maar moet continu worden bewaakt. Door een rechterlijke macht (die kan de overheid terugfluiten indien nodig), grondrechten (die burgers tegen de staat beschermen), de scheiding der machten (zodat er niet één megalomaantje is met zeggenschap über alles) en tot slot een vrije pers, die het licht schijnt op wat de macht precies uitspookt.

Het ideologische van mijn werk zit dus in de uitvoering ervan.

Wat je vervolgens als lezer met de observaties, gedachten en informatie over de macht doet, mag je zelf weten - daar ga ik niet over. Door het beroepsmatig volgen van hoe ‘de macht’ zich gedraagt wanneer ze worden geconfronteerd met media-aandacht of andere tegenkrachten, bekruipt mij al enige tijd een ordinair onderbuikgevoel: het lijkt wel alsof ‘de macht’ zich niets meer laat vertellen.

‘Pak de Macht!’

‘De macht’ is zonder verdere toelichting een loos begrip. Wat je daaronder verstaat, is namelijk ideologisch gekleurd. Niet erg, maar wel goed om aan te geven voordat ik ze de oren was (stukje transparantie naar de lezer toe).

Voorbeeldje: Tim Hofman had bij BNNVara een programma genaamd ‘Pak de Macht, waarin hij ook ‘aandeelhouders en projectontwikkelaars’ schaarde onder ‘machthebbers’ (waar ik eerder een soort beleggers zie, en die zijn er in allerlei soorten en maten), en zich bij lobbyisten zich alleen maar beperkte tot de bedrijven-lobby. Het programma ging zelfs een samenwerking aan met Amnesty International (ngo-lobbyisten!) voor een handtekeningenactie (lobby!), om te proberen machthebbers te beïnvloeden.

Het gaat hier niet om wat een ‘goede’ of ‘foute’ manier is om naar ‘de macht’ te kijken, maar hoe bepalend je wereldbeeld is voor de verantwoordelijkheid die je voelt als journalist.

Zo hanteer ik zelf een meer rechts-liberale definitie van wat ‘de macht’ is: volksvertegenwoordigers in de Eerste en Tweede Kamer, de ministers en staatssecretarissen en ook zeker de hoge ambtenarij. Grote bedrijven dien je net zo goed in het snotje te houden: de overheid moet marktwerking stimuleren, dat is niet hetzelfde als grote bedrijven fêteren met belastingvoordeeltjes *kijkt streng over de bril naar ‘liberale’ premier Mark Rutte*.

Niet alleen rechtse politici, maar ook rechtse media hebben er in de praktijk wat moeite mee om bedrijven kritisch te volgen, terwijl juist deze vaak publieke macht verwerven terwijl ze private belangen najagen. Kijk maar naar de tech-sector. Eigenlijk zijn OpenAI, Meta, Google en Microsoft de British East Indian Company van nu (deze monopolistische vermenging van privaat en publiek noemde de liberale econoom Adam Smith in The Wealth of Nations een ‘strange absurdity’) - maar ik dwaal af!

Het punt van deze aanloop is dat ‘de macht’ zoals ik die als journalist observeer zich de afgelopen jaren steeds minder effectief laat aanspreken, juist in Westerse democratieën en dus ook in Nederland.

Het zit ‘m niet in een grote gebeurtenis, maar in de optelsom van kleine dingen: woordvoerders die botweg weigeren het woord te voeren, Kamerleden die uitleg weigeren als dat politiek niet zo opportuun voor ze is (tenzij ze over Snoetje en Pluisje mogen komen babbelen), bewindspersonen die alleen geïnterviewd willen worden als ze de vragen vooraf mogen inzien (en mogen meebepalen wie naast hen aan de talkshowtafel aanschuift), bewindspersonen die met publiek geld een NPO-documentaire over zichzelf laten maken en inspraak krijgen in de inhoud, Woo-ambtenaren die beslistermijnen overschrijden als regel, in plaats van uitzondering (waardoor een gang naar de rechter laatste jaren gewoon een vast onderdeel is geworden van de procedure), bedrijven die het in de EU voor elkaar lobbyen om de belastingbetaler op te laten draaien voor de vervuiling die ze zelf veroorzaken (zelfs een kind begrijpt dat die de rommel achter zijn eigen reet moet opruimen), maar ook politici die zich niet laten wegsturen en gewoon als een mokkend Kind Starmer blijven zitten.

Wie denken die lui wel wie ze zijn?

Zich niet zomaar laten wegsturen is, in mijn herinnering, een VVD-kwaaltje. De meest beroemde is Rita Verdonk die in 2006 doodleuk bleef zitten na een aangenomen motie van afkeuring in de generaal pardon-crisis. Het crimefighter-duo op Justitie en Veiligheid, minister Ivo Opstelten en staatssecretaris Fred Teeven, maar ook toenmalig defensieminister Jeanine Hennis, gebruikten in kabinet Rutte II allemaal plotsklaps het mantra ‘niet aftreden, maar optreden’. Alleen binnen de Haagse logica zijn de veroorzakers van de problematiek de aangewezen persoon voor het oplossen van diezelfde problematiek (hoe dat uitpakt, kunt u vragen aan de slachtoffers van het Toeslagen-schandaal).

Interessant genoeg vond ik een interview met Teeven in De Top Kijkt Om (2022), een ministerieel magazine waarin oud bewindspersonen terugblikken op hun politieke kar-jére, waarin hij doodleuk uitlegt hoe hij als bewindspersoon de affaire-Dolmatov in 2013 overleefde.

Door een fout van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) zat de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov ten onrechte in de vreemdelingenbewaring, alwaar hij zich van het leven beroofde. Teeven zegt in het interview dat hij even overwoog om af te treden, maar daarna besloot het toch niet te doen want hij had tenslotte ‘ideeën voor verbetering: niet aftreden maar optreden’.

Teeven overleefde de motie van wantrouwen. Niet omdat de Kamer hem vertrouwde, maar omdat hij de PvdA iets aanbood in ruil voor steun, namelijk humanere detentie voor vluchtelingen: ‘Als ik dat niet had gedaan, had de PvdA mij niet gesteund. Dit was de prijs die ik politiek moest betalen’. Het had niets te maken met verantwoording afleggen aan de Kamer en álles met onderhandelen over je eigen politieke voortbestaan. Hij kon maar kort genieten van de sociaal-democratische paardenkop in zijn bed: twee jaar later moest Teeven alsnog aftreden vanwege de Bonnetjesaffaire.

Gelukkig hebben we de beelden nog!

Politici klampen graag vast aan het pluche, maar kunnen dat alleen als de Kamer dat toestaat. Minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus (CDA) overtrad in 2020 zijn eigen coronaregels op zijn superspread-event bruiloft. Hij bleef zitten: ‘door het stof gaan’ (in woord) en spijt betuigen was genoeg. Dit terwijl in het Verenigd Koninkrijk epidemioloog Neil Ferguson, die de lockdownregels mede opstelde, moest aftreden als adviseur nadat hij zijn maîtresse thuis had ontvangen. Het kabinet Rutte III viel in 2021 naar aanleiding van het rapport van de parlementaire ondervragingscommissie over het Toeslagenschandaal, maar die val bleek eerder een noodlanding richting een doorstart. Rutte deed daarna gewoon mee aan de verkiezingen en formeerde kabinet Rutte IV, in dezelfde samenstelling en met zichzelf als premier.

Het is allemaal niet verboden, nergens worden keiharde regels geschonden en tóch voel je aan je theewater dat het niet deugt. Terecht. Een democratie is meer dan alleen geschreven regels.

In hun boek How Democracies Die (2018) omschrijven Amerikaanse politicologen Steven Livitsky en Daniel Ziblatt dat juist de ongeschreven normen een democratie in stand houden. Acties die volgens de letter van de wet mogen (of zoals ik politici vaak hoor zeggen ‘nergens staat dat het niet mag’) maar evident de geest van de wet schenden (denk aan: geitenpaadjes), zijn precies de acties die een democratie ondermijnen.

Denk bijvoorbeeld hoe Klaas Dijkhoff (VVD) als fractievoorzitter 37.000 euro per jaar wachtgeld bovenop zijn salaris van 115.000 euro als Kamerlid kreeg, omdat hij eerder staatssecretaris en minister was geweest. Na de ophef bleef hij er aanvankelijk bij dat hij het niet zou terugbetalen. ‘Ik werk er hard voor en ik hou me aan de wet’, was zijn eerste reactie. Oftewel: iedereen ziet dat het niet klopt, maar nergens staat dat het niet mag, dus fuck off.

Elke keer dat een politicus ervoor kiest om op deze manier de wet of regels geweld aan te doen (of behendig te omzeilen) maakt de daarop volgende schending alleen maar makkelijker. Je draagt bij aan normalisering. Het is des te ironischer dat Klaas Dijkhoff met zijn Voor Nederland-vehikel tien jaar later van leer trekt tegen de bloei van een politieke cultuur die hij zelf ruimschoots heeft bemest. Het zijn stapjes: van ‘niet afreden maar optreden’, naar ‘nergens staat dat het niet mag’ tot botweg weigeren op te stappen.

Plucheplakken: ‘Ik bén beleid’

Wederom: het is geen harde breuk, het is niet ‘ineens’ verschenen sinds Twamp of Wildurrrrjs verkiezingen gingen winnen en het is zéker geen exclusief fenomeen op de radicale flanken. Minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) deed in 2016 een Hillary Clinton’tje en forwarde doodleuk zijn werk-emails - waaronder een staatsgeheim document - naar zijn Gmail (!!!). Hoewel het evident tegen de regels was, interesseerde het hem geen bal en zei desgevraagd tegen journo’s: ‘Als het om praktische redenen beter is om het te doen zoals ik het nu doe, dan doe ik dat’. Ja, daar ga jij dus niet over, Henk.

Tien jaar later leek met het vorige kabinet Schoof de ver-Henk-Kamp-isering compleet. Zo werd bijvoorbeeld staatssecretaris Vicky Maeijer (PVV) betrapt op plagiaat bij haar masterscriptie. Nader onderzoek van de Erasmus Universiteit bevestigde dit, waarna haar scriptie en academische titel ongeldig werden verklaard. Ze bleef zitten, iets dat overigens de voormalige Duitse minister van Defensie Ursula von der Leyen ook deed nadat ze werd betrapt op plagiaat in haar proefschrift - en die werd daarna nog voorzitter van de EU Commissie.

Premier Schoof beloofde 3,5 miljard euro aan Oekraïne. PVV-vicepremier Fleur Agema zei dat die toezegging voor haar uit de lucht kwam vallen en ook BBB-vicepremier Mona Keijzer was verrast. De premier had dus kennelijk zonder kabinetsoverleg een internationale financiële toezegging gedaan. Consequenties? Nul.

Mona Keijzer (BBB) verklaarde bij haar aantreden dat stikstof geen belemmering vormt voor woningbouw, terwijl ze in haar eigen woonplaats Edam-Volendam bezwaar had gemaakt tegen de bouw van een woon-zorgcomplex, onder andere op grond van vrijkomende stikstof. De Raad van State wees dat bezwaar definitief af. Do as I say, not as I do: een soort Grapperhausje-light. Moet kunnen.

Faber weigerde te tekenen voor koninklijke onderscheidingen voor vijf vrijwilligers die zich hadden ingezet voor asielzoekers, omdat dat haaks zou staan op haar aanpak. Toen RTL haar vroeg of het kabinetsbeleid was, antwoordde ze: ‘Ik bén beleid’. De minister die een rechtsstaat moet handhaven en het Koninkrijk moet vertegenwoordigen, weigert een koninklijk besluit mede te ondertekenen uit politiek protest. Haar reactie: ‘Ministers zijn geen stempelmachines’. PVV, VVD, NSC en BBB wilde een motie van wantrouwen niet steunen, want liever een beetje rechtsstaat-ondermijning door een minister die haar rol en taken niet begrijpt dan je plek op het pluche opgeven.

Als kers op de taart van Haagse schaamteloosheid: bij de voorjaarsnota van april 2025 onderhandelden de fractievoorzitters 25 uur aan een stuk door. Bijzonder was dat er naast de minister van Financiën geen andere kabinetsleden aanwezig waren. De fractievoorzitters onderhandelden en de kabinetsleden kregen achteraf te horen of ze geld toe kregen of moesten bezuinigen. De voorjaarsnota is geen formatie, dus hoe leg je als minister verantwoording af aan de Kamer voor beleid waarover jij zelf niet hebt meebeslist? Het maakt blijkbaar geen ene toeter uit.

Voordeel is wel dat wanneer je zelf aan de knoppen zit, je het niet hoeft te hebben van declaratiebonnetjes: het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers, nota bene onder leiding van D66-baantjesstapelaar Alexander Rinnooy Kan, adviseerde vlak voor de beëdiging van kabinet Jetten I om de salarissen van ministers en de bestuurlijke top met achttien procent te verhogen. Een kabinet dat bezuinigingen aankondigt, tegen de burgers iets ijlt over ‘moeten wennen aan douchemuntjes’ maar tegelijk zijn eigen salarissen ophoogt: waarom ook niet? Het adviescollege leidt het in met allerlei hoogdravende woorden zoals ‘fundamenten van de democratie’ en ‘verantwoordelijkheid over miljoenen Nederlanders’ maar feitelijk komt het argument neer op ‘anders worden ze omkoopbaar’ (met andere woorden: als je jezelf niet genoeg beloont, word je vanzelf corrupt - wat óók klinkt als een zekere erkenning van omkoopbaarheid, maar vooruit).

El scandalo!

Schaamte werkt alleen als politiek controlemiddel wanneer een politicus zich binnen eenzelfde normatief kader beweegt als burgers. Tuurlijk zullen politici een beetje konkelen als ze worden geconfronteerd met hun eigen falen, maar uit proberen iets af te dekken spreekt op zijn minst nog een zeker schuldbewustzijn. Een schaamte.

Het totale gebrek aan schaamte is anno 2026 politiek een competitief voordeel. De Clintons werden decennialang geplaagd door corruptie-verdenkingen (Whitewater, de Clinton Foundation, emailservers) maar ontkenden, verdedigden, probeerden het te bedekken, startten rechtszaken. Dat verhullingsgedrag veronderstelt nog een normatief kader: je erkent impliciet dat er iets is om je voor te schamen, maar probeert je gelijk ook binnen dat zelfde systeem te halen (waarmee je in ieder geval de normen en grenzen van datzelfde systeem erkent).

De huidige president Donald Trump lanceerde vlak voor zijn inauguratie een eigen meme coin, $TRUMP, waarmee hij in korte tijd honderden miljoenen dollars ophaalde bij de mensen die hem even later als president zouden moeten vertrouwen. Hij adverteerde er zelfs voor. Zijn veroordeling op 34 punten wegens het vervalsen van bedrijfsdocumenten gebruikte hij - inclusief mugshot - als fundraising-tool: binnen 24 uur na het vonnis haalde zijn campagne miljoenen op. De schending van de normen wordt hier gezien als bewijs van authenticiteit: hij is corrupt maar in ieder geval wel openlijk corrupt.

Nederland is geen Amerika. Maar wie de afgelopen jaren naar Den Haag heeft gekeken, ziet dezelfde mechanismes her en der voorbij komen. Vooralsnog zit het systematisch schaamteloze van openlijke laaienlichterij vooralsnog alleen op de radicale flanken: denk aan de inkomstenstroom van FvD. Journalist Chris Aalberts zette alle verdienmodellen met publiek geld (dus exclusief de maaltijdboxen en donaties) op een rij: het opfluffen van ledenaantallen om meer subsidie binnen te harken, het geschuif met Kamerleden met wachtgeld tot aan het afromen van de lokale fractiegelden door raadsleden te dwingen om bepaalde cursussen bij het eigen Renaissance Instituut te volgen (voor commerciële tarieven van 500 euro de neus, wat met naar schatting 299 raadsleden neerkomt op toch zeker 149.500 eurootjes).

Aalberts vraagt zich terecht af:

“Hoe lang zou het duren voordat de Nederlandse politiek begrijpt dat al dit soort regelingen – ledenaantallen, wachtgeld, fractiegelden – zijn ontworpen in een tijd waarin men er simpelweg vanuit ging dat partijen te goeder trouw handelen? Wat Forum doet is niet illegaal en binnen de regels, maar het is tegelijk een manier waarop de partij zichzelf verder kan blijven spekken. Zou het niet goed zijn als dat eens kritischer wordt bekeken?”

Bij gevestigde partijen zien we een kalme normalisering van het kleine geitenpaadje, maar desalniettemin een zelfde soort erosie. Want ook hier gaat het om schaamteloos wegkomen met gegraai: waar Mark Verheijen als Kamerlid in 2015 moest opstappen wegens een gedeclareerde maaltijd van 2631 euro (mede door flessen wijn van 127 euro per stuk), deed Klaas Dijkhoff vier jaar later maandenlang doodleuk alsof een dubbel inkomen voor één enkele baan hem eerljk toekwam (en daar kwam geen VVD integriteitscommissie aan te pas).

Extra smakelijk is dat het meest recente voorbeeld uit de partij komt die de verkiezingen won op de belofte van goed bestuur: voormalig staatssecretaris van Financiën Folkert Idsinga (NSC) weigerde zijn zakelijke belangen van naar schatting 6 miljoen euro openbaar te maken. Zijn redenering: ‘privéaangelegenheid’ (aka fuck off). De staatssecretaris, belast met fiscaliteit en de Belastingdienst (nota bene de persoon die beleid maakt over hoe Nederlanders belasting betalen), vond het niet nodig te melden in welke bedrijven hij belangen heeft.

Het zijn precies deze kleine verschuivingen die tot een lawine kunnen leiden. Elke schending die zonder consequentie blijft, maakt de volgende makkelijker. Dat is niet omdat de politici van nu inherent slechter zijn, maar omdat het systeem van informele normen dat hen een beetje in toom hoort te houden (zoals schaamte wanneer een cameralamp op een achterkamertje schijnt, of beginnen te hakkelen omdat je het zelf ook niet uit kunt leggen) geen grip meer heeft.

Zodra een voldoende grote groep besluit de regels niet meer te handhaven, keert de prikkel om. Wie zich wél aan de ongeschreven regels houdt, betaalt eigenlijk de rekening voor degenen die dat niet doen. Politiek freeriden loont botweg teveel om het niet te doen.

Ook gij, Brutus

Het zorgt voor gefrustreerde gesprekken aan de keukentafel: je kunt Woo-verzoeken indienen, rechtszaken voeren, kamerstukken doorspitten, wederhoor lospeuteren, stukken schrijven - het heeft weinig zin als er geen gedeeld gevoel is welke dingen gewoon niet door de beugel kunnen.

Hoewel ik in het begin zei dat de lezer vooral zelf moet weten wat hij of zij met de informatie doet, zie ik ook bij het publiek een steeds verdere vervaging van gedeelde normen. De politieke werkelijkheid is uiteen gevallen in twee aparte werkelijkheden waarbij de ene helft van de lezers je onthulling ziet als een aanval, en de ander als bewijs (afhankelijk of het object van beschrijving als ‘links’ of ‘rechts’ wordt gezien).

Zolang je wel een grote broek aantrekt over D66-baantjescarroussels maar niets willen horen over PVV-kamerleden die zitten te cashen maar geen klap uitvoeren, wel communisme roept bij SP-afdrachtregelingen maar fluitend met je handen in de zakken om je heen kijkt bij gedwongen FvD-winkelnering in gemeenteraden, van leer trekt tegen VVD’ers die dubbel loon vangen maar doet alsof de FvD die om de haverklap met wachtgeld rouleert de normaalste zaak van de wereld is, of wel haat op de Rutte Doctrine en het wissen van sms’jes maar, tegelijkertijd het actief frustreren van de Woo door BBB-minister Femke Wiersma negeert, dan laat je de politieke spelregels vervallen tot ordinair cliëntelisme.

Kortom: de tribale willekeur laat zien hoe een gedeelde norm wordt verwaterd tot regels die alleen voor je politieke tegenstander gelden, terwijl jouw club zich meer vrijheden mag veroorloven met dezelfde regels.

Het gevaar is niet eens zozeer dat mensen ophouden te geloven in rechtsstaat en democratie, maar dat ze niet langer geloven dat de tegenstander dat ook doet. Niet alleen vervalt hiermee de reden om jezelf aan de spelregels te houden, het zorgt er ook voor dat politici niet worden verkozen om wie ze zijn maar om wie ze niet zijn. Verkiezingen zijn dan geen keuze meer, maar een veto.

Als je kiest voor beleid of competentie heb je nog belang bij hoe diegene presteert, als diegene het verkloot is dat jouw verlies. Maar als je stemt tégen iemand (door op Wilders te stemmen omdat je Jetten haat, of vice versa) is je enige criterium het frustreren van de ander - of je eigen kandidaat deugt, komt opdagen bij kamerdebatten, wetten schrijft of daadwerkelijk begrotingsvoorstellen doet zodat je oma haar pensioentje er met een paar tientjes op vooruit gaat, doet er dan niet langer toe. Hij of zij hoeft alleen met heel veel bombarie níet Die Ander te zijn.

Hierdoor is er geen scenario meer waarin allebei de kanten iets goeds kunnen doen, want goed en slecht zijn niet langer inhoudelijk bepaald. Maar hierdoor is er ook geen scenario meer waarin beide kanten zich nog ergens op te hoeven laten aanspreken, want of de regels gelden hangt botweg af van welke meerderheid het voor het zeggen heeft.

Waarom komen politici met steeds meer weg? Because we let them.

Steun mijn werk (linksom of rechtsom) en schrijf je in, deel het artikel of overweeg een lidmaatschap!

Uiteraard is een losse bijdrage ook mogelijk!