De Christusloze Christenen van radicaal rechts

Wel de lusten, niet de lasten

Ze zijn opeens overal: radicaal-rechtse influencers die plotsklaps in de Here zijn. Toch schittert in alle retoriek over de familie als hoeksteen van de samenleving de hoofdrolspeler door afwezigheid: Jezus Christus. Hoe opportunistische populisten slinks een culturele tegenbeweging kapen.

Militairen zeggen wel eens dat elk plan sneuvelt bij het eerste vuurcontact, en dat is meestal wat mij overkomt met goede voornemens over ‘rustig aandoen’ zo vlak voor de Kerstvakantie. Sinds een aantal weken zit ik tot mijn oren in jaarrekeningen, governance codes en juridische teksten, worden nietsvermoedende hoogleraren gestalkt voor wat duiding en staat een bevriende fiscalist al weken op speed dial.

Soms komt Kerst vroeg en loop je tegen een gift that keeps on giving aan. Het NAVO Innovatiefonds (NIF) is er zo eentje. Schijn van belangenverstrengeling, exorbitante overheadkosten (1,2 miljoen euro aan kantoorhuur, 3,5ton aan kantoorspulletjes), hoge lonen, noem maar op. Momenteel staat de teller van onderzoeksartikelen voor Follow the Money over dit fonds op twee - met in de laatste een dubbelpettige prins in de hoofdrol - maar er volgt meer. Nog veel meer *klapt blij in de handjes* Resultaat: een hysterische hyperfocus die alle concentratie opslurpt waardoor er weinig mentale ruimte overblijft voor een nieuwsbrief.

Gelukkig heb ik een groot archief achter een betaalmuur die ik - wanneer relevant - kan ontsluiten voor nieuwsbrieflezers. Zo kwam deze week in het nieuws dat opiniemaker Wierd Duk dagelijks brood ziet in het fenomeen ‘cultuurchristen’. Het Algemeen Dagblad - door mijn vrind Bas Paternotte treffend getypeerd als de ‘Pizza Hawaii onder de dagbladen’ - onthulde dat Wierd Duk na zijn pensioen volgend jaar een nieuwe conservatieve zuil in Nederland wilt oprichten.

Nu schreef ik eerder over de misvatting van seculiere christenknuffelaars dat het Christendom een soort à la carte menuutje is waar je uit kan kiezen. Het is vrij zwart wit: je gelooft of je gelooft niet. Zelf heb ik een katholieke opvoeding gehad inclusief katholieke school waar de pastoor regelmatig langskwam, nachtmis met Pasen, familiemis met Kerst en alle andere kerkelijke nevenactiviteiten, maar mijn zussen, broer en ik zijn de enige niet-gedoopten in de familie. Mijn vader vond dat we die keuze zelf moesten maken zodra we achttien waren (een overweging die zijn eigen ongeloof verraad) en omdat ik het als jong volwassene serieus heb overwogen, werd het voor mij al snel duidelijk dat toetreden tot de club wat meer omhelst dan de fijne jeugdherinneringen, troost van gemeenschap en de geborgenheid in het ritueel. Dat zijn de lusten. Of zoals Kees van der Staaij (SGP) ooit eens tegen Thierry Baudet zei toen die zat te flirten met cultuurchristendom: ‘Een vaas met snijbloemen ziet er mooi uit, maar zonder de wortels gaat het snel verwelken’.

Enfin, ik had ingeschat dat Wierd Duk als domineeszoon dat besef ook had. Dat christendom niet iets is waar je een beetje in kan rondshoppen. Dat het vrij helder is wat het geloof inhoudt.

Waar ik in mijn vorige artikel vooral aandacht had voor de naïviteit van de mensen die meeliften op de faam van het christendom (en geen idéé hebben welke wortels ze er allemaal gratis bij krijgen), schreef ik eerder voor Vrij Nederland een artikel over de donkere randjes van politiek opportunisten die het christendom inzetten als culturele marketing en identiteitsschild. Waar de ‘nieuwe conservatieve zuil’ op deze schaal tussen naïef en opportunistisch thuishoort valt nog te bezien, maar ik sluit een combinatie niet uit.

Onze lieve Heer heeft vreemde kostgangers, tenslotte.

Christenen zijn ook ferm, maar vooral voor zichzelf.

Heilige schijn: de politieke bekering van een rechtse elite

Nog niet zo heel lang geleden identificeerde de vicepresident van de Verenigde Staten, J.D. Vance, zich als Never Trumper en ‘boze atheïst’. Tot hij zich in 2019 bekeerde tot het katholicisme. Een stap die hij zelf omschreef als ‘aansluiten bij het verzet’, maar dan wel een verzetsbeweging met een hoge overlevingskans, want ‘de Katholieke Kerk is gewoon heel erg oud’ – en zal dus niet zomaar bezwijken.

Twee jaar later, tijdens zijn campagne voor de Senaat, stelde hij op een katholiek fundraisingplatform dat er een ‘beschavings­crisis’ in dit land is: ‘Zelfs gezonde, intacte families krijgen niet genoeg kinderen om een toekomst garanderen’. Hij nam de Hongaarse president Viktor Orbán als voorbeeld. Diens regering biedt leningen aan getrouwde stellen die kwijtgescholden worden indien ze drie kinderen krijgen en samenblijven. ‘Waarom kunnen we dat hier niet doen?’ vroeg Vance zich af. Zijn religieuze bekering is moeilijk los te zien van zijn afkeer van seculiere, moderne tijden waarin ‘kinderloze kattenvrouwtjes’, zoals hij kiezers van de Democratische partij omschreef, het voor het zeggen hebben.

Toren van Babel

Dat is een afkeer die ook doorklinkt in de recente bekering van de Nederlandse Eva Vlaardingerbroek, de hoogblonde influencer-engel van identitair rechts – de ideologische protestbeweging die pleit voor het behoud van de nationale identiteit van elk land. Is haar bekering politiek gemotiveerd, vroeg een interviewer van een katholieke Amerikaanse zender EWTN haar afgelopen zomer: ‘Ik ben liever een radicaal die tegen het kwaad vecht dan een gematigde. Mijn bekering heeft mijn activisme versterkt. Ik bid tot God voor ik het podium op ga om mij als instrument te gebruiken.’

Een van de podia die ze betrad, was dat van de conservatieve conferentie CPAC’24 in Hongarije. Hier poneerde Vlaardingerbroek de extreemrechtse complottheorie van de ‘Great Replacement’ die stelt dat de oorspronkelijke witte bewoners van Europa door de politieke elites opzettelijk worden vervangen door migranten uit met name Afrika en het Midden-Oosten. Ze ziet hierin een ‘oorlogsverklaring van de elite’ aan het (witte) volk. In haar toespraak riep ze op tot de ‘vernietiging van de Toren van Babel (lees: de Europese Unie)’, het ‘oppakken van de wapens van God’ om zodoende ‘de strijd aan te gaan en te winnen’.

Opvallend bij de recente bekeringen van rechtse influencers, zoals ook de Britse komiek Russell Brand en de Canadese psycholoog Jordan Peterson, is dat zij zich niet zozeer tot iets bekeren, maar juist ergens vanaf. Hebben we te maken met radicaal-rechtse katholieken of hebben (sommige) katholieken een radicaal-rechts probleem?

Het gaat bij Russel Brand altijd over Russel Brand

Romantische liefde

‘Een katholieke jihadist’, zo omschreef wijlen politicoloog Meindert Fennema frontman Thierry Baudet van Forum voor Democratie. In 2019 schreef deze politicus in het tijdschrift American Affairs een recensie van het nieuwe boek van Michel Houellebecq, Onderworpen. Daarin koppelt de Franse schrijver moslim-immigratie aan zijn kritiek op het (uit het atheïsme voortkomende) individualisme. Beide zetten de westerse waarden en de sociale cohesie onder druk.

Baudet verdedigde in zijn recensie de waarden van het katholicisme, vooral op het gebied van romantische liefde. Fennema’s analyse leest vijf jaar later bijna profetisch: ‘De romantische liefde is (volgens Baudet) niet te verenigen met de seksuele vrijheid en emancipatie van de vrouw. Emancipatie van de vrouw leidt tot abortus en daarmee tot demografische zelfmoord van de Europese mens. De ideale wereld van Baudet is een wereld waarin het gezin weer de hoeksteen is van de maatschappij, de natie in ere hersteld wordt en waarin ook religie weer een bindende rol speelt.’

Deze bindende rol wordt door dergelijke influencers vooral gevonden in randzaken: familie, architectuur, de claim op de ‘eigen’ geschiedenis. De hoofdrolspeler, Jezus Christus, schittert bij deze groep door afwezigheid. De religie is slechts een seculiere en, wanneer gecombineerd met de Great Replacement-theorie, ook een etnische markering tegen de islam. ‘Ik ben vóór het christendom, maar tegen Christus’, zei de Franse radicaal-rechtse presidentskandidaat Eric Zemmour. Het verhaal van de barmhartige Samaritaan zal dan ook niet snel gepredikt worden uit radicaal-rechtse mond, maar ondanks zijn afkeer van Jezus Christus claimde Zemmour dat het katholicisme een ‘geboorterecht’ heeft in Frankrijk. De katholieke claim leidt hierdoor tot een wel heel beperkte politieke agenda: abortus, euthanasie en pornografie moeten worden beperkt, ‘traditionele gezinsvorming’ dient te worden gestimuleerd en de grenzen moeten dicht voor migranten uit islamitische landen.

Zombie-katholicisme

‘De sleutel voor een succesvolle verdediging van de natie ligt in de baarmoeder van de vrouw’ en dus wordt daarover strijd gevoerd, concludeerde politicoloog en onderzoeksjournalist Sander Rietveld enkele jaren geleden in zijn boek Nieuwe kruisvaarders. Feministen en gender-activisten brengen volgens deze gedachtegang de christelijke moraal en natie in gevaar, omdat zij het traditionele concept van mannelijkheid aanvallen: ‘De christelijke natie kan alleen zegevieren als mannen mannen zijn en vrouwen kinderen baren.’

‘In hun visie moeten christelijke regels worden opgelegd aan de hele samenleving, ook aan seculiere of andersgelovige burgers’.

Zijn boek beperkt zich niet tot de radicaal- en extreemrechtse influencers die het katholieke geloof voor hun karretje spannen, maar laat een bredere alliantie tussen conservatieve christenen met radicaal- en extreemrechts zien. ‘Het gaat hierbij niet primair om het christelijke geloof, maar om het christendom, dus het christelijke rijk. Een domein waarover geheerst wordt’, aldus Rietveld. Hij wijst erop dat christelijke stromingen die primair denken in termen van overheersing zich verbinden aan radicaal-rechts: ‘Ook een partij zoals de SGP heeft weinig moeite om dit soort verbindingen aan te gaan. Ze zijn al theocratisch in de kern en tegen volledige godsdienstvrijheid. In hun visie moeten christelijke regels worden opgelegd aan de hele samenleving, ook aan seculiere of andersgelovige burgers’.

‘Een christendom zonder Christus’, zo omschrijft de Duitse politicoloog Tobias Cremer deze radicaal-rechtse interpretatie. Aan de universiteit van Oxford onderzocht hij het ideologische huwelijk tussen radicaal- tot extreemrechtse Franse en Duitse politieke bewegingen en het katholicisme. Onderzoekers noemen deze radicaal-rechtse claim op de religie ‘cultureel christendom’ of ‘zombie-katholicisme’. Cremer: ‘Enkele jaren geleden zagen we ineens een toename van religieuze symbolen en referenties aan de westerse, christelijke identiteit opduiken bij radicaal- en extreem-rechts’. Het is dan ook meer een cultureel fenomeen dan religieus: ‘In de Verenigde Staten zien we bijvoorbeeld Amerikanen zich identificeren als evangelisch, en als we vragen waarom, is het antwoord ‘Donald Trump’. Deze kiezers gaan niet naar de kerk, maar identificeren zich politiek met de Republikeinse kandidaat inclusief theologisch label, zélfs als ze bij doorvragen aangeven eigenlijk atheïst te zijn.

Aanrader (beeld via Chris Aalberts die de orthodox christenen in 2022 al bij FvD zag rondlopen)

Grabbelton

De politieke leiders zijn zelf ook niet altijd helemaal in de Here. De Hongaarse president Viktor Orbán woont wel zo nu en dan een katholieke kerkdienst bij, maar identificeert zichzelf als agnostische liberaal. Het gebrek aan sterke ideologische voor- of afkeur voor abortus maakte het voor Donald Trump niet heel moeilijk om wetgeving hierover terug te leggen bij de staten. Geert Wilders heeft nooit een sterke voor- of afkeur gehad van de lhbtiq+-gemeenschap, dus is hierin vrij fluïde. Enerzijds moet de gemeenschap beschermd worden tegen moslims, anderzijds stemt de partij (samen met FvD) tegen een Kamermotie over het Hongaarse verbod op lhbtiq+-uitingen als die mogelijk onder ogen van minderjarigen kunnen komen. En hoewel Wilders zichzelf nooit politiek heeft neergezet als family man, vallen zijn socialmediaposts op over ‘Nederlandse gezinnen’, die zijn voorzien van met behulp van artificial intelligence gegenereerde plaatjes van witte, blonde heterostellen met dito kinderen. Cremer ziet dit als typische uiting van meer cultureel nativisme, waarbij het christendom een opportunistisch bijrolletje heeft: ‘Donald Trump lijkt daarin veel meer op Geert Wilders dan op zijn voorganger George W. Bush.’

Wordt het christelijk geloof hier gebruikt als ideologische grabbelton, bij gebrek aan een eigen verhaal? De lokroep van het katholicisme in Europa is volgens Cremer te verklaren door de historische wortels van de Kerk op het continent: ‘In de Verenigde Staten identificeren deze politici zich met de Evangelische Kerk, in Europa met het protestantisme of katholicisme. Het gaat tenslotte om het kunnen maken van een historische claim.’ Soms zorgt deze zoektocht naar de eigen nationale wortels voor een interessant allegaartje. Zo werd de bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari 2021, waarbij Republikeinse relschoppers de formalisering van de verkiezingsoverwinning van de Democraten probeerden te blokkeren, niet alleen aangemoedigd door radicale evangelisten, maar haakte daarbij eveneens een sjamaan aan, getooid met berenvel en viking-hoorns.

Wijn en brood

Onderzoeksjournalist Rietveld herkent deels het opportunistisch rondshoppen, maar ziet het juist vaak als windowdressing voor een onderliggende ideologie die wat minder makkelijk hardop uit te spreken is: ‘Als je dieper kijkt naar de ideeën rondom het patriarchaat en het hameren op het maken van Nederlandse baby’s kom je al snel in de richting van white supremacy.’ Zo verkocht de jeugdafdeling van Forum voor Democratie enkele jaren geleden babyrompertjes met de tekst ‘Nieuwkomers maken we zelf’, want ‘de inheemse Nederlander sterft langzaam uit’, terwijl de bevolking groeit door ‘massa-immigratie’.

Bekeerlingen omarmen de strikte dogma’s volledig. Hier is absoluut geen sprake van een Baudetiaanse ‘culturele’ interpretatie van het christendom. Zo stelt Eva Vlaardingerbroek in het eerder genoemde interview dat ze het niet kan rationaliseren, maar wel gelooft dat de wijn en het brood tijdens de katholieke dienst niet symbóol staan voor het lichaam en bloed van Christus, maar dat ook daadwerkelijk zijn. Ze benadrukt te geloven in kwade machten en de spirituele wereld. Een manier van denken die resoneert onder Amerikaanse evangelisten. De rechts-radicale Amerikaanse presentator en interviewer Tucker Carlson claimde kort na zijn eigen bekering in bed te zijn overvallen door demonen. ‘Het is een dunne lijn van radicaal-rechts naar religieus fundamentalisme. In beide stromingen zie je een hang naar mythologisch denken, zwart-wit redeneren en vijandbeelden’, aldus Rietveld.

Goede vraag, zoeken we op Astrid.

Hippies

Een bekering tot het christendom is echter niet een eerste stap naar extreemrechtse radicalisering. Er is eerder sprake van een hernieuwde interesse in het christelijk geloof vanuit Gen-Z (geboren tussen 1997 en 2012), waar radicaal-rechtse influencers graag op meeliften. Er zijn op social media meer katholieke jonge bekeerlingen die níét pleiten voor een witte etnostaat dan wél. ‘We leven in een tijd van pastoor TikTok en kapelaan Instagram’, illustreert pastoor Jan-Jaap van Peperstraten, terwijl hij ‘zijn ogen uitkijkt’ op social media. Van katholieke Outfits of the Day (OTD) en nonnen in waterpistoolgevechten tot fitboys die zich afvragen: ‘Squat would Jesus do?’ Enerzijds is daar de onmiskenbare esthetiek van de Katholieke Kerk, die zich perfect leent voor deze beeldcultuur. Van Peperstraten: ‘We hebben wierook, er gebeurt tenminste iets!’ Anderzijds zorgt het hap-snap informatiedieet volgens de pastoor voor een ‘nieuwe cultuur van nieuwe letterlijkheid’. Een behoefte aan vaste routines en duidelijke leefregels, ‘terwijl het juist heel katholiek is om tekst niet letterlijk te lezen, maar na te denken over de verschillende leeswijzen die zich de afgelopen tweeduizend jaar hebben ontwikkeld’.

‘Er is een verlangen naar een groter verhaal, mensen verkruimelen achter hun schermpjes.’

Waar komt deze behoefte vandaan? ‘Er is een verlangen naar een groter verhaal, mensen verkruimelen achter hun schermpjes’, aldus Van Peperstraten. Hij ziet in zijn eigen, maar ook in naburige parochies met toenemende regelmaat clubjes jonge mannen binnendruppelen die zich graag willen laten dopen: ‘Vooral jongens met een gemengde achtergrond, het is heel divers. Als ik dan een gemene deler moet identificeren, zie ik eerder een sportelement: ze kennen elkaar van fitness of voetbal.’ Ook delen ze ‘een overduidelijk antagonisme tegen de seculiere orthodoxie’. Oftewel: counter culture. Een element waar ook politicoloog Rietveld op wijst: ‘Afzetten tegen de heersende moraal. Vroeger zouden het hippies met lang haar zijn geweest.’ Waar de progressieve generatie zich in de jaren ’60 en ’70 afzette tegen het conservatieve establishment, vormt zij nu zélf een gevestigde orde van universitair docenten, journalisten en cultuurmakers. Tobias Cremer ziet dat ook: ‘Het is een leeftijdscategorie die op zoek is naar een identiteit en naar ontworsteling. Dat kun je niet platslaan tot politiek statement, het is net zo goed een culturele beweging.’

Binnen de lijntjes

Een culturele beweging die tijdens de laatste Amerikaanse verkiezingen argwanend werd benaderd vanuit verouderd hokjesdenken. Zo kwamen de Democraten met de slogan We’re not going back, wat suggereerde dat een stem op Donald Trump werd gelijkgesteld aan een stem op een ultraconservatieve wereld. Het bleek een slogan doordrenkt van een type identiteitspolitiek die niet aan Gen-Z was besteed. De economie, niet abortus, was niet alleen onder jonge vrouwelijke stemmers, maar óók binnen latino-, hispanic- en Afro-Amerikaanse gemeenschappen het belangrijkste punt.

Net zoals radicaal-rechts in haar identiteitspolitiek van het ‘traditionele gezin’ een duidelijke (ondergeschikte) rol voor vrouwen en minderheden ziet, wordt impliciet ook vanuit liberaal-links verwacht dat er niet te veel buiten de lijntjes wordt gekleurd. ‘Vanuit minderheden klinken klachten dat ze politiek gereduceerd worden tot hun huidskleur en afkomst, terwijl ook zij er cultureel conservatieve denkbeelden op na kunnen houden’, aldus Cremer.

Zo werden vrouwen ironisch genoeg tijdens de Amerikaanse verkiezingen óók door de Democraten ideologisch gereduceerd tot hun geslacht: de hogere opkomst van vrouwen zou een Democratisch voordeel beloven. Een vrouwelijke opstand tegen de strikte abortuswetgeving. Het tegendeel bleek waar. Hetzelfde gold voor minderheden: naast de latino-stem boekte Donald Trump ook winst onder – traditioneel Democratisch stemmende – jonge Afro-Amerikaanse mannen.

Lessen voor links

Volgens Cremer, momenteel Europarlementariër voor de Duitse sociaaldemocraten, laten de uitslagen van de Amerikaanse verkiezingen vooral zien dat er werk aan de linkse winkel is: ‘Identiteitspolitiek is iets van de witte universitaire elite, die er intussen grotendeels niet in slaagt om écht contact te maken met de minderheden waarvoor zij zegt op te komen’. Het is daarmee ook een les voor Europees links: ‘Veel minderheden, met name kiezers uit de arbeidersklasse, herkennen zich niet in de identiteitsgerichte retoriek van de Democraten, waardoor de Republikeinen hen met succes konden afschilderen als elitair en losgezongen van de realiteit’. Het antwoord, ook op radicaal- en extreemrechtse identiteitspolitiek met een christelijk sausje, is vooral minder identiteitsdenken: ‘We moeten aansluiting vinden bij de levenservaring van mensen en ons richten op urgente kwesties zoals inflatie en stijgende prijzen in plaats van cultuuroorlogen.’

Volgens pastoor Van Peperstraten moeten we er ook voor waken om alles rondom identiteit direct te politiseren: ‘Politiek lijkt alles op te vreten op dit moment, maar bij religieuze bekering is er ook sprake van een psychologisch verlangen.’ Deels vanuit een verlangen om weer grip te krijgen op je eigen situatie: ‘Mensen zitten opgesloten in een dramadriehoek met maar een paar smaken: je bent slachtoffer, dader of redder.’ Slachtoffer van woke of juist het witte patriarchaat, met daartegenover dito daders. En waar slachtoffers en daders zijn, is er ook een wereld te redden. Namens elkaar en van elkaar. Een Sartriaanse hel waarin het vooral ‘de anderen’ zijn. Van Peperstraten: ‘Mensen willen graag uit de vicieuze cirkel waarin we elkaar gijzelen.’

Deze artikelen zijn gratis te lezen, maar niet gratis te maken. Steun mijn werk en schrijf je in, deel het artikel of overweeg een betaald lidmaatschap. Een eenmalige donatie is uiteraard ook welkom!