Zodra een kabinetscrisis uitbreekt, kun je zeker zijn van twee zaken. Eén: een haag van microfoons voor een gesloten deur. Twee: journalisten, duiders en een horde aan voormalig politiek medewerkers storten, onder het mom van ‘duiding’, dezelfde riedel van hemeltergende Haagse mythes uit over de kiezer.
Toevallig had ik het er afgelopen vrijdag over met mijn podcast-partner in crime, Ton F. van Dijk. Bij elke verkiezing, kabinetscrisis of Haags gedoe zie je allerhande duiders aanschuiven aan talkshowtafels om vervolgens met een uitgestreken gezicht een reeks makkelijk te debunken tegeltjeswijsheden te spuwen.
Nu mag je van journalisten en duiders die rondlopen in het hart van de nationale politiek verwachten dat ze AVI 9 begrijpend lezen nog wel in de pocket hebben, dus ik zie - los van luiheid - geen énkele redenen om je duiding langs de ‘iedereen zegt dit en dus is het waar’-meetlat te leggen.
Toch is er geen enkele plek waar je vaker dit illusoire waarheidseffect ziet dan in Den Haag. De residentie is de enige plek op aarde waar nonsens vanzelf waar wordt: enige wat je daarvoor hoeft te doen, is iets vaak genoeg herhalen. Hoog tijd dus om de vlammenwerper van stal te halen en de vijf meest verschrikkelijke Haagse mythes in de hens te steken.
1: De breker betaalt
Als je een kabinet laat vallen, dan word je daarvoor gestraft door de kiezer. Oftewel: de breker betaalt. ONZIN!
Voormalig VVD-fluisteraar en podcastmaker van Achter de Macht Bas Erlings duidde bij BNR dat in Den Haag de breker doorgaans de verkiezingen betaalt: ‘Dus krijg je nu een beetje het spelletje van: we kunnen niet verder maar wie trekt de stekker eruit? Want dat wordt dan het verhaal waarmee je de verkiezingen in gaat.'
Ook BNR-journalist Leendert Beekman stelt dat ‘de blame game is begonnen en niemand wil breken’. Dezelfde riedel hoorde ik voorbijkomen bij NRC-podcast Haagse Zaken en aan de talkshowtafel van Pauw & de Wit.
Het is bijna knap om een stelregel te herhalen waarover politicologen je vijftien jaar geleden al vertelden dat het bewijs hiervoor ‘niet heel sterk’ is (dixit Simon Otjes in 2013). De historische Nederlandse voorbeelden liepen toen al, maar nu nog steeds, heel erg uiteen.
Ook in het meest recente Nationaal Kiezersonderzoek (over 2025, gepubliceerd in juni 2026) werd geconcludeerd dat bij de verkiezingen van 2023 en 2025 de brekers slechts gedeeltelijk betaalden. PVV en VVD verloren niet desastreus. En VVD en CDA boekten eerder juist zetelwinst nadat ze een kabinet met LPF lieten klappen.
Overigens kan een partij die een coalitie verlaat (of op andere manier ‘wegloopt’) wél de geloofwaardigheid verliezen bij coalitiepartners (vraag maar aan de PVV of NSC), waardoor de regeringspartners minder geneigd zijn opnieuw samenwerking aan te gaan. Maar dat is niet hetzelfde als afgestraft worden in het stemhokje.
Er is geen keihard bewijs dat de breker betaalt, er zijn wel aanwijzingen dat de breker iets heeft te winnen: coalitiepartijen kunnen electoraal juist profiteren als ze duidelijk maken niet bereid te zijn hun politieke standpunten op te geven. Breken kan dan worden opgevat als een signaal van politieke betrouwbaarheid. Je kunt soms het verlies van meeregeren een beetje dempen (hoi Wouter Bos van de PvdA!), al kun je nooit bepalen hoeveel van het verlies waar precies aan ligt.
Neem bijvoorbeeld D66, dat in 2006 het vertrouwen in VVD-minister Rita Verdonk opzegde vanwege haar optreden rondom het Nederlanderschap van Ayaan Hirsi Ali. D66-bewindslieden stapten uit de coalitie en kabinet-Balkenende II viel. D66 verloor vervolgens drie van haar zes zetels. Welke van de drie zetels kwamen van de breuk? Geen idee: D66 kampte al langer met lage peilingen.
Helaas heb ik geen Professor Barabas-machine om deze hypothese te toetsen in een realiteit waar D66 niet de steun voor Balkenende II had opgezegd, om zo te kunnen bepalen hoeveel van die drie in verlies betaalde zetels kwamen door het breken, maar tegelijkertijd weet ik dat kranten- en talkshowredacties die ook niet hebben.
Jullie weten niet meer dan wij, en wat jullie weten is niet voldoende om dit te blijven rondtoeteren. Simpel zat.
2. ‘Het gaat maar om een paar procent van de begroting’
Stel je eens voor dat de SGP dit zou zeggen wanneer ze voorstellen om alle vormen van vergoedingen vanuit verzekeraars voor onder meer abortus en euthanasie af te schaffen. Het gaat maar om een paar procent van de zorgkosten. Waar hebben we het over? Klein bier!
Een begroting is geen objectieve maatstaf om de politieke legitimiteit van een kabinetsbreuk mee te simonvanteutemen. Niet alleen politieke partijen maar ook kiezers kennen gewicht toe aan bepaalde standpunten en dat gewicht staat niet 1:1 in verhouding tot de rijksbegroting.
Politicologen Heike Klüver en Hanna Bäck bekeken 224 coalitieakkoorden van 181 partijen in 24 Europese landen (1945-2015) om te kijken waarom coalitiepartijen sommige onderwerpen juist heel gedetailleerd vastleggen, en anderen juist nauwelijks aandacht geven. Conclusie: mate van conflict tussen coalitiepartners bepaalt hoeveel aandacht een onderwerp krijgt. Juist de politiek gevoelige onderwerpen worden minutieus vastgelegd.
Maar: dit is een minderheidskabinet. We hebben geen dichtgetikt coalitieakkoord. Dus kunnen partijen hun steun juist afhankelijk maken van concessies op principiële punten. Precies dat gebeurde bij de onderhandelingen over het Belastingplan 2027: JA21, BBB en SGP kwamen allemaal met een wensenlijstje. De ene wilde asiel, de ander stikstof en weer een ander graag medisch-ethische kwesties in het schoentje.
Kortom: journalisten en duiders hebben zelf niet door in hoeverre hun sociaal-democratische of links-liberale principes de eigen duiding kleuren (want ja, als je hele beroepsgroep dat is, valt het niet zo op), maar gaan ondertussen wel even voor de VVD bepalen tot hoe ver hun liberale principes mogen gaan (blijkbaar maar tot een bepaald percentage van de begroting).
Waarvan akte.
3: ‘De kiezer zit niet te wachten op nieuwe verkiezingen’
Premier Rob Jetten (D66) liet tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen al weten niet te zitten wachten op een breuk en verkiezingen:
“De mensen die thuis zitten mee te kijken, willen dat we kiezen voor inhoudelijke oplossingen. Die zitten echt niet te wachten op nieuwe verkiezingen. Die willen betaalbare huizen en een goede baan. Die willen dat dit land veilig is. Dat zijn de inhoudelijke keuzes die wij maken en waarover wij de komende weken met partijen die daartoe bereid zijn, zullen doorpraten. Dan beoordeelt u het eindresultaat..”
Toen de crisis eenmaal uitbrak werd het idee van nieuwe verkiezingen ook weggewuifd door D66 prominent Thom de Graaff aan de Nieuwsuur tafel: ‘Wat lost het op?’.
Geen idee of er al een representatief opinieonderzoek heeft plaatsgevonden waaruit blijkt welke kiezers, op welk moment en onder welke omstandigheden wel of geen verkiezingen willen, maar ik heb vooral een donkerbruin vermoeden dat D66 (als partij die minimaal elf zetels in de min peilt) zélf vooral niet zit te wachten op nieuwe verkiezingen.
Volgens het EenVandaag opiniepanel gaat Nederland, als het aan iets meer dan de helft (55%) ligt, bij een kabinetsval weer gewoon naar de stembus. De peiling zegt wel iets over ideologische voorkeuren, namelijk dat rechtse en linkse kiezers verschillend denken over nieuwe verkiezingen maar niet per se waarom (althans: dat staat nergens aangegeven en de gestelde vragen kon ik nergens terugvinden op de site).
Laat het maar aan Joost (zucht) Vullings over om een mogelijke verklaring te brengen als vastgestelde hoofdmotivatie: de rechtse kiezers willen dit omdat ze hopen op een rechts meerderheidskabinet. Linkse kiezers zouden juist een herformatie willen omdat hun partijen daarvan profiteren.
Alsof kiezers alleen maar kijken naar wat het beste is voor henzelf en hun politieke stroming. Ze kunnen verkiezingen ook wenselijk vinden op basis van democratische principes. Omgekeerd kunnen kiezers een herformatie steunen, omdat ze vinden dat de bestaande Kamer haar mandaat moet benutten. Er zijn dus kortom allerlei andere opvattingen mogelijk die de antwoorden kunnen verklaren. Daarnaast kunnen opvattingen ook tegelijkertijd bestaan: kiezers kunnen compromisbereidheid waarderen, maar ook inhoudelijke grenzen stellen én nieuwe verkiezingen accepteren.
Maakt allemaal geen toeter uit: laat het maar aan politici en duiders over om de voor hen meest opportune verklaring te brengen als een of andere logische natuurlijke consequenties (die ze dan vervolgens weer tegen elkaar kunnen herhalen, etc). Maar in dit voorbeeld wil Jetten z’n baantje niet kwijt, en Joost z’n baantje vooral niet te moeilijk maken.
4. ‘Minderheidskabinetten zijn riskant experiment’
VVD-leider Dilan Yesilgoz noemde het minderheidskabinet een ‘mislukt experiment’. PRO noemde het eerder een ‘riskant experiment’ en vlak na de verkiezingen werd aan de luisteraars van radio NPO1 gevraagd te reageren op de stelling dat ‘een minderheidskabinet in deze tijd een riskante onderneming is’.
Minderheidskabinetten worden meestal voorgesteld als een bestuurlijk experiment dat eigenlijk gedoemd is om te mislukken. Maar onderzoeken uit de politicologie laten zien dat ze - onder bepaalde omstandigheden - stabiel en dus langdurig kunnen functioneren. Waarom het in Nederland niet (meteen) lijkt te werken, ligt niet aan het minderheidskabinet als construct maar vooral aan hoe wij ermee omgaan.
In een meerderheidskabinet zijn regeringen gewend vooraf al een meerderheid te regelen. Afwijkend stemgedrag van een coalitiepartner kan dan uitvoering van een regeerakkoord ondermijnen. Bij een minderheidskabinet is dat dus niet zo: de coalitie bezit namelijk geen meerderheid. Dat betekent niet dat coalitiepartijen helemaal geen onderlinge afspraken nodig hebben (anders kun je net zo goed meteen inpakken), maar het betekent tegelijkertijd ook dat een meerderheid die zonder een van de andere coalitiepartners tot stand komt, niet per se een mislukking van het model is.
Vorige week functioneerde het parlementaire systeem eigenlijk prima: D66 en CDA steunden samen met oppositiepartijen een belastingamendement. De VVD is hier tegen. Het amendement werd aangenomen. Het belastingplan werd aangenomen. VVD boos.
Maar ook de media behandelen het minderheidskabinet alsof het een meerderheidskabinet was. Neem bijvoorbeeld wederom EenVandaag: ‘Is het experiment minderheidskabinet mislukt? Het gaat in ieder geval niet goed, nee’.
Het artikel begint met de constatering dat het kabinet er net negen maanden zit en er nu al chaos is, omdat er een meerderheid is gevonden voor een belastingvoorstel maar de regeringspartijen het daarover onderling oneens zijn. Dat laatste is politiek relevant, maar dat is geen bewijs dat het minderheidsmodel op zijn gat ligt. Je kunt toch prima maatwerk per beleidsonderwerp hebben?
Kortom:
5. Nederland heeft een hogere kiesdrempel nodig
Er zouden veel te veel partijen zijn waardoor het lastiger wordt om überhaupt een meerderheid te krijgen, dus moet er een hogere kiesdrempel komen. Politicoloog Tom van der Meer stelt dat politieke verscheidenheid op zichzelf geen probleem hoeft te zijn. Een parlement met veel verschillende partijen kan je immers net zo goed uitleggen als een betere afspiegeling van uiteenlopende opvattingen.
Met een kiesdrempel vermindert het aantal partijen in het parlement, maar niet per se de politieke tegenstellingen in de samenleving. De spanningen in de samenleving verdwijnen niet wanneer ze geen zetel krijgen.
Daarnaast wordt hier ook vanalles op een hoop gegooid: veel partijen (fragmentatie) is niet hetzelfde als polarisatie (kijk maar naar de Verenigde Staten). Daarnaast is er geen garantie dat de overblijvende partijen makkelijker zullen samenwerken en een parlement met minder partijen per se beter bestuurbaar wordt. Een moeizame coalitievorming kan ook komen door afstand tussen partijen (die eerder groter zullen zijn wanneer ze meer verschillen), en politieke omgangsvormen.
Tot slot: de huidige kabinetscrisis is er eentje van drie gevestigde regeringspartijen die het blijkbaar problematisch vinden als ze meerderheden zonder een coalitiepartner vinden. Regeren in een minderheidscoalitie met de loyaliteits-eis van een meerderheidsregering? Dat kun je de oppositie niet aanrekenen.
Sowieso: als je (ook als journalist, zoals Nieuwsuur-duiders) versnippering primair ziet als probleem, neem je impliciet bestuurbaarheid als uitgangspunt. Dat is een legitieme politieke voorkeur, maar wel precies dat: een politieke voorkeur.
Een democratisch stelsel heeft namelijk veel meer functies dan alleen de boel een beetje bestuurbaar houden: kiezers moeten worden vertegenwoordigd, de uitvoerende macht wil je kunnen controleren en daarnaast hoop je de politieke participatie te verhogen. Effectieve besluitvorming, ook fijn.
Dit zijn allemaal functies die je kunt nastreven maar die ook onderling met elkaar kunnen botsen. Een hogere kiesdrempel maakt het (mogelijk!) makkelijker om coalities te vormen maar beperkt tegelijkertijd de evenredige vertegenwoordiging. Het belang van regeringspartijen (‘werkt lekker makkelijk’) is niet hetzelfde als het algemene belang. Beetje raar ook om van kiezers te vragen wat vertegenwoordiging in te leveren omdat dat lekkerder werkt voor regeringspartijen (ze zitten er niet voor zichzelf he!).
Wat politici, maar ook allerhande journalisten en duiders, regelmatig doen is een normatieve afweging presenteren als technisch probleem. Maar dat is onzin. Want ja: Nederland kent relatief veel parlementaire partijen, dat kunnen we vaststellen. Maar dat fragmentatie de regeringsvorming moeilijker maakt, dat is een hypothese. Dat daarom een hogere kiesdrempel wenselijk is, is een normatief oordeel.
De stap van twee naar drie is geen technische duiding, maar een politieke keuze. Helemaal als je bedenkt dat uit onderzoek blijkt dat niet alleen het aantal partijen telt, maar ook bereidheid tot samenwerken en hoever de standpunten uiteenliggen (vijf rechtse partijen werken makkelijker samen dan drie partijen van centrum-links tot centrum-rechts bijvoorbeeld).
Journalisten en duiders mogen dingen vinden van dingen. Dat doe ik hier ook. Maar het zou fijn zijn als ze die voor zichzelf houden terwijl ze geacht worden het speelveld objectief te duiden. Of op zijn minst eerlijk vertellen hoe ze zelf in de wedstrijd staan.
Want is het niet juist ons werk om Haagse claims (van ‘de breker betaalt!’ tot ‘niemand wil nieuwe verkiezingen!’) te toetsen, in plaats van deze met uitgestreken gezicht te herhalen (net als alle andere vijf duiders voor je deden)?
Want als iedereen precies hetzelfde ‘duidt’ als alle anderen, kun je net zo goed meteen de Meilandjes bellen.
Steun mijn werk, schrijf je in, deel het artikel of overweeg een lidmaatschap!
Uiteraard is een losse bijdrage ook mogelijk!










Mooi Dieuwertje. Haagse en journalistieke onzin ontmanteld. Helpen zal het natuurlijk alleen de aandachtige lezer van substack en volger van de podcast met Ton F., die toch al was afgedwaald van de snelweg. In 't grote geheel blijven de gebedsmolens draaien. Let maar op wat we de komende dagen weer aan napraterij te verduren krijgen.
De politicus die zegt: de breker betaalt - die denkt te zullen betalen. De uitspraak zegt dus iets over de eigen zelf gerichte sterkte-zwakte analyse van de spreker. Een politiek leider en vooral een premier die dat zegt bevestigt de angst voor haar/zijn politieke overleving. En versterkt daarmee het beeld van een zwak/kwetsbaar leider. Voor de bestuurbaarheid van een land - en van een partij- is het mogelijk beter zulke leiders te vervangen. Het onderwerp - de oorzaak van een ‘crisis’ - is in die zin minder belangrijk dat de beoordeling van de leider die de crisis vreest. Die leider ontbreekt het dan allicht aan visie, kennis, overtuigingskracht - en ‘moed’. Crises zijn goed voor leiderschapsvorming. In een strijd laat je je schild en zwaard voor allen zichtbaar niet zakken omdat je aarzelt. Heel hard BOE roepen naar de ‘vijand’ (Yesilgoz) geeft aan hoe je denkt de strijd te winnen. De omstanders - die straks de vijand over zich heen krijgen - beginnen een goed heenkomen te zoeken.
Nog iets. Yesilgoz en Van Weel hebben de Kamer voor de lap gehouden inzake Anduril. Wim van Eekelen moest voor minder als minister van defensie aftreden. De track record van de VVD inzake defensie aanschaf en Amerikaans-Israëlische inzage in privézaken van Nederlanders zou moeten leiden tot een motie van wantrouwen. Dat lost een hoop geaarzel op.