Reportages vanuit achterafzaaltjes, obscure debatcentra en stille wandelgangen: Chris Aalberts zoekt bewust de politieke plekken op waar de camera’s niet flitsen.
Live verslag doet hij op X en BlueSky via @ChrisIsErbij, in het weekend maakt hij hier de balans op van de politieke week.
Abonneer je op DieuwsNieuws om elk weekend Chris Was Erbij in de mailbox te ontvangen.
Zaaltjes afstruinen kost tijd: steun Chris zijn werk met een donatie!
Een aankondiging op de website van de Universiteit Utrecht.
‘Hoop, boosheid of empathie: emoties zijn onmisbaar in een democratie. Maar de afgelopen decennia zijn ze een steeds grotere rol gaan spelen. Onderbuikgevoelens domineren het publieke debat en feiten doen er minder toe. Hoeveel emotie kan onze democratie hebben? En wat als kiezers en politici geen gedeelde waarheid meer hebben?’
Maandagavond spreken drie wetenschappers in de Utrechtse bibliotheek over emoties in de politiek: filosoof Jeroen de Ridder (VU), cultuurhistoricus Devin Vartija (UU) en communicatiewetenschapper Bert Bakker (UvA). Een mooie gelegenheid om meer te weten te komen over de voor- en nadelen van emoties in het politieke domein. Er sluimert op de achtergrond echter een probleem: kun je dit onderwerp tegenwoordig nog wel op een neutrale manier bespreken?
Misschien is Utrecht sowieso niet de beste plek voor dit gesprek. Dit is een van de meest linkse steden van het land en we zitten in een bibliotheek waar we worden gestimuleerd een boek te kopen over de crisis in de democratie. De avond is onderdeel van een serie over de democratie die onder druk zou staan. Er is een avond geweest over de opkomst van radicaal rechts en er was er eentje over het wantrouwen in elites. De onderliggende boodschap is nauwelijks te missen.
Onderbuikgevoelens
Niemand zegt het, maar je krijgt toch al snel de indruk dat deze avond niet in algemene zin over emoties gaat, maar over emoties die samenhangen met steun aan partijen waar men in Utrecht niet al te veel van moet hebben. Anders zou het in de aankondiging niet over ‘onderbuikgevoelens’ gaan. Die zijn per definitie rechts. Ook het idee dat er geen gedeelde waarheid zou zijn, wijst in die richting: als men van mening verschilt over het klimaat, vindt links sowieso dat men gelijk heeft en rechts fout zit.
De zaal zit afgeladen vol met ruim honderd mensen. De drie sprekers worden met hun titel aangekondigd en beschikken allemaal over een imposant CV. De moderator begint al snel over de onderbuikgevoelens. Politici doen daaraan mee en feiten doen er steeds minder toe. Op de achtergrond verschijnt een foto met een man met de tekst ‘genoeg’. Bakker erkent dat er ‘boze burgers’ bestaan. Die emoties mogen er volgens hem zijn. Als je die emoties uitzet, komt de ratio heus niet zomaar terug.
Emoties zijn nodig om actief te worden, denkt Bakker. Dat is goed als je verandering wilt zoals bij zwarte piet en vrouwenrechten. Een probleem is wel emoties te herkennen. Politiek is vaak abstract dus wat moet je dan precies voelen? De Ridder vraagt zich af of emoties passend zijn bij de situatie. Wie dat bepaalt wordt niet duidelijk. Later zegt hij dat emoties heftiger worden als je het idee hebt dat je niet wordt begrepen. Interessant, want in Utrecht begrijpt men PVV-stemmers in de regel niet.
Identiteitsgeladen vraagstukken
Rede en emotie zijn geen tegenpolen, zegt Vartija. We horen dat er een artikel in De Groene heeft gestaan dat mensen niet altijd weten wat ze moeten voelen en dat ze dan naar anderen kijken. Bakker denkt dat je dan naar allerlei mensen kunt kijken op sociale media, maar ook naar je oom op een verjaardag. De Ridder denkt dat versterkende algoritmes op sociale media hier een rol bij kunnen spelen. Op zich kun je met sociale media ook iets anders doen: je kunt ook juist op zoek gaan naar meningen van andersdenkenden.
De moderator wil weten wat de rol van feiten is als de nadruk erg op emoties ligt. De Ridder vraagt zich af of emoties passen bij wat er aan de hand is. Je moet naar de feiten blijven kijken, bijvoorbeeld als je boos bent over de komst van een azc. Dan moet je daar vragen over stellen en informatie zoeken. Bakker denkt dat je ook op zoek kunt gaan naar feiten die bij je mening passen en die zijn op sociale media altijd wel te vinden. Dit geldt vooral bij ‘identiteitsgeladen vraagstukken.’ Brexit is een voorbeeld.
De moderator denkt dat je langs elkaar heen kunt gaan praten als iedereen andere feiten aanhaalt. Bakker denkt dat het soms inderdaad niet helpt om honderden rapporten aan te halen. Gelukkig zijn er maar weinig mensen die er zo geharnast in zitten. Als iemand in de loopgraven zit, heeft het geen zin om te proberen iemand te overtuigen. De Ridder praat er nu over dat een gesprek therapeutisch kan zijn omdat je dan probeert iemand los te weken van een bepaald standpunt.
Groepsemoties
Een man in de zaal wil weten of er ook zoiets bestaat als groepsemotie. Bakker ziet dat fenomeen in voetbalstadions en bij protesten: dan is er een soort emotionele energie waardoor mensen worden meegenomen. Emotie is meer dan iets puur individueels. Een man vindt dat ratio en emotie deze avond wel erg als een tegenstelling worden gepresenteerd. Een andere man begint mislukte rechtse bewegingen op te sommen. Dat kan toch alleen maar emotie zijn en geen ratio?
Opeens verandert de toon: volgens Bakker kan er sprake zijn van oprechte teleurstelling over een bepaalde beweging. Dat is niet irrationeel: de politiek levert regelmatig niet. De Ridder vindt het na het kabinet-Schoof rationeel om geen PVV meer te stemmen. Hij vindt het ook niet zo gek dat er onvrede is. Er is veel onmacht omdat er op allerlei dossiers geen vooruitgang lijkt te zijn. Dat is heel breed van stikstof tot bestaanszekerheid. En inderdaad, ook migratie is een voorbeeld.
Zo blijf je na deze avond in verwarring achter. Het is verleidelijk te denken dat dit ergens in het onbewuste een litanie tegen PVV-stemmers was die alleen maar emotioneel zitten te doen en de ratio uit het oog zijn verloren. Dat is uiteindelijk toch niet helemaal waar: ook de wetenschap erkent dat de politiek niet voor PVV-stemmers levert en dat daarmee een grond bestaat voor onvrede. Deze burgers worden vaak niet begrepen en dat maakt ze alleen maar bozer. Een vicieuze cirkel van heb ik jou daar.
Misschien toch maar eens een poging doen ze beter te begrijpen dan.
CHRIS AALBERTS
Reportages vanuit achterafzaaltjes, obscure debatcentra en stille wandelgangen: Chris Aalberts zoekt bewust de politieke plekken op waar de camera’s niet flitsen.
Live verslag doet hij op X en BlueSky via @ChrisIsErbij, in het weekend maakt hij hier de balans op van de politieke week.
Abonneer je op DieuwsNieuws om elk weekend Chris Was Erbij in de mailbox te ontvangen.
Zaaltjes afstruinen kost tijd: steun Chris zijn werk met een donatie!