Zodra je als journalist het vakgebied een spiegel voor houdt, zoals Kevin van Vliet doet in zijn nieuwste boek Jong en eenzaam, schiet de beroepsgroep die zelf de godganse dag iedereen en zijn moeder de maat neemt in een collectieve kramp.

Op de middelbare school beloofde ik mezelf twee dingen voor als ik later groot zou zijn: nooit meer gekookte aardappelen eten, of Nederlandse literatuur lezen. De combinatie van doodgekookte - en met maizena ingebonden - groente bovenop glazige aardappels gekwakt met het vooruitzicht om Harry Mulisch verplicht te moeten lezen, hebben vakkundig élke positieve associatie met beiden vermorzeld.

Geen betere remedie tegen de principes van je zestienjarige zelf dan ordinair en schaamteloos nepotisme: journalistiek geestverwant, voormalig collega en Trouw-correspondent in Zuid-Afrika Kevin van Vliet publiceerde onlangs zijn quarterlife crisis-kroniek: Jong en eenzaam. Dus sloeg ik voor het eerst in jaren toch weer een literair werkje open.

Zelf noemt Kevin het: ‘Een journalistiek boek. Alles is precies echt zo gebeurd!’ Aangezien ik, met name in de laatste hoofdstukken, anekdotes over bijvoorbeeld mijn eigen Portugese overburen herkende in een scene waarin capriolen van bewoners in een gesticht (waar een zeker ‘orakel uit Ede’ genaamd ‘Geurt’ resideert) worden beschreven, kan ik beamen dat - hoewel er niks van klopt - er geen woord aan is gelogen.

Precies de reden waarom recensenten liever hun handen niet aan deze Prometheus-sleutelroman branden. Normaliter staan hoofdstedelijke dagblad-recensenten te trappelen om het zoveelste zielenroersel van vroege dertigers die zich in hun eigen kringen begeven heilig te verklaren en onder te dompelen in de literaire ballenbak. Vaak bewierrookt in termen zoals ‘ontroerend’, ‘ontwapenend’, en ‘herkenbaar’ bovendien! Tot het iets té herkenbaar wordt, want hoewel er in letterlijke zin van zijn beschrijvingen over de journalistiek waarschijnlijk niets klopt - is ook daar geen woord aan gelogen.

Eerlijkheid wordt in de journalistiek namelijk niet echt gewaardeerd. Van Vliet is qua eerlijkheid echter ‘full retard’ gegaan waardoor zijn boek - op een collegiaal ‘vooruit dan maar’ interviewtje in Trouw en een uitermate zuinige recensie in de Volkskrant na - wordt genegeerd.

Eigenlijk heeft de schrijver hiermee al zijn beste aanbeveling binnen, maar tegelijkertijd is dit boek voor iedereen die wil weten waarom de journalistiek het leukste vak ter wereld is, maar waarom journalisten de meest verschrikkelijke mensen ter wereld zijn (en daar schuddebuikend over willen lachen), een absolute aanrader.

Subscribe now

Rede haalt niks uit

Vijf jaar nadat hij naar Zuid-Afrika vertrok, is Kevin van Vliet terug in Nederland om een nieuw werkvisum aan te vragen. ‘Daar wordt hij geconfronteerd met zijn vroegere zelf en dreigt hij emplooi en verstand te verliezen’, aldus de flap.

Vanaf het moment dat de wielen van het vliegtuig vanuit Zuid-Afrika het asfalt op Schiphol raken, blijkt de hoofdpersoon in een staat van permanent sluimerende en steeds sneller escalerende paniek: ‘beneden ligt Nederland in jaarlijkse uitvaartstemming. De koppen ernstig en grauw vanwege de regen die alweer maanden onafgebroken valt, en het gesteun en geklaag dat slechts ten doel stelt het zelf te ontlasten door de ander te bezwaren’. Een land waar ‘alle ruimte voor fouten is geëlimineerd, waardoor het vermogen tot behelpen al jaren niet meer is gekweekt’.

Kevin moet zich zien te handhaven tussen voormalig landgenoten met de onuitstaanbare neiging alles in het gezichtsveld continue luidkeels te recenseren (‘man man man, lekker geregeld weer’), en omschrijft de verstikkende claustrofobie van binnen vijf minuten na landing direct afhankelijk te zijn van een bureaucratie die niet voor rede vatbaar is. Zo vergeet hij zijn paspoort in het vliegtuig, beseft dit als hij de slurf uit loopt, maar zomaar teruglopen kan niet: ‘Gewoon doorlopen net als iedereen!’ Ook de Marechaussee blijkt onverbiddelijk: ‘Di-ga-nie-werreke, meneer’.

Rede haalt niks uit, welkom thuis.

Na vijf jaar in het buitenland te hebben gewoond loopt hij vervolgens vervreemd door zijn geboorteplaats Harderwijk. Het gevoel van onthechting wordt versterkt door zijn moeder, die heel veel dingen tegen hem zegt, maar nooit mét hem praat (wist je trouwens al dat de achterneef van Greetje de Vries - jeeehweeeeel, die ken jij wel: je hebt nog met zijn schoonzus op de peuterspeelzaal in de Kennedylaan gezeten! - kanker heeft?). De doodswens die hij uitspreekt na ‘48 uur in deze put’ is even hilarisch als meelijwekkend.

Het absurdisme waarmee hij Nederland en de inwoners omschrijft, door de ogen van een relatieve buitenstaander, is de kritiek.

Subscribe now

Glutenvrije koekjes

Een kritiek die je volledig ontgaat wanneer je jezelf te serieus neemt. Zoals de recensent van de Volkskrant, Lotte Krakers, die zelf vijf jaar geleden een boekcontract heeft getekend (waarbij wij allemaal in zinderende spanning op het resultaat wachten) en in Kevin van Vliet vooral een ‘fanboy’ van Gerard Reve ziet. En net zoals bij Reve wordt ook bij Van Vliet de vorm gelezen als pose, terwijl het juist een manier is om iets wat net zo onuitspreekbaar als serieus is tóch te kunnen zeggen.

Zoals het feit dat de journalistieke beroepsgroep een decadente poel des middelmatig verderfs is. Enerzijds vinden we in zijn boek de laatsten der Mohikanen van Paradijsvogels uit de liederlijke bladentijd, waar kroegbonnetjes van afgelopen dinsdagnacht 02:43 nog konden worden ingeleverd onder het mom van een ‘brongesprek’, of je arm volspuiten in de redactieplee niet direct tot ontslag op staande voet leidde. Een generatie waarbij boekvoorschotten ze meerdere weken vooruit kon helpen, in plaats van enkele dagen, maar die zich in diverse snelheden naar de tering zuipt. Van Hafid Bouazza (‘Hamza’) tot Arthur van Amerongen (‘Geurt’).

Anderzijds is daar de nieuwe generatie van afgemeten ambtenaren in bloemetjesoverhemd die dagelijks van Landsmeer op de elektrische fiets naar de hoofdredactionele burelen forenzen, en onderling meer vergaderen over het gebruik van mogelijk kwetsende woorden in hun krant dan lezers informeren over wat ze om zich heen zien gebeuren. Geen idee of Trouw-hoofdredacteur Karel Smouter (‘Hoofdredacteur Grobbelaar van De Betere Wereld’) zijn eigen krant leest, maar de observatie dat je hoofdredacteuren vrijwel nooit buiten vergaderzalen vindt, geldt eigenlijk voor ieder medium.

Het is juist in die vergaderzalen waar de journalistieke navelstaarderij zich pijnlijk aftekent, waar de wereldvreemdheid zich manifesteert tijdens oeverloos gehakketak dat zelfs de grootste optimist binnen een half uur een essay over het principe van een Voltooid Leven-euthanasie kan laten pitchen. Een vergadering die Kevin als volgt beschrijft:

‘De deur gaat dicht en de lucht wordt zwaarder, hoewel het plastic ventilatierooster in het plafond verse lucht schijnt aan te voeren (het lampje brandt groen). Er vangt een bits stoelschuiven, penverplaatsen en voorbereiden aantekenen aan, met de gerichtheid van een orkest zonder orkestleider en zonder coördinatievermogen, dat de instrumenten dan zelf maar stemt’.

De Congolees-Nederlandse opiniemaker ‘Zwarte Mamba’ ontwikkelde het bijzondere vermogen om in een pak hagelslag de VOC-mentaliteit van De Ruijter te vinden, en in een pot chocoladepasta de Apartheid van Verwoerd, en begon al gauw onze lezers een collectieve schuld aan de trans-Atlantische slavernij in te peperen waarvan ze niet wisten dat ze die bezaten. Het zwijgende deel der redactie, de overgrote meerderheid, trok zich van de telastlegging aanvankelijk weinig aan omdat er een christelijke ethiek in de idee te herkennen viel. Bovendien was men te druk met de aanstaande kindervakantie, de cao-besprekingen en het daaraan verbonden lot van de dakkapel’.

Even later in diezelfde vergadering (vlak na een discussie over gebruik van het woord ‘zelfmoord’ want dat moet natuurlijk ‘gezelfmoord’ of ‘zelfdoding’ zijn), vangt een luide stilte aan. Je zou het bijna vergeten maar er moet nog een krant gevuld worden:

‘Het is oorlog in Soedan’, zeg ik
’Tja’, zegt de chef. ‘Het is natuurlijk wel vaker oorlog in West-Afrika’.
’Oost-Afrika. Er zijn duizenden burgerdoden gevallen….’
‘- en we hebben daar nu even niemand zitten -’
’…bijna allemaal zwarte Darfuri…’
’— ‘t is altijd lastig hoor, zulke kwesties -’
’…vermoedelijk genocide…’
’En het is ook een beetje ver weg voor onze lezer. Hebben we nog iets anders, misschien?’

Ik voel dat ik moedeloos ben. Wat doe ik hier? De vergadering valt op dit punt uiteen in losse, kernachtige fragmenten:

’We moeten urgent zijn’
’Onze krant is een krant voor iedereen’
’Ik heb glutenvrije koekjes’
’Hoe verhouden we ons nou tot onze idealen?’
’Rots, ga even zitten’
’Vrouwen zijn misdeeld!’
’Waar is Jan?’
Wild gehoest
’Een aanval op de rechtsstaat is een aanval op ons allemaal’.
’Rots hier hebben we het al over gehad’
’Jongens, koekjes’

Er klopt feitelijk waarschijnlijk geen hout van, maar als journalist die meerdere redactievergaderingen heeft meegemaakt bij diverse media (en genoeg om ze zoveel mogelijk te willen mijden), durf ik de hypothese te poneren dat dit precies is zoals het is gegaan. Want waar over het één urenlang wordt vergaderd (‘kunnen we dit zo neerzetten’), worden tegelijkertijd met een bijna achteloze vanzelfsprekendheid en gnuivend genoegen ongefundeerde beschuldigingen en/of laaghartige beledigingen aan het adres van PVV’ers, BBB’ers of JA21’ers neergepend.

Subscribe now

Talentloze nepobaby’s

Waar de Volkskrant in haar recensie in de beschrijvingen een ‘iets te vette kolder’ ziet van ‘sterke verhalen’ en ‘kroegpraat’, zie ik in Kevin iemand die het verschil beschrijft tussen echte betrokkenheid en de taal ervan.

Van Vliet is niet de eerste en zal zeker niet de laatste correspondent zijn op het Afrikaanse continent die grootse regionale politieke omwentelingen moet verkopen aan een redactie die graag een ‘Nederlands haakje’ wilt, omdat anders de mythische lezer namens wie ze altijd menen te spreken (en die veelal op bezweerderige toon wordt genoemd, alsof het daarmee minder duidelijk een dekmantel tegen eigen luiheid of desinteresse wordt) het ‘niet interessant’ zal vinden of ‘niet zal snappen’.

Redacties hullen zich in toenemende mate in een geëngageerd idioom, ongevraagde kanttekeningen en niet ter zake doende mitsen en maren als taalkundige aflaat van een pijnlijke vervreemding van degenen die aan de ontvangende kant in de samenleving staan. Zoals Van Vliet beschrijft: ‘de Ander - om wie het nou juist gaat - raakt almaar verder uit het zicht’. Deze gedachte wordt onderbroken door de chef nieuws die hem vraagt of hij ‘ons manifest eigenlijk al hebt ondertekend?’ Als er dan toch een Koot & Bie-referentie in een boekbespreking moet komen, laat het dan een verwijzing naar Jetje en Koosje Veenendaal-activisme zijn.

De hele redactiescène vormt een terechte aanklacht tegen een beroepsgroep die pedante borrelpraat steevast verwart met engagement. Een engagement dat dermate hol is dat je ter verzekering van inkomen alleen nog maar het juiste deuntje hoeft op te dreunen (nooit te onderbouwen, want bevraging is een zeldzaamheid in een omgeving waar iedereen hetzelfde denkt), en jezelf eigen moet maken als vervoegingen van onregelmatige werkwoorden in een nieuwe politieke taal. Uiteraard zijn in deze semantische heilstaat van ideologische uniformiteit sommige varkentjes gelijker dan andere varkentjes.

Het beste voorbeeld hiervan is de rits aan talentloze nepobaby’s die over de dagbladen zijn uitgestort. Zo heeft Lena Bril (dochter van) een adviesrubriek in Trouw met titels als ‘Mijn vriend in psychische nood gebruikt het n-woord. Wat moet ik doen?’ en ‘Mijn collega stemt op een partij die tegen mijn waarden ingaat. Wat te doen?’ Jessica Kuitenbrouwer (dochter van) mag in dezelfde krant ‘persoonlijke verhalen schrijven waarin ze haar eigen leven analyseert’ met levensvragen zoals ‘doe ik te moeilijk over botox en fillers’ en edgy takes als ‘Amsterdam heeft een nazi-probleem’. Milou Deelen (dochter van Barbara van de Beukering) werd als jonge student na een paar Facebook-post plotsklaps gelanceerd als ‘feministisch journalist’, deed mee aan de Slimste Mens en liet zich in coronatijd inhuren door het RIVM voor een communicatieklus. Opvallend bij de mediale nepobaby’s: gehuld in principiële schijn grossiert men in deze Libelle-niksigheid.

Subscribe now

Wrokkig

Bovenstaande observaties delen journalisten volop met elkaar in WhatsApp-groepen (waarbij ordinair nepotisme hooguit zuinigjes wordt opgemerkt met: ‘toch raar dit’), of worden binnensmonds gemopperd bij het koffie-apparaat. Geheel tegen de beroepscode in zal de stille meerderheid nooit opschrijven wat ze zien en hoe ze het zien, want straks schop je de journalistieke adel tegen de schenen - zij die doorgaans de jury’s van prijzen en toewijzingscommissies van subsidies bevolken. Opzitten. Pootjes geven.

Er rust in de journalistiek een omerta op de evidente ridiculiteit van eigen kring. Jong en eenzaam leest juist in de schaamteloze verkenning van deze gekte net zo koortsachtig als de ‘Aantekeningen uit het Ondergrondse’ van Dostojevski, alleen zijn deze schrijfsels niet bedoeld om in een la te eindigen. Van Vliet maakt geen vlucht naar binnen maar keert de buitenwereld - Nederland, Zuid-Afrika, krantenredacties, zijn ouderlijk huis, zijn mentor Don Geurtorito in de Algarve - binnenste buiten omdat deze stuk voor stuk naar binnen zijn gekeerd. Allemaal zitten ze muurvast in hun eigen, gekmakende en absurdistische, wereld.

Dat is niet, zoals de Volkskrant gemakzuchtig bestempelt, ‘wrokkig’, of taal van iemand die nog ‘een appeltje heeft te schillen’. Integendeel, Kevin spaart zichzelf nog het minst. Misschien is dat juist de kracht die de journalistiek, de literaire wereld en misschien ook Nederland (‘ons klein landje dobberend op de woeste baren van het wereldgeweld’) in bredere zin is verloren.

Reviaanse ironie gaat steevast voorbij aan mensen die zichzelf te serieus nemen om de eigen waanzin en absurditeit te (h/v)erkennen. Ik gun iedereen wat meer gekte: Jong & Eenzaam is een goed begin.

Kevin van Vliet, Jong en eenzaam graag direct bestellen bij Uitgeverij Prometheus om verdere verloedering van het schrijversbestaan te voorkomen.

Het is wel duidelijk dat de feestneuzen van het CDA en de duurzaamheidsdominees van D66 weer in het kabinet zitten: gisteren werd bekend dat het ‘Iran-pakket’ wordt betaald door een accijnsverhoging op alcohol om de energietransitie te versnellen. Never waste a good crisis.

Subscribe now

In totaal werd in 2020 een bescheiden bedrag van 750 (zegge: seefe-hondurd-en-vaiftig) miljard euro gestort in het EU Herstel- en Veerkrachtfonds, ook wel bekend als het coronaherstelfonds, om de economische gevolgen van de coronacrisis aan te pakken.

Nederland mocht hier 5,4 miljard van hebben maar financierde daarmee beleid dat al was uitgevoerd, zoals saneringssubsidies voor varkenshouders of reeds uitgedeelde laptops. Sommige ontvangers wisten zélf niet eens dat ze van Europees geld hadden geprofiteerd, zo ontdekte mijn collega Peter Teffer van Follow the Money.

De exacte besteding van de coronagelden is dan ook, zo constateerde vorig jaar de Europese Rekenkamer, niet precies na te gaan omdat de Europese Commissie ‘geen gegevens heeft over de werkelijke kosten’. Wel vond het Europees Parket (EPPO) voor ongeveer 5 miljard euro EU-breed aan fraude (waar vervolgens niets aan gedaan werd, wordt of zelfs gedaan kan worden).

Wat er zes jaar geleden niet bij werd verteld, is dat Nederland in 2028 rente en aflossing moet gaan meebetalen op het fonds, waardoor de jaarlijkse EU-afdracht zal stijgen van 7,2 miljard naar 11 miljard euro. Het ‘herstelfonds’ gaat ons hierdoor over de jaren heen onder de streep bijna het dubbele kosten dan de 5,4 miljard die we eruit kregen.

De EU zou de EU niet zijn als ze geen randvoorwaarden stellen aan de sigaar uit eigen doos. In ruil voor het zakgeldvoorschot met 200% rente moest Nederland onder meer het pensioenstelsel en de woningmarkt hervormen: beleidsplannen die al jaren op de Europese politieke agenda stonden maar waar botweg geen democratische meerderheid voor te vinden was.

Toen het kabinet Schoof (PVV, BBB, NSC en VVD) de CO2-heffing wilde terugdraaien, een hervorming die was beloofd in ruil voor het geld, kwamen ze erachter dat Brussel hun schoenveters aan elkaar had geknoopt. Ergens in het argeloos accepteren van de algemene voorwaarden hadden we blijkbaar niet goed gelezen dat we gekort konden worden tot wel 600 miljoen euro.

Moraal van het corona-verhaal: crisis vormt in de regel meer een gelegenheid dan een aanleiding voor buitengewone financiering voor buitengewoon politiek impopulaire plannetjes. (Zie daarover ook dit Bericht uit Brussel van Auke Zijlstra over de niet-zo-tijdelijkheid van het Coronafonds).

Subscribe now

Staat van permanente crisis

Al in 2022 constateerde professor Beatrice de Graaf in het radioprogramma Kelder & Co dat het woord crisis wel heel erg aan inflatie onderhevig was geraakt. Ze kwam tot deze conclusie in haar onderzoek naar crisisbesef van 1800 tot nu, neergepend in haar essay Crisis!:

“Het is een soort hockeystickdiagram. Er werd af en toe wel over crises gesproken, aan het begin van de negentiende eeuw, in het midden van de negentiende eeuw, na de Eerste Wereldoorlog. En dan ineens zie je vanaf 2000, 2001, het gebruik van het woord crisis toenemen. Dat is aan inflatie onderhevig. Alles is nu een crisis. Neem de Schipholcrisis. Die is verschrikkelijk voor de passagiers in de rij, maar het is geen nationale crisis.”

Toch werd de Schipholcrisis aangegrepen om politiek gevoelige besluiten plotsklaps uit te kunnen voeren. Zoals krimpen naar 440.000 vluchten en het - nogmaals - op de lange baan schuiven van Lelystad Airport. De vliegbelasting werd ook verhoogd naar 26,43 euro per passagier, al stond deze maatregel al in het regeerakkoord van Rutte IV (2021).

Vrijwel elke crisis (en dat waren er nogal wat de afgelopen jaren) worden betaald met impopulaire maatregelen zoals een accijnsverhoging op alcohol (coronaminister Hugo de Jonge zette nog een alcoholslot op supermarkten na 20:00), klimaatfonds-afspraken en verduurzamingssubsidies. De stikstofcrisis maakte ruimte voor een grootschalige uitkoop van de veestapel, onder meer dankzij het transitiefonds van 24,3 miljard euro via het Nationaal Programma Landelijk Gebied. De stikstofcrisis hangt uiteraard ook volledig samen met de woningcrisis, de asielcrisis en de arbeidsmarktcrisis, om nog maar te zwijgen over de netcongestie-crisis.

Vandaar dat mijn spidey senses direct begonnen te tintelen bij het zoveelste noodpakket aan crisismaatregelen. Deze week is het de veiligheids- en energiecrisis, waarbij de zoveelste uitspraak van de Amerikaanse president Donald Trump over de NAVO en het haperende stoplicht in de Straat van Hormuz een dankbare aanleiding voor vormen. Een structurele belastingverhoging om de stijgende defensiebudgetten te kunnen financieren worden verkocht als een ‘vrijheidsbijdrage’ voor burgers en bedrijven. Het wel/niet/wel/niet sluiten van de Straat van Hormuz en de stijgende energieprijzen worden aangegrepen om de alcoholaccijns weer omhoog te gooien via indexering, de startersaftrek voor ondernemers af te schaffen en het klimaatfonds aan te spreken.

Noodpakketten suggereren een afwijking van normaal beleid, maar eigenlijk versnellen of legitimeren ze beleid wat het kabinet sowieso al wilde (maar dan zonder het gezeik erover). De crisis is geen aanleiding maar een dekmantel waar coalitiepartijen zich wel heel comfortabel onder voelen.

Subscribe now

Dat is niet zo mooi, meneer van Looij

Politiek Den Haag doet namelijk graag alsof het ze ook allemaal maar een beetje overkomt, die ene crisis na de andere. Toch zijn de crises grotendeels volledig zelf-gecreëerd. Onder de kabinetten Rutte werd immers flink gesneden, met bezuinigingspakketten van € 14,4 miljard (Rutte I), 12 miljard (Rutte II), 4 miljard (Rutte III) en 0,5 miljard (Rutte IV). In diverse sectoren – onderwijs, zorg, defensie – klonk geregeld de kreet ‘visieloos bezuinigen’, omdat met het budgettair snijden ook specifieke ambtelijke kennis verloren ging. Kennis die niet zomaar met een tijdelijke financiële injectie kan worden teruggekocht.

Het moest allemaal efficiënter, centraler, gecoördineerder, geplander. Harmonicabeleid – ferme stappen zetten als er crisis is maar direct bezuinigingen inboeken zodra de druk van de ketel is – is een van de meest ingrijpende erfenissen van de kabinetten Rutte.

Degenen die zélf destijds de beslissingen maakten *kijkt streng over de bril naar VVD, CDA en D66* noemen nu de gevolgen van hun eigen handelingen ‘crisis’ en becijferen vervolgens hoe de belastingbetaler daarvoor ditmaal weer opdraait. In Den Haag kan de regering zich blijkbaar gedragen als Meneer van Looij uit de jaren ‘90 Reaal reclames, die steevast een valse claim probeert neer te leggen met de woorden: ‘Nee, da’s zeker niet zo mooi. Voor U. Ken ik effe vange?’

Dat het de regering wel lukt, komt mede omdat de Tweede en Eerste Kamer de belangen van de belastingbetaler niet zo scherp verdedigen als de gemiddelde verzekeringsagent zijn eigen potten bewaakt, dus moeten we het doen zonder een ‘Foutje, bedankt!’

Tegelijkertijd is beleid bijsturen voor een zittende regering steeds lastiger: niet alleen is er nu een minderheidskabinet, ook moet er in de Eerste Kamer worden gewerkt met wisselende meerderheden. Dit nog los van een ambtenaren-apparaat (maar dat is een artikel op zichzelf) wat niet altijd lekker mee wil bewegen, om nog maar te zwijgen over de steeds gedetailleerdere wetgeving waarbij elke potentiële uitzondering (afgedwongen door lobbyisten van losse deelbelangen) in opgenomen moet worden. Zie daar maar eens een simpele accijnsverhoging (of zelfs verlaging) als losstaande maatregel doorheen te loodsen.

Een ‘noodpakket’ in een crisissituatie biedt een uitweg: partijen die normaal zouden dwarsliggen, worden meegezogen in de noodzaak ‘iets’ te moeten doen, dus gaan partijen onderhandelen over de timing en dosering van de maatregelen in plaats van de inhoud. Impopulaire maatregelen worden verstopt in een noodpakketje wanneer de politieke druk om ‘iets’ te doen groot is: niemand wil immers worden afgeschilderd als de partij die zorgt dat je meer aan de pomp betaalt. Zo glippen de onderliggende maatregelen er makkelijker doorheen.

Subscribe now

‘Met geen enkele nationale maatregel’

De gevolgen van de blokkade van de Straat van Hormuz voor de Nederlandse economie zijn relatief beperkt. Nederland importeert minder dan tien procent van zijn ruwe olie direct uit de Golfregio, en gas komt vooral uit de Verenigde Staten. Op korte termijn dreigen geen tekorten, behalve in de portemonnee door de prijsschok op de wereldmarkt. De Rabobank berekende een benzineprijs van 2,22 euro per liter en een maandelijkse energierekening die kan oplopen naar 235 tot 250 euro.

Het ‘Iran-pakket’ bestaat uit hogere reiskostenvergoeding, halvering van de motorrijtuigenbelasting voor bestelbusjes, een noodfonds voor de allerarmste huishoudens maar dus ook de hogere alcoholaccijns (die voortaan jaarlijks wordt geïndexeerd) de startersaftrek die wordt afgeschaft, en het klimaatfonds dat wordt aangesproken voor verduurzamings-subsidies. Maatregelen die al wel in het coalitieakkoord stonden maar even en passant aan de ‘crisis’ worden bijgeniet, in plaats van individueel te worden voorgelegd aan de Tweede Kamer (waar geen meerderheid zit voor deze ingrepen).

Premier Jetten zei het eigenlijk zelf al tijdens zijn laatste persconferentie van 17 april. De opening van de Straat van Hormuz leidde tot een daling van de olieprijs met 12 procent, zei hij. ‘Dat is met geen enkele nationale maatregel voor elkaar te krijgen.’ Dat weerhield hem er gek genoeg niet van om twee dagen later toch een pakket van een miljard euro later aan te kondigen.

Journalist Frits Wester vroeg hem of de halvering van de motorrijtuigenbelasting voor bestelbusjes ‘echt zoden aan de dijk zet’. Jettens antwoord ging niet over de crisis maar over de energietransitie: bedrijfssectoren hadden hem gevraagd om maatregelen die hen ‘onafhankelijker maken van prijsschokken op de wereldmarkt’. Op de vervolgvraag of het pakket nog wel nodig was als er na het weekend een vredesakkoord zou komen, antwoordde hij: het pakket ‘is ook nuttig als de oorlog na dit weekend ten einde komt.’

Nuttig voor de coalitie. Zeg dat dan gewoon even erbij.

In rap tempo overwoekert de eens nog zachtjes sluimerende auto-immuunziekte onze hond Smuk als een agressieve klimplant. Ze is te lief om te laten lijden, maar te dierbaar om nu al te laten gaan.

‘D’r zit een kop op, maar dat ken jij wel hebbe’. Met exact die woorden kreeg ik negen jaar geleden van de fokker een Akita Inu pup van 8 weken in mijn handen geduwd. Ze rook naar Zwitsal-babypup en voelde als een pluizig zakje tere kippenbotjes. Ze introduceerde zichzelf thuis door tegen onze andere hond - de toen zesjarige Shiba Inu Jack - op te rijden, en er vervolgens met zijn speeltje vandoor te gaan - de tuin in.

Het was wel duidelijk wie de show zou gaan runnen.

Dezelfde dag nog kwam ik erachter dat ‘pups slapen veel’ een optelsom is van een twee uur durende loop die bestaat uit rondstuiteren - deurmat opvreten - tegen je muur aanpoepen - eten - crashen - repeat. In het donker van de eerste nacht veranderde de bijdehante stuiterbal in een piepende bange pup en ging ik op de grond naast haar liggen, vingers door de tralies van de bench, waar ze tegenaan in slaap viel.

‘Appy and-uuuuh…frie spiritud

We noemden haar Smuk, een verbastering van het Engelse woord smug omdat Japanse honden een ietwat verwaande uitstraling hebben. Het Japanse ras is eenkennig en niet bepaald gehoorzaam. Het zijn geen labradors of herders die zich zomaar laten trainen. Akita’s zijn gefokt om zelfstandig te jagen, te waken en dus zélf keuzes te maken. Zoals jou straal negeren. Ze doen niets waar ze het nut niet van inzien. Jou een plezier doen is geen (ik herhaal: geen) onderdeel van de equation.

De meeste honden komen vrolijk op je af huppelen als je twee octaven hoger gaat praten: Smuk kijkt je aan of je wel helemaal lekker in de bovenkamer bent. Mening passant (met name types die zichzelf en hun ongevraagd advies introduceren met zinnen als ‘ik ben heel goed met honden’) zagen we bij ieder onbeantwoord kussie-kussie-koetjie-koetjie-geluidje steeds een beetje meer sterven van binnen. Een enkeling werd zelfs boos als Smuk het na tien seconden wel had gezien met de ongemakkelijke eenmansshow, zich omdraaide en wegliep (‘dat is geen sociaal gedrag hoor!’).

Als het haar uit kwam was Smuk extreem sociaal. In de zomer vond ik haar regelmatig temidden van BBQ’ende gezinnen in het park, tevreden knagend op een toegeworpen stuk vlees terwijl kinderen haar vertederd aaiden. ‘Is dit dezelfde hond als Hachi?’ Twee jaar terug raakte dezelfde-hond-als-Hachi pleite op een strandeiland en terwijl mijn paniek groeide na iedere toerist voor wie ik mijn telefoon omhoog hield met haar foto maar die haar niet had gezien, wees een vrolijke Fransman mij de weg: ‘Oui oui, she iez roenning over tzere! She looked very ‘appy and-uuuuh.. frie spiritud!’ Na een half uur, binnensmonds haar ‘‘appy frie spirut’ vervloekend, vonden we haar in een duinpan waar ze zich liet fêteren door een picknickend jong stel, dat insta-reels van haar maakte terwijl ze op een halve komkommer knaagde. Nooit zag ik mensen zo blijmoedig beroofd worden als door Smuk.

Ze luisterde goed, althans voor een Akita. Dat betekent in 80% van de gevallen, bij mijn echtgenoot was dat ongeveer 50-50, bij anderen een stabiele 0%. De eerste twee jaar kreeg ze geen eten uit de bak, maar ging elk brokje via clickertraining. Eentje voor netjes zitten bij het stoplicht, een handvol als ze meteen terugkwam wanneer ik haar riep. Twee handen vol als ze terugkwam nadat ze had gekozen voor mij in plaats van het konijn waar ze achteraan wilde. Ze moest werken voor haar eten, en er was volgens haar genoeg te doen.

‘Houw die rrrrothond baaaaije’

Smuk hield ongevraagd eigenhandig het konijnenbestand op peil in het Twiske en rende ooit het park uit met een muskuseend in haar bek, die ze trippelend van trots mee naar huis nam (waar ik vervolgens scheldend achteraan rende om 06:45 ‘s ochtends). De eend overleefde de aanval, onze reputatie in de buurt niet. Ze ging mee in galop met paarden, dreef Schotse Hooglanders bijeen om er vervolgens een victorie-rondje omheen te rennen of verdween tussen het riet om zwanen en eenden op te jagen zodat ze langs de waterkant met hen mee kon razen terwijl de vogels over het water renden.

Met haar hardlopen of longboarden ging niet want er waren onderweg veel interessantere dingen te doen dan slaafs meerennen. We hadden in de gang een stapel oude handdoeken liggen, want bij thuiskomst was haar onderstel steevast zwart van de modder. De deurklinken moesten we een kwartslag draaien, want anders Jurassic Park-te ze zichzelf na de ochtendwandeling zo de slaapkamer in, met haar moddersmerige poten.

‘Smuk houdt van de wereld, en de wereld houdt van Smuk’, zei onze Amsterdamse dierenarts altijd over haar. En als de wereld ons niet zo leuk vond, zochten we gewoon een leuker deel van de wereld op. Toen in coronatijd het park werd overgenomen door pafferige Zaanse huisvaders in spandex die off the grid gingen ‘mountainbiken’ op wandelpaden (DING DING DING ‘houw die rrrrothond baaaaije’) en gemondkapte moeders die hun kroost achter zich trokken zodra we in het zicht kwamen (‘OOK HONDEN KUNNEN DRAGER ZIJN!!!’), pakten we de auto als het nog donker was om met het eerste licht, half uur voor zonsopgang, in het uitgestrekte lege duingebied bij Wijk aan Zee te wandelen.

Tijdens de laatste lockdown besloten we dit principe door te trekken, en vertrokken naar de verlaten stranden en stille heuvels van de Algarve. Ze voelde zich er, net als wij, meteen thuis.

Smuk was net zo stronteigenwijs als ze loyaal was. Alles deden we in haar ogen samen, zelfs als ze in haar eentje een veel te grote stok besloot mee te slepen. We waren ook altijd samen. Ik en mijn harige schaduw. Al het schrijfwerk van de afgelopen negen jaar is getikt met 35 kilo zelfgenoegzaamheid aan mijn voeten.

Met diezelfde 35 kilo kroop ze soms alsnog op schoot, of sprong ze bovenop mij als ik niet snel genoeg wakker werd. Elke middag om 16:00 kwam ze mij ‘halen’ door haar kop op mijn arm te leggen, en als ik haar een uur later nog niet had uitgelaten (‘jaahaaa kom zo, effe alinea aftikken’) ging ze keffend met kussens gooien. Tijdens het koken zat ze op een afstandje zorgvuldig te kijken of er niets op de grond viel, tijdens het werken in de tuin lag ze als een soort opzichter in de buurt mee te kijken.

Als ik naar bed ging, ging ze ook. Al negen jaar lang zet ik geen wekker: vlak voor de zon opkomt, krijg ik een lik over mijn neus. Mijn man nam haar eens mee naar het strand toen ik ging surfen zodat hij ondertussen met haar een wandeling kon maken. Ze weigerde het punt te verlaten waar ik het water in was gegaan, en bleef naar de zee staren tot ik er weer uitkwam. Ze blaft tegen onbekende mensen in huis (zoals loodgieters) om ze op afstand te houden, maar stopt met blaffen zodra wij weg zijn. Akita’s bewaken geen huizen, maar mensen.

Opgevroten door een reddingsboei

De Smuk die ik hierboven omschrijf is de afgelopen weken - misschien wel maanden - stukje bij beetje verdwenen, overwoekerd door ziekte. Een agressieve klimplant die zich langzaam om haar heen is gaan wikkelen om uiteindelijk alles wat Smuk, Smuk maakt te smoren.

Rationeel gezien moeten we dankbaarheid voelen. Ze zit al 3,5 jaar in geleende tijd. Vlak na de verhuizing naar Portugal stortte ze in en bleek een auto-immuunziekte te hebben, haar immuunsysteem valt zichzelf aan en dus slikt ze prednison om datzelfde immuunsysteem plat te leggen. Maar het dagelijkse pilletje van 20mg dat haar extra tijd geeft, vreet haar lichaam op. Het tast haar spieren aan, haar lever werkt minder goed en ze moet ijzerpillen slikken tegen bloedarmoede. Het maakt haar ook meer vatbaar voor infecties.

‘Ze vreet zichzelf nog eens dood’, zeiden we altijd tegen elkaar. Want Smuk is dol op jagen, snuffelen en schransen en sinds ze aan de prednison zit, ziet vrijwel álles er eetbaar uit. Zojuist probeerde ze nog - knorrend als een truffelvarken - een zak tuinmest open te krijgen. Twee jaar geleden vrat ze een stuk aangespoelde vis op en raakte haar milt ontstoken. Een andere keer ontstak haar lever na het wegschrokken van een onidentificeerbaar onwelriekend organisch voorwerp uit de bosjes. Soms was er een ontsteking zonder directe aanleiding.

Gemiddeld drie keer per jaar sloeg het lijf op hol en zat ze weer in het dierenziekenhuis in Faro een paar dagen aan het infuus. We kregen haar steevast terug met een kaalgeschoren buik en stukjes geschoren poot van alle echo’s, röntgenfoto’s, bloedtesten en infusen. Een aantal keer was het haar nog amper teruggegroeid of moest het scheerapparaat er alweer overheen. Het hebben van een volgroeide vacht was bij haar een goed teken, want elk ziekenhuisbezoek kregen we haar een stukje minder sterk terug.

Haar laatste schransbui, hompen varkensvet die ze, nadat ze uit de tuin ontsnapte voor een ommetje, ergens tussen autowrakken had opgedoken en een uur later uitkotste, zorgde ervoor dat niet een enkel orgaan maar de hele santenkraam ontstak: maag, lever, darm. Haar artritis-pootje verdubbelde in omvang, de sporadische oorontsteking die ze wel eens had is terug in volle glorie. Ze slikt dagelijks drie ijzerpillen maar heeft alsnog bloedarmoede. Ze slikt pillen om haar lever te beschermen maar die kan het werk ook niet meer aan. Haar lichaam neemt geen voedingsstoffen meer op. We wisten dat ze nooit beter zou worden, maar het ziet er nu naar uit dat ze zich nooit meer beter zal voelen.

Honden leven alleen in het nu en beleven alles volop. Het plezier, maar ook de pijn. Er bestaat niks anders dan wat er nu is. Smuk ligt op moment van schrijven niet aan mijn voeten, maar een paar meter verderop. Op het hoekje, uit het zicht, maar ook niet te ver weg. Uitgeteld, verzwakt, doodop. De voorheen zo fiere kop ligt nu verslagen tussen de poten. Heel soms op haar zij, zwaar ademhalend. Af en toe komt ze om een knuffel vragen, of eerder om hulp die ik ook niet meer kan geven. ‘s Nachts spookt ze en ga ik naast haar liggen op de grond, zodat ze met haar hoofd op mijn hand in slaap kan vallen.

Bij onze vorige hond hebben we te lang gewacht, ik zal het mezelf nooit vergeven. Liever een maand te vroeg dan een uur te laat, besloot ik toen. Dus moest ik net de dierenarts vertellen dat het klaar is, en ook dat ga ik mezelf nooit vergeven.

Subscribe now

Het standaardmenu van nieuws bestaat al enige tijd niet meer. In plaats daarvan voeren politieke partijen, soms vermomd als traditionele journalistieke producties – van het FvD-journaal, VVD Live!, Studio SGP tot aan 66 seconden van D66 – ook tussen de verkiezingen door campagne. Waarom spelen politici steeds vaker zelf journalistje?

In 2023 schreef ik voor Vrij Nederland een artikel over politici die zelf journaal of talkshowtje spelen om daarin hun eigen werk (uiteraard volledig positief) te recenseren. Tot voor kort zag je het voornamelijk bij partijen op de flanken: Forum voor Democratie die een soort Voetbal Inside (met Forum Inside) probeerde na te spelen, of de SGP die met Studio SGP een meer ‘serieuze’ talkshow-variant maakte.

Politieke partijen plakken een journalistieke nepsnor op in de veronderstelling dat de partijboodschap op deze manier wat minder WC Eend te laten lijken. Dat partijen die de gevestigde media wantrouwen hierin voorop lopen mag geen verrassing heten. Dat met name D66 hier tegen in verweer kwam evenmin.

In een Kamerdebat over persveiligheid, op 1 juni 2023, was D66 helder over waar het probleem lag. Nadat Geert Wilders (PVV) journalisten had weggezet als 'tuig van de richel' en Thierry Baudet (FvD) zich daar publiekelijk bij had aangesloten trok D66 een harde conclusie: 'Het is bedoeld om schadelijk te zijn’, aldus destijds kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. De partij waarschuwde dat woorden van volksvertegenwoordigers consequenties hebben in het echte leven. Over de eigen liefde voor persvrijheid liet D66 geen twijfel bestaan: die was, zo heette het, 'ongelimiteerd'.

Enkele jaren later heeft fractievoorzitter Jan Paternotte van D66 een eigen nieuwsformat waarin hij als D66 politicus het D66-nieuws in 66 seconde duidt.

Het kan verkeren.

En terwijl D66 langzaam opschuift richting populistische partijcommunicatie, zijn ze op de radicaalrechtse flanken alweer een paar stations verder. Zo hadden twee PVV-Kamerleden (Maikel Boon en Patrick Crijns) vorig jaar een zogenaamd ‘spontane’ PVV-fanpagina op Facebook opgezet en plaatste daar massaal haatzaaiende AI-beelden, onderzocht door De Groene Amsterdammer en de Data School van de Universiteit Utrecht. Of wat te denken van X-account ‘Ex Woke Docent’ die zich presenteert als een onafhankelijke twitteraarster met maatschappelijke observaties (inclusief mijmeringen over een moslim-rein Nederland) in plaats van de Haagse partijmedewerkster die het is?

Al deze fenomenen laten een grensvervaging zien. De grens tussen partijcommunicatie, journalistiek en opinie wordt van alle kanten aangevreten. Het één presenteert zich straffeloos als het ander en andersom.

Deze grenzen worden, mede dankzij D66 met haar eigen ‘journaal’, niet langer aangevreten door partijen op de flanken. Let wel: het gaat hier niet om gezond wantrouwen richting bepaalde journalistieke producties, het toebijten van een journalist dat hij of zij voor een ‘kutkrant’ werkt of een als vicepremier een kritisch tweetje over de NOS retweeten. Dat zijn incidenten. Want door zelf journalistje te spelen of met online bivakmuts-hooligans de boel online op te naaien, kapen Haagse volksvertegenwoordigers het publieke debat waarover wijzelf, als burgers, de regie behoren te hebben. Volksvertegenwoordigers en hun medewerkers die op de publieke loonlijst staan kapen via eigen mediaplatforms en anonieme sokpop-accounts het publieke debat en ontwijken ondertussen precies de kritische bevraging waar datzelfde publiek recht op heeft.

Zodra datzelfde publiek niet meer weet wat het verschil is tussen een controleur van de macht (een journalist, cartoonist, columnist) of een gekostumeerde machthebber (een kamerleden met eigen talkshows) valt er als journalist niet meer tegenop te werken. Het wordt namelijk voor diezelfde burger op een gegeven moment verdomd moeilijk om te bepalen aan welke zaken ze eigenlijk gewicht moeten toekennen.

Dat had Sjoerd Sjoerdsma als Kamerlid toch mooi gezien, want volgens mij is die verwarring over wat belangrijk is (lees: alles wat een politiek risico voor henzelf oplevert) precies de bedoeling.

Subscribe now

De multimediale mengelmoes genaamd politiek ‘nieuws’

‘We zijn er weer met een uitzending vol politiek nieuws!’ Vanuit een studio die erg veel weg heeft van de Op1-talkshowtafel worden de gasten aangekondigd. Het uitnodigingsbeleid doet eveneens denken aan dat van Nederlandse talkshows: als het over de Verenigde Staten gaat, schuift er een Amerika-deskundige aan en wanneer de oorlog in Oekraïne wordt besproken, krijgt een Oekraïense vluchteling de ruimte haar verhaal te doen. Het enige verschil is dat in Studio SGP de politieke duiding steevast wordt verzorgd door SGP-politici. Zo mag kamerlid Roelof Bisschop zijn eigen bijdrage in de Tweede Kamer duiden: ‘Ja Roelof, je bent erg kritisch hè, waarom?’

Bij het radicaalrechtse Forum voor Democratie gaan ze nog een stap verder met het in een journalistiek productiejasje gieten van partijpolitieke communicatie: naast het welbekende FvD journaal (waar partijkopstukken in een Nieuwsuur-setting joviaal aan een desk worden geïnterviewd), lanceerde Kamerlid Gideon van Meijeren drie jaar geleden een ‘reportage’ over ‘rioolratten op het Binnenhof’. ‘In de eerste aflevering confronteert Van Meijeren Hart van Nederland-journalist’ Merel van Eck,’ is te lezen op de site. Het filmpje zorgde voor een storm van verontwaardiging. De Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) overweegt juridische stappen, Kamerleden, kabinetsleden en Amnesty International veroordeelden de actie en Kamervoorzitter Vera Bergkamp ging nadenken over een aanscherping van de regels in het gebouw.

Politici die zelf op sociale media ‘reportages’ maken, om vervolgens onderdeel te worden van een reportage om daar via sociale media weer een reactie op te geven. Een mediale mengelmoes waar voor de buitenstander moeilijk kaas van is te maken

‘De productiekwaliteit van bijvoorbeeld Studio SGP is dermate hoog dat het er voor de leek uitziet als een betrouwbare en objectieve show,’ zegt politicoloog Mariken van der Velden van de Vrije Universiteit. Dit kan een risico zijn, want een kwart van het (meest actief stemmende) electoraat is 65-plus en (dus) wat minder digitaal onderlegd, ‘en in zo’n programma is het nieuws wel gekleurd, net als de onderwerpen waarover ze spreken, dat is dus eigenlijk een vorm van misinformatie verspreiden.’

Subscribe now

Infotainment

Politici die politiek nieuws over zichzelf op hun eigen kanalen brengen – waarbij ze zich graag hullen in de zweem van de objectiviteit van Nieuwsuur of EenVandaagmaar dan zonder de bijbehorende lastige vragen – zijn een relatief nieuwe mengvorm.

Uiteraard laten politiek leiders zichzelf al jaren graag ‘interviewen’ door eigen mediakanalen, maar bij de traditionele ledenbladen is het publiek een duidelijke afgebakende groep die zichzelf reeds hebben gecommitteerd aan de partij. Juist door de digitale mogelijkheden van een breder – en dus ook nietsvermoedender publiek – bereiken, is het lijntje tussen ‘partijpropaganda’ en ‘misinformatie’ dunner geworden. Dit wijten aan ‘het internet’ alleen is te simplistisch. De lijn is dun geworden doordat deze van twee kanten is aangevreten: zowel de politieke communicatiekant, als de journalistieke kant.

Deze beiden kanten staan overigens niet altijd lijnrecht tegenover elkaar, maar vinden elkaar vaak ook door gedeelde belangen. Een goed voorbeeld van een politieke mediavorm die overloopt in een andere is het infotainment-genre.

Eind jaren tachtig zagen we al een mengvorm tussen traditioneel entertainment (talkshows, tabloids) en politiek nieuws. Het groeide uit tot een vast format: van TheDaily Show tot aan Oprah Winfrey, maar ook ontbijtshows waarin politiek nieuws en politieke gasten worden gepresenteerd naast reportages over zwangere panda’s in het lokale dierenpark.

Anno 2023 zijn dergelijke formats ook in Nederland niet meer weg te denken. Als het uitkomt maken politici ook dankbaar gebruik van het infotainment-genre om zichzelf in de kijker te spelen als ‘leuk persoon’ in plaats van ‘effectief volksvertegenwoordiger’. Denk aan Caroline van der Plas (BBB) die in Chateau Meiland, Boerderij Van Dorst en Media Inside verscheen – en nooit te beroerd is om (net als collega-Kamerlid Thierry Baudet van FvD) de telefoon op te nemen voor ‘de bladen’. Iets waar premier Mark Rutte (VVD) in verkiezingstijd ook zijn hand niet voor omdraait.

‘Dat is niet per se iets van de laatste jaren,’ laat Story-hoofdredacteur Guido den Aantrekker weten. Toenmalig premier Jan Peter Balkenende nodigde hem al uit in het Torentje of in het Catshuis zodra er verkiezingen aankwamen: ‘“Story heeft het grootste publiek,” zei Balkenende dan met een olijke knipoog.’

Subscribe now

Minder scherpe rolverdeling

Terwijl de entertainmentwaarde van politici en politiek zorgt voor alternatieve vormen van politiek nieuws, zijn de voorheen traditionele media tegelijkertijd steeds minder traditioneel.

In 2017 besloot BNNVARA op het laatste moment een documentaire over GroenLinks-lijsttrekker Jesse Klaver toch maar niet uit te zenden toen naar buiten kwam dat de documentairemaker op het moment van draaien in dienst was van de partij.

En vorig jaar ontstond discussie toen uit WOB-stukken bleek dat het campagneteam een dikke vinger in de VPRO-productiepap had gehad bij een documentaire over Sigrid Kaag (D66) in aanloop naar de verkiezingen. Uit de mails tussen de documentairemakers en het Haagse campagneteam bleek dat D66 zelf het thema mocht kiezen waarmee ze in beeld zouden komen. Ze kregen ook inzage in de montage en mochten mee overleggen over het tijdstip van uitzending.

Deze vermenging van journalistieke genres (hard en soft news) waarbij de politicus als ‘persoon’ in plaats van ‘functionaris’ wordt geportretteerd, kan in de praktijk dus zorgen voor een minder scherpe rolverdeling tussen de ‘machthebbende’ (politicus) en de ‘controleur’ (journalist).

Het verschil met infotainment – waarbij de politicus zelf actief op zoek gaat naar meer populaire entertainmentkanalen – is dat hier juist vanuit een journalistieke behoeftevervulling meer op zoek wordt gegaan naar de entertainmentwaarde in het politiek-functionele.

Het idee leeft immers bij diverse uitgevers en omroepen dat juist dit soort politieke portretten, maar ook videofragmenten van kissebissende politici en spannende items over wie de ‘troonopvolger’ is binnen een partij, is wat mensen willen zien. Het kan fijne kijk- en klikcijfers opleveren, maar, zo blijkt tegelijkertijd uit onderzoek, het zijn niet per se onderwerpen waar nieuwsconsumenten op zitten te wachten. In hun onderzoek It’s catchy but it gets you fucking nowhere laten journalistiekwetenschappers Tim Groot Kormelink en Irene Costera Meijer van de Vrije Universiteit zien dat kijkers zich bij sensationeel gepresenteerd politiek nieuws ‘gemanipuleerd in plaats van eerlijk geïnformeerd’ voelen.

‘De mensen die wij interviewden gaven aan dat ze wel klikken om “even te kijken waar de ophef over gaat”, maar dat zegt heel weinig over hun waardering ervoor,’ vertelt Groot Kormelink. De onderzoekers concluderen dat wat nieuwsconsumenten willen (geïnformeerd worden over hoe dingen werken en waarom) verschilt van wat politieke journalistiek vaak brengt (wie botst met wie).

Het risico bij deze mengvormen zit dus niet in een politicus die meedoet aan een spelshow, maar dat de journalistiek de politiek benadert als een spel (en spreekt in termen van winnaars en verliezers).

Subscribe now

Agenda-setting

Hoewel sociale media (inclusief emoji’s) niet meer weg te denken zijn uit de politieke communicatie, hebben traditionele media de macht van de ‘agenda-setting’ wel behouden. Zij bepalen immers welke onderwerpen op sociale media belangwekkend genoeg zijn, en vervolgens welke onderwerpen dus verder worden bediscussieerd op diezelfde sociale media. ‘Traditionele media blijven de belangrijkste bron van politieke informatie,’ constateert Mariken van der Velden.

In de ‘reportages’ van Forum voor Democratie ziet Van der Velden deels een vorm van indirecte mediabeïnvloeding. Politieke partijen weten immers dondersgoed dat ze op sociale media een beperkt publiek hebben, en hengelen met spraakmakende inhoud vooral naar de aandacht van journalisten. ‘De meeste mensen kijken niet naar het vragenuurtje en zitten ook niet op Twitter, maar op het moment dat een fragment uit een zelfgeknipt filmpje of een tweet van een politicus in NOS Stories eindigt, boekt die partij resultaat.’

Bubbels

Sociale media kapen dus de aandacht van kiezers voor zover traditionele media dat toestaan en fungeren als springplank naar bredere aandacht in reguliere media. De impact van sociale media zelf op de nieuwsconsument wordt daardoor soms overdreven. Politicologe Van der Velden: ‘Er wordt te veel waarde toegekend aan klikgedrag. Zeker, mensen klikken op “10 redenen waarom”-verhalen, en redacties zijn druk aan het A/B-testen om te kijken wat “werkt”, maar hoe weten we nou precies waar mensen naar kijken, welke informatie ze krijgen? Is zo’n verhaal überhaupt wel echt gelezen en daarna besproken, en zo ja: hoe?’

Het wordt steeds lastiger te bepalen in welke context nieuws aan de (digitale) keukentafel wordt besproken. Politiek nieuws wordt grotendeels gedeeld via appgroepen, maar juist hier kunnen onderzoekers niet meekijken in welke context (‘wat idioot dit!’ of ‘wat geweldig!’) dat wordt gedaan. Hooguit krijgen ze data over hoe vaak bepaalde artikelen zijn gedeeld, en hoe vaak erop is geklikt. Klikken en kijken zegt wellicht iets over de kwantiteit, maar dat is nog wat anders dan de kwaliteit. Oftewel: het feit dat er relatief veel mensen op sociale media zitten en daar veel politiek nieuws is te vinden, betekent niet dat sociale media dus onze politieke opinies beïnvloeden. Van der Velden: ‘Uit Israëlisch onderzoek komt naar voren dat mensen voor hun politieke kennis helemaal niet zo afhankelijk zijn van sociale media. Er is een angst voor “filterbubbels” die een heel electoraat beïnvloeden, maar het gaat vooral om relatief kleine groepen mensen die extreem luidruchtig zijn via sociale media, maar in de praktijk weinig effect hebben.’

Tenzij traditionele media er aandacht aan gaan besteden, voegt Van der Velden lachend toe: ‘Want ja, dan groeit het weer!’

Dit artikel verscheen eerder in Vrij Nederland

D66'ers zijn zo content met zichzelf dat weldoenerij zich manifesteert als: anderen een beetje meer D66 in hun leven gunnen. Elektrische auto’s. Zonnepanelen. Of wat te denken van een mooie doctorstitel?

Vorige maand kreeg ik voor mijn verjaardag een geweldig cadeau van vrienden en familie: een Dyson-föhn, de F-35 onder de haarverzorgingsproducten. Voor mezelf zou ik het nóóít kopen want belachelijk-duur-doe-ff-normaal-paar-tientjes-HEMA-ook-goed maar mijn geliefden gunden mij deze kapitalistische kakofonie van exorbitante luxe. Het gegund worden van iets wat je eigenlijk stiekem wilt hebben is bijna nog leuker dan het cadeau zelf.

Dan zijn er ook type cadeaus waar je zelf helemáál niet op zit te wachten, maar zijn gegeven door mensen die redeneren vanuit zichzelf. Ze gunnen je iets waar ze zelf veel plezier aan beleven, dus waarom jij niet? Zo kreeg ik van mijn wederhelft whiskey-stenen zodat het drankje koel wordt maar het smeltwater van ijsblokjes de smaak niet verpest (ik lust geen whiskey), productiviteit-apps om dingen in te plannen (die mijn chaoshoofd vervolgens vergeet te gebruiken) en werd mijn gemopper dat hij zijn handjes in het huishouden wel wat vaker mocht laten wapperen beantwoord met twee robotstofzuigers met een rode strik eromheen.

Aan deze laatste categorie ‘cadeaus’ moest ik denken toen D66-minister Rianne Letschert afgelopen week aankondigde dat, als het aan het kabinet Jetten ligt, je binnenkort ook op het hbo je doctorsgraad kunt halen in plaats van alleen op de universiteit. Letschert (zelf ook in het bezit van een PhD) gunt hbo’ers ook ‘de mogelijkheid’ omdat ze ‘meer erkenning verdienen’.

Waarom dit wetsvoorstel alles zegt over hoe D66 naar zowel wetenschap als maatschappij kijkt, en wat daarin volgens hun waarde heeft (en wat dus impliciet niet).

Subscribe now

Ze snappen zelf niet eens wat ze willen

Aan hbo-instellingen wordt vaak praktijkgericht onderzoek gedaan. Daarbij ligt de focus niet zozeer op theorieën bouwen, maar meer op wat werkt en waarom (wel of niet) in deze specifieke context. Het is dus kennis dat wordt geproduceerd in en voor de praktijk wat direct toepasbaar is. Nederlandse onderzoekers die, vaak ook met partners uit bedrijfsleven of zorg, serieus methodologisch onderzoek doen kunnen hier geen erkende graad in halen. De universiteit erkent het (terecht) niet als volwaardige wetenschap en dus is er met dit type werk geen academische doctorsgraad in te behalen.

Volgens minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Rianne Letschert (D66), gaat het hier om een ‘hiaat’ die moet worden opgevuld met een nieuwe wet, en een nieuwe (memewaardige) titel: Professional Doctor. Het is dus niet zo dat het doctoraat (de PhD) wordt opengesteld, maar er is een extra titel bedacht die extreem veel lijkt op de universitaire titel om… Ja, om wat eigenlijk te doen wordt uit het persbericht vermomd als nieuwsbericht niet helemaal duidelijk.

Van zelf-feliciterende ministeriële persberichten wordt je nooit wijzer, dus dan maar de wetstekst er zelf bij pakken. In wetenschappelijk onderzoek kijk je altijd eerst naar welke definities er worden gehanteerd. Hier gaat het eigenlijk meteen al mis. In Artikel 7.18d lid 2a is de eis voor het toekomstig hbo-doctoraat: ‘een proeve van bekwaamheid tot het zelfstandig verrichten van praktijkgericht onderzoek’. Maar in artikel 7.18b lid 2a staat weer ‘een proeve van bekwaamheid tot het zelfstandig beoefenen van de wetenschap’. Die laatste formulering is identiek aan de eis voor de klassieke promotie in artikel 7.18. Dus hbo-doctoraat (voor engineering) krijgt dezelfde toetsingsformulering als een PhD, terwijl de hele wet beoogt het onderscheid te markeren. Dus ja: wat is het nou?

Dan verder naar wat de wet beoogt te bereiken. Maurice Limmen van de Vereniging Hogescholen is in zijn nopjes met het wetsvoorstel omdat het ‘mensen opleidt die samen met bedrijven en instellingen innovaties tot stand brengen’, de wettelijke verankering met een titel zou ‘heel goed nieuws zijn voor onze economie en maatschappij en een mijlpaal voor het hbo’.

De claim is dat Nederland te weinig ‘hooggekwalificeerde professionals’ heeft en dat dit innovatiekracht schaadt. Nergens wordt aangetoond dat dit komt door de afwezigheid van een doctorstitel. De mensen die momenteel meedraaien in de pilot, doen dat al. De wet gaat niet zorgen voor een automatische groei in kenniscapaciteit. In wetenschappelijke termen: de causale keten van graad = meer kandidaten = meer innovatie = economische groei wordt gewoon zonder enige onderbouwing gepresenteerd als voldongen feit. In Haagse termen: we worden getrakteerd op politieke gelegenheidsargumenten die je eigenlijk op elk voorstel kunt plakken (belastinggeld uitgeven is in Den Haag immers altijd goed voor innovatie, concurrentie, de economie, etc).

Ook de vraagkant is niet onderbouwd. Er staat dat het ‘bedrijfsleven behoefte heeft’ aan deze professionals, maar ik zie nergens een arbeidsmarktonderzoek waaruit blijkt dat werkgevers mensen met een doctors-titel missen in plaats van gewoon mensen met bepaalde vaardigheden. Daarnaast is de aanname dat praktijkgericht onderzoek alleen op hbo-instellingen plaatsvindt totale quatsch. Toegepast onderzoek met industriële partnerschappen zijn gewoon onderdeel van de dagelijkse universitaire praktijk. Denk aan de TU Delft, Universiteit Wageningen of medisch onderzoek in academische ziekenhuizen. Theorieën toets je in de praktijk (met experimenten en medische trials bijvoorbeeld), en als de praktijk resultaten geeft die botsen met je theorie dan draagt dat bij aan de vorming van nieuwe theorieën. Rondrennen in het empirische hamsterwiel is grofweg zo een beetje de kern van wetenschap.

Hilarisch aan het wetsvoorstel is juist de hardnekkig rammelende en opportunistische onderbouwing. Zo wordt een OESO-rapport uit 2014 aangehaald als reden om praktijkgericht onderzoek te versterken, maar als je dat rapport er zelf even bijpakt zie je niets staan over de invoering van een doctorstitel. Wat het rapport wél zegt is dat hogescholen in Nederland een beperkte onderzoekscapaciteit hebben, de kwalificaties van de docenten naar internationale maatstaven laag zijn, de uitval hoog, en de onderzoeksactiviteiten matig. Het rapport is dus vooral kritisch over de staat van de kwaliteit van het onderzoek op dat moment en adviseert de kwaliteit te verhogen door onder meer langdurige investeringen, betere docenten en een betere link tussen onderzoek en onderwijs. Hoe je dat gaat doen door 12 jaar later zelf een titel te bedenken in de hoop dat het dan de boel vanzelf wel opwaardeert, blijkt volstrekt onduidelijk. Wel duidelijk is dat ze bij het Ministerie van OCW de hand er niet voor omdraaien om bronmateriaal ondeugdelijk te citeren.

Overigens kun je tussen de letters van de wet de vragende partij voor deze wetgeving wel vinden. De pilot loopt sinds 2023, met 164 kandidaten over vijf jaar verspreid. De wet citeert twee tussenrapportages van een zogeheten ‘Validaticommissie PD’ als bewijs dat de pilot veelbelovend’ is maar die commissie is ingesteld door de Vereniging Hogescholen, die direct belang heeft bij het slagen van de pilot (want promovendi = kassa) en daarom dus ook zo in de gloria zijn over het wetsvoorstel.

Net zo opmerkelijk: de wet ligt er al terwijl de pilot (kosten: 10 miljoen euro per jaar) nog niet eens is afgerond, laat staat geëvalueerd. In wetenschappelijke taal: dat is geen onafhankelijke empirische toetsing, dat is premature zelfevaluatie. In normale mensen taal: een Wij van WC-eend-onderzoek waarbij ze te belabberd zijn om de fles te openen omdat ze weten dat er toch wel wordt betaald.

Normaal toets je een theorie aan de hand van uitkomsten. Minister Letschert (D66) wil haar hypothese (praktijkgericht doctoraat heeft economische meerwaarde) wettelijk verankeren nog voordat de empirische cyclus (waarin de toetsresultaten uit de pilot komen) rond is. De wet loopt dus voor op het bewijs die het claim te hebben. In de wetenschap noemen we dat een post-hoc rechtvaardiging, maar in politiek Den Haag gewoon window dressing.

Het gaat minister Letschert (D66) ook niet om de inhoud, maar om hoe het eruit ziet.

Subscribe now

Ordinaire statuspolitiek

Het is een weinig verheffend gebeuren en komt neer op ordinaire statuspolitiek. De hbo-sector wil al jaren opgewaardeerd worden richting de universiteit (met bachelors en masters), waarbij de titel ‘doctor’ the one ring to rule them all is. Het regeerakkoord heeft de ambitie van ‘meer praktijkgericht onderzoek’ overgenomen en wil zelfs bij accreditatie van wetenschappelijke opleidingen toetsen of ze wel goed genoeg aansluiten op de arbeidsmarkt. Een politiek aantrekkelijk narratief want wie wil er nou niet mensen met hogere graden die bijdragen aan de economie?

Precies deze rammel-redenatie is Peak D66. Het wordt niet veel meer D66 dan dit.

Hbo’ers krijgen een aai over hun bol want ‘jullie doen ook waardevol werk en verdienen een mooie titel’. Alsof de waarde van hbo-onderzoek (of van welk soort werk dan ook) afhangt van of er wel of geen doctorstitel op te plakken valt. Een doctoraat is geen waardemerk op het werk wat je doet, maar een bewijs dat je op een specifiek moment in staat bent geweest tot een specifiek soort kennisproductie. Dat je in staat bent om (hoe minuscuul dan ook) zelfstandig grenzen in een wetenschappelijk vakgebied kunt opschuiven, getoetst door een gemeenschap van internationale vakgenoten die in staat zijn om precies dit hyperspecifieke soort kennis te beoordelen en op waarde te schatten.

Daarna kun je van alles gaan doen. Ik ben toevallig onderzoeksjournalist geworden. Dat maakt mijn PhD-titel niet langer irrelevant, maar het zegt ook niets over de waarde van het werk dat ik daarna ben gaan doen. Net zoals iemand die jarenlang uitstekend praktijkgericht onderzoek doet zonder doctoraat daarmee niet minderwaardig werk doet. De waarde van het werk staat namelijk op zichzelf.

Deze wet suggereert dat praktijkgericht onderzoek meer waard wordt als er een doctorstitel op zit. Het ondermijnt precies de logica die een PhD-titel zijn waarde geeft. Want het hele punt van een PhD is dat het juist niet toegankelijk is. It’s supposed to be hard, otherwise everybody would be doing it. Daarnaast zegt die titel iets veel specifiekers dan de kleuterjuf-redenatie dat er ook andere mensen zijn die ‘keihard werken’ in de onderzoekssector. Nou-fucking-en. Hard werken maakt je nog geen wetenschapper.

Tot slot laat het kabinet met het nieuwe wetsvoorstel (zeker in combinatie met het regeerakkoord) vooral zien weinig van de rol van wetenschap in de maatschappij te snappen. Woorden zoals innovatie, kenniseconomie, aansluiting arbeidsmarkt en concurrentiepositie vliegen je om de oren terwijl wetenschap juist waardevol kan worden omdat het zich daar niets van aan hoeft te trekken. Kwantummechanica en de zoektocht naar Schrödinger’s kat was tientallen jaren puur abstract voordat er technologie op gebouwd kon worden. De ontdekking van de structuur van DNA leverde aanvankelijk ook geen rooie rotcent op. We hebben geheugenschuim, krasbestendige brilglazen, waterfilters en draadloze boormachines dankzij de NASA-maanladingen. Uitvindingen die je niet krijgt wanneer astronauten aansluiting op de arbeidsmarkt moeten vinden alvorens hun opleiding geaccrediteerd wordt.

Sterker nog, als een meetbare waardevolle bijdrage aan de economie daadwerkelijk de graadmeter is - zoals de nieuwe wet van Letschert maar ook het regeerakkoord suggereert - dan denk ik dat mijn vrienden en familieleden die in de bouw of de zorg werken mijn PhD-titel met twee vingers in de neus links en rechts inhalen. En als we daadwerkelijk zouden gaan kijken naar een meetbare waardevolle economische bijdrage zou de hele Nederlandse consultant-klasse (en daarmee 75% van het D66-ledenbestand) morgen werkloos thuis zitten.

Het overwaarderen van de titel (en daarmee deze inhoudelijk devalueren) is niets meer of minder dan symbolische inclusie. D66 is de partij van de hogeropgeleide professional die gelooft dat onderwijs het ticket is naar maatschappelijke meerwaarde: allemaal een Erasmus-jaar, allemaal minimaal een master-titel, een tussenjaar in Bali (suuuuuperchill), een Starbucks-koffie-stempelkaart en een stage bij de Verenigde Naties. Haal je vinkjes en blijf binnen de geharkte carrièrepaadjes die D66 voor je aanlegt (en als je lief bent, willen ze die best hier en daar al wangenknijpend een beetje verbreden, want zo zijn ze).

Diplomademocraten66 staan er niet eens bij stil of het overwaarderen van titels en diploma’s een gezonde manier is om waarde toe te kennen aan mensen en hun werk, of hun rol in de maatschappij. Ze vragen zich vooral af wie er nog geen diploma of titel heeft zoals zij, en welke groepen in de samenleving het verdienen om een beetje meer op henzelf te gaan lijken.

D66 heeft het zo goed met zichzelf getroffen dat ze de wereld vooral meer D66 gunt zonder zich af te vragen of de wereld daar eigenlijk op zit te wachten.

Subscribe now

Europese regelzucht is eigenlijk een symptoom van strategische verwennerij. We kunnen het ons (vooralsnog) veroorloven om elkaar bezig te houden met compliance-flowcharts, sheets met groene vinkjes en aanjaagteams vol kwartiermakers tot het te laat is (en alle capabele mensen al vertrokken blijken).

Na vier jaar wonen in Portugal (en meermaals met nummertje in de hand en bammies op schoot zitten wachten op een formulier-stempelende-ambtenaar) begin ik door te krijgen dat regels op zichzelf niet per se problematisch zijn. Aan regels, formulieren, bureaucratie met lang lunchende ambtenaren en trage vergunningsprocedures hier geen gebrek.

Toch is de Portugese overheid niet opdringerig. De communicatie tussen overheid en burger heeft (wegens bemande loketten) ook nog een informele kant. Een menselijk gezicht. Ik moest het mijzelf letterlijk afleren om elk contact met een ambtenaar te benaderen als een potentieel toekomstig processtuk (‘zoals besproken in het telefoongesprek van X met Y inzake Z, bevestig ik bij dezen per mail..’). Er is hier geen institutionele prikkel om mij als burger te pakken op een onvolkomenheid, op een verkeerd ingevuld formuliertje of een te laat geopende brief omdat je toevallig een week internetloos met vakantie was.

Je merkt het eigenlijk pas hoe erg het is als je er niet meer woont, maar Nederland heeft, net als andere West-Europese landen, een behoorlijk strenge handhavingscultuur. Deels omdat er in Nederland simpelweg meer valt te halen, maar net zo goed omdat we het lekker vinden om elkaar te handhaven. Door de grotere verzorgingsstaat wordt er namelijk van alles uitgekeerd, gesubsidieerd en voorzien van toeslagen, maar verwachten belastingbetalende burgers ook dat er wel goed in het snotje wordt gehouden of de mensen die het krijgen er wel recht op hebben (hell hath no fury like a Nederlander scorned die erachter komt dat iemand ánders een eurootje meer heeft gekregen dan waar hij of zij recht op had).

Gevolg: de Nederlandse overheid is de meest agressieve schuldeiser: ze gaat snel naar de deurwaarder, heeft beslagmogelijkheden op bankrekeningen en loon (die in andere landen pas in een veel later stadium komen) en kent een hele korte periode tussen aanmaning en beslaglegging.

Subscribe now

Gevaar van goede bedoelingen

Juist landen die zichzelf als goed georganiseerd beschouwen en daar een culturele eigenwaarde uit halen (‘hier is tenminste alles goed geregeld’), blijken in de praktijk minder wendbaar dan de zuidelijke landen die misschien wel bureaucratisch zijn (Portugal, Spanje, Griekenland) maar nog volop informele kanalen hebben. Want in tegenstelling tot ‘mijn nieuwe’ overheid, zijn Nederlandse ambtenaren heel druk met achteraf kunnen aantonen dat er correct is gehandeld. Niet alleen richting burgers, maar ook richting elkaar. In de Verenigde Staten is het Pentagon net zo goed een bureaucratisch monster, maar daar wordt in ieder geval nog een beetje ruimte (en dus ook vertrouwen) gegund aan het uitvoerend personeel. In Nederland gijzelt de overheid zowel burger als zichzelf liever in een bureaucratisch panopticum.

De logica van het systeem is verschoven van het zo effectief mogelijk leveren van publieke diensten (zoals zorg of veiligheid) naar een geraffineerd juridisch indek- en afdeksysteem voor bestuurders, ambtenarij en politiek. Het systeem is hierdoor zó druk bezig met zichzelf (procedures volgen, fouten vermijden, verantwoording voorbereiden voor elk mogelijk scenario) dat de reden waarom je het allemaal doet (zoals zorg of veiligheid leveren) naar de achtergrond verdwijnt. Het is geen kwade opzet, maar ‘waarheen leidt de weg’ is een irrelevante vraag voor een systeem wiens dagelijkse logica zelfbescherming is.

Het geloof dat een overheid goed functioneert zolang de procedures kloppen, is een overheid die immuun is voor fundamentele kritiek op datzelfde functioneren.

Want als het misgaat, dan laten we toch een onderzoekscommissie onderzoeken hoe het heeft kunnen gebeuren die vervolgens nieuwe regels voorstellen waarmee we het een volgende keer voorkomen?

Subscribe now

COLUMN: Liever volgens de regels dan te laat

Vorige week nam in Duitsland een brandweerman na 34 jaar trouwe dienst ontslag nadat hij een boete en rijontzegging had gekregen omdat hij tijdens een spoedrit met zwaailicht en sirenes te hard reed. De burgemeester bood zijn excuses aan, maar de boete bleef staan. Regels zijn regels, tenslotte.

Het geval doet direct denken aan de spagaat waarin West-Europa zich bevindt met de wederopbouw van diens krijgsmachten. Aan regels geen gebrek: we hebben aanbestedingsregels, toetsingskaders, begrotingsdiscipline, samenwerkingsverbanden, overlegtafels en allerhande beslisbomen die ervoor moeten zorgen dat iedereen doet wat ze moet doen.

Toch blijft de belangrijkste vraag onbeantwoord: wie moet wat concreet leveren? Hoogleraar Isabelle Duyvestein hamert al jaren op de noodzaak van concretisering, en liet zich eerder over de meest recente Defensienota ontvallen dat ‘het ministerie zoekt naar het goede verhaal bij de mooie spullen die het heeft’. Maar wat is het doel van die mooie spullen, wat wil je ermee bereiken en waarom?

De hoeveelheid regels, het gebrek aan onderlinge samenhang, maar ook hoe ze domweg het werk onmogelijk maken, weerspiegelen het richtingsgebrek. Zeker, regels moeten voor iedereen gelden, want anders is het niet rechtvaardig. Tegelijkertijd moeten ze wel functioneel zijn: een brandweer die te laat komt omdat hij zich aan de 30 km-snelheidslimiet moet houden binnen de bebouwde kom valt daar niet onder. Steker nog, als hij zich aan de regels had gehouden, zou zijn late arriveren (en het affikken van een halve woonwijk) juist weer reden zijn om nieuwe regels te bedenken (uiteraard voorafgegaan door aanbevelingen van een streng kijkende, speciaal voor de gelegenheid in het leven geroepen, onafhankelijke onderzoekscommissie). De politieke kosten van fouten zijn, zeker in het veiligheidsdomein, groot.

Dit voorval staat symbool voor de krijgsmacht omdat het niet per se de regels zijn die in de weg zitten (ze zijn vervelend, maar niet voor de kat z’n viool) maar omdat het niet duidelijk is welk falen zwaarder weegt voor bestuurders. De boete blijft staan omdat te snel rijden een duidelijke overtreding is. Te laat komen bij een brand is blijkbaar alleen problematisch als het vervolgens echt misgaat (en diezelfde burgemeester verantwoording moet gaan afleggen).

Ook de Europese krijgsmachten hebben aan regels (aanbestedingswet!) geen gebrek, maar net als de burgemeester van het Duitse plaatsje Tauche niet scherp op het netvlies welk falen onacceptabel is. Is dat onderbesteding? Militaire irrelevantie? Een volledige black-out van een week terwijl iedereen een noodpakket heeft voor maximaal 72 uur? Juridische aansprakelijkheid na militair ingrijpen? Een Russische onderzeeboot in de Noordzee?

Zolang de politiek het doel niet expliciet durft te maken, anders dan lauwe algemeenheden zoals ‘veiligheid is geen vanzelfsprekendheid’, vullen bestaande regeltjes, kaders en wetsartikelen dat vacuüm. Niet als instrument om het doel te bereiken maar als een middel om jezelf achteraf politiek mee in te dekken. Te verantwoorden waarom iets misging. De logica van politiek handelen en besturen is verschoven van effectiviteit naar politieke verdedigbaarheid.

En dus weet het Nederlandse Ministerie van Defensie exact wat het wil vermijden of bereiken op papier, maar lijkt steeds minder duidelijk of het in de praktijk kan doen wat het moet doen. Niemand lijkt die verantwoordelijkheid ook te willen oppakken: dit type falen wordt namelijk pas zichtbaar als het te laat is.

Deze column verscheen eerder deze week in Atlantisch Perspectief

In 2018 schreef ik voor Follow the Money over de bliksemcarrière van luitenant-generaal Eleanor Boekholt-O’Sullivan bij Defensie. De conclusie was ongemakkelijk: de loftuitingen over haar als ‘stoer sociaal talent’ dienden vooral om te verbloemen dat ze militair weinig op haar conto had staan. Haar installatie als commandant van Vliegbasis Eindhoven viel samen met een actieve wervingscampagne van Defensie voor meer vrouwen aan de top, en haar mentor en Luchtmacht-commandant Sander Schnitger erkende dat zelf ook: ze was weinig ervaren, maar ‘in een vliegtuig word je niet per definitie een goede manager’.

Tegenwoordig zit Boekholt-O’Sullivan in het kabinet Jetten als minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en beleefde gisteren haar vuurdoop voor de Tweede Kamer. Volgens de T. maakte zij het ‘dusdanig bont dat de grens van het begrip bij Kamerleden bereikt werd’. Zo tekende de krant op dat

de door D66 tot woonminister gebombardeerde luitenant-generaal Eleanor Boekholt-O’Sullivan moest in haar eerste debat wel heel erg leunen op haar ondersteuning, al mocht dat niet altijd baten. „Ik kan nu wel gaan voorlezen wat er staat”, vertelde ze de Kamer toen haar een briefje voor werd geschoven, „maar dan weet ik niet wat ik zeg”.

Een van de ambtenaren opperde het zelfs even over te nemen van een haperende Boekholt-O’Sullivan. „Ik wil hem ook wel even doen”, fluisterde ze in het oor van haar minister. Hoogst ongebruikelijk, maar het mocht nog van de minister en de Kamer. Helaas voor de D66’er was de kous voor de vragensteller daarmee niet af en kwam er nog een vervolgvraag. Dus moest ze zelf weer aan de bak, maar het bleek onverrichter zake: „Daar kan ik geen antwoord op geven, dat weet ik niet.”

Subscribe now

Boek(holt) met een open eeeeeinde

Boekholt-O’Sullivan laat bij vertrek steevast een mooi verhaal met open einde achter. Bij Vliegbasis Eindhoven waren dat drie hoofdpijn-dossiers omtrent veiligheid, klokkenluiders en gevaarlijke stoffen. Ook werd bij haar als commandant melding gedaan van medewerkers die een militair vliegtuig gebruikten om een lang weekend in het vakantiehuisje van een collega in Italië door te brengen. Brandstofkosten: tussen de €100.000 en €140.000. De vlucht werd achteraf als trainingsvlucht bestempeld met medeweten en deelname van leidinggevenden. Haar oordeel: geen vermoeden van een misstand, al werden er wel maatregelen getroffen. Voortaan moet het doel van trainingsvluchten worden genoteerd en kwam er een ‘cultuurprogramma’ (een definitie van wat dit precies is, hoe dat eruit ziet en hoe je daar het succes van meet ontbreekt in het misstandsonderzoek uit 2020 van het Huis van de Klokkenluiders).

Het meest recente project van Boekholt-O’Sullivan, Defport, wordt ook achter gelaten met de nodige losse eindjes, gebrek aan tastbaar resultaat en heel veel vragen. Defport werd vorig jaar opgericht vanuit het ministerie en moest een ‘unieke samenwerking’ tussen Defensie, de industrie, kennisinstituten (zoals TNO) en Economische Zaken worden om innovatie te stimuleren en de productie van militair materieel opvoeren. Grappig hoe de overheid letterlijk elke publiek-private samenwerking met exáct steeds dezelfde voorspelbare rits spelers steevast omdoopt tot een ‘unieke samenwerking’, maar dat terzijde.

Ondanks haar relatief korte bestaan is Defport inmiddels meerdere projectleiders verder en na anderhalf jaar moest voormalig minister Eric Wiebes van McKinsey worden ingevlogen om een advies op te stellen naar hoe dat hele Defport eigenlijk zou moeten worden ingericht. Conclusie (ingezien door DieuwsNieuws): ‘de voortgang is naar ons oordeel teleurstellend’ en Wiebes stelde ‘sterker gearticuleerde, meetbare mijlpalen’ en een ‘concrete werkwijze’ voor.

Volgens betrokkenen is dit deels te verklaren door hoe Defensie zelf is ingericht: ‘een soort Belastingdienst met een groen pakje’ daar er meer mensen elkaar op dagelijkse basis bezig houden met ambtelijke projecten dan het organiseren, uitbreiden en onderhouden van fysieke gevechtskracht. Resultaat: mensen (waaronder ook Boekholt-O’Sullivan) durven geen keuzes en geen fouten te maken. Als ze deze instelling meeneemt naar het Ministerie van Volkshuisvesting dan zal ze nog een hele kluif hebben aan het op één lijn krijgen van corporaties, huurders, huiseigenaren en bonden.

Boekholt zoekt desalniettemin graag de pers op om te vertellen wat er wél goed gaat: ook als er half werk is geleverd. Want zelfs waar ze verbetering in fysieke gevechtskracht beloofde, ontbrak het aan tastbare resultaten. In het Algemeen Dagblad en De T. (beetje de go-to-kanalen voor kritiekloze Defensie-PR) en NRC en Parool (idem maar dan voor dingesen met een diversiteitshaakje) presenteerde ze vorig jaar september een nieuw scherfvest voor vrouwelijke militairen.

Althans: een tussenoplossing voor het nog niet bestaande vrouwenvest, want het speciale vest wat ze voor ogen had bleek een fataal ontwerpprobleem te hebben. Tegen Het Parool vertelde Boekholt-O’Sullivan al in 2024 hoe het prototype met cupmaten was afgevallen bij een schietproef: de kogel ketste af op de ronding en vloog naar boven (lees: zo je strot in). ‘Terug naar de tekentafel dus,’ zei ze toen.

Vijftien maanden later werd een Amerikaans vest van de plank gekocht en gelanceerd in Soesterberg voor het oog van de camera’s. Het vest dat feestelijk werd uitgereikt aan vrouwen die in januari naar Litouwen zouden vertrekken had (zo was tussen neus en lippen door te lezen) op dat moment nog geen kogelwerende platen. Zonder die platen is een scherfvest geen beschermingsmiddel maar een drager die gruis en splinters tegenhoudt, geen kogels.

De jury die Boekholt-O’Sullivan enkele dagen later de Aletta Jacobsprijs toekende roemde op basis van de media-aandacht haar inzet: ze zou volgens het persbericht van de feministische academia door de vrouwelijke (cup)vormen scherfvesten juist veiliger hebben gemaakt. Asjemenou.

En deze week, in haar eerste optreden als minister voor de Tweede Kamer, was het patroon opnieuw herkenbaar: ze beheerst het verhaal in aanloop naar de volgende positie, maar ontbeert de inhoud om deze vervolgens te vervullen.

Subscribe now

Feministische mannen

Het gaat hier niet om Boekholt-O’Sullivan zelf, maar net zo goed om de mannen (en D66 als partij) die een vrouwelijke kandidaat op het schild hijsen en bereid zijn daarbij klinkklare onzin te verkopen.

Meest recente voorbeeld was de Commandant der Strijdkrachten, Onno Eichelsheim, die tegen NRC zei dat hij in haar een ‘serieuze kandidaat zag om hem volgend jaar op te volgen’. Iedereen binnen en buiten Defensie weet dat hij uit zijn nek kletst. Niet alleen heeft Boekholt-O’Sullivan het verkeerde kleur pak (de Commandant der Strijdkrachten wisselt namelijk tussen Landmacht, Luchtmacht en Marine dus twee keer achter elkaar een Luchtmacht-opperhoofd is een no-no), maar is het nog maar de vraag of Eichelsheim aanvankelijk bereid was om een stap terug te doen.

Of wat te denken van voormalig Luchtmacht-commandant Sander Schnitger die haar in de Volkskrant naar voren schoof waarbij hij letterlijk haar gebrek aan militaire ervaring als reden opvoerde voor haar geschiktheid. Meest recente: premier Rob Jetten die haar ‘militaire precisie om grote knopen door te hakken’ aanprees (precies hetgeen waar het juist bij Defport aan ontbrak) en lanceerde als ‘woongeneraal’ op een van de meest politiek gevoelige dossiers.

Wat dergelijke ‘feministische mannen’ niet lijken te snappen is dat échte gelijkwaardigheid betekent dat vrouwen ook het recht hebben op eerlijke beoordeling van hun tekortkomingen. En dus niet met valse ridderlijkheid beschermen tegen kritische beoordeling. Wat Schnitger, Eichelsheim en Jetten doen is vrouwen behandelen als symbolen in een verhaal over diversiteit omdat het voor hun eigen carrière en profilering wel lekker uitkomt. Het is niet seksistisch om vrouwelijke bestuurders op hun merites af te rekenen, in tegendeel.

Boekholt-O’Sullivan is - verblind door ambitie - in een positie gemanoeuvreerd waarin ze gedoemd is te falen. Hoe hoger je wordt opgehemeld door anderen, des te groter de verwachtingen waar je aan moet voldoen en des te harder de val als het onverhoopt niet goed afloopt.

Binnen D66 is voormalig minister van Defensie, Kajsa Ollongren, mede-architect van deze kaartenhuis-constructie. Meerdere bronnen bevestigen dat zij Boekholt-O’Sullivan actief naar de partij heeft gehaald. Als minister van Defensie bedacht Ollongren een prijs, De Francien de Zeeuw-penning, voor militairen die zich inzetten voor ‘neurodiversiteit, transgender personen of mensen met een bi-culturele achtergrond’. De minister roemde in haar toespraak Boekholt-O’Sullivan als "Topvrouw van het Jaar" en prijst ze haar "verzetsdaad" voor het afdoen van haar stropdas.

Oftewel: Ollongren timmerde vast het podium waar haar eigen kandidaat op kon klimmen want bij de tweede uitreiking, vorig jaar, won Boekholt-O’Sullivan deze prijs. Diverse bronnen melden onafhankelijk van elkaar dat, ondanks al het gepredik over inclusiviteit, onder Boekholt-O’Sullivan juist een gesloten cultuur werd gecreëerd van vrouwelijke vertrouwelingen waar geen tegenspraak werd geduld. Mensen die niet (genoeg) meebewogen, werden gezien als niet-loyaal en op een zijspoor gezet.

Subscribe now

Prijsje voor jezelf

Of het nou bestuurders, hoge militairen of politieke partijen zijn: als je té verhaalvast wordt, loop je het risico een tribale echoput te creëren. D66 doet graag alsof zij de volwassenen in de kamer zijn: de partij van kennis, deskundigheid en het algemeen belang. Maar wie goed kijkt ziet een partij die net zo goed opereert vanuit ego (🚩zelfverzonnen prijs🚩) als partijen die ze jarenlang de maat namen.

Neem Sjoerd Sjoerdsma, die als minister van Buitenlandse Handel door China op een sanctielijst staat en daarmee effectief geweerd wordt uit een van de belangrijkste handelsmarkten ter wereld. Als het je echt om de publieke zaak gaat, benoem je iemand die het werk kan doen. Als het je om het verhaal gaat (de moedige dissident, de principiële D66’er) benoem je Sjoerdsma.

Boekholt-O’Sullivan past in datzelfde patroon. Een vrouw met een militaire titel op het zwaarste binnenlandse dossier van het kabinet, gelanceerd door mannen die daarmee hun eigen progressieve geloofsbrief afgeven en door een partij die liever de goede foto maakt dan de goede minister levert.

Niet de Tweede Kamer heeft Boekholt-O’Sullivan deze week benadeeld, maar de partij die haar zonder politieke ervaring, zonder dossierkennis, zonder democratisch mandaat (via hoogstpersoonlijk bij elkaar geharkte achterban in zaaltjes) op het zwaarste binnenlandse dossier van het kabinet zette. Wonen is een van de terreinen waarop D66 campagne heeft gevoerd en dus een van de pilaren waarop dit kabinet leunt. Het gaat om honderdduizend woningen per jaar, een wooncrisis die een hele generatie raakt, corporaties, huurders en gemeenten die allemaal iets anders willen. Je zet daar geen buitenstaander neer die vijf nachten nadenkt of ze het ministerschap wil en de laatste nacht piekert over wat ze moet aantrekken.

Haar gehakkel, gestamel en afhankelijkheid van ambtenaren (die zelfs aanboden het woord van haar over te nemen, echt: wie is hier nou de snackbar?) wordt extra pijnlijk in een minderheidskabinet dat voor zijn voortbestaan afhankelijk is van goodwill-politiek en motiemanagement. Een minister die in de Kamer letterlijk zegt 'dat weet ik niet' kan een offerlam worden voor precies de oppositiepartijen die de coalitie probeert te paaien. Henri Bontenbal (CDA) liet immers zijn principiële bezwaren tegen gratis-biermoties al varen en premier Rob Jetten heeft besloten oppositiepartijen ‘strategisch te laten shinen’. Principiële inhoud wijkt in week 1 al voor het voortbestaan.

Het werkelijke slachtoffer is echter niet Boekholt-O’Sullivan (die vind ook hierna wel weer een baan via ABDTopconsult-carroussel), maar de 25-jarige die nog op zolder bij de ouders woont of het bejaarde stel dat vastzit in een eengezinswoning (omdat ze van de opbrengst geen aangepast appartement kunnen betalen).

En de werkelijke vraag is: waarom kiest D66 bewust voor een minister zonder vakinhoudelijke en bestuurlijke ervaring? Is dit the next best thing als je niet wilt toegeven dat je zelf ook geen antwoord hebt op de wooncrisis?

Een reeks juridische conflicten, faillissement door ‘onbehoorlijk bestuur’ met miljoenen aan schulden, strafrechtelijk onderzoek naar zowel een van zijn bedrijven als hemzelf en tegelijkertijd honderden miljoenen euro’s aan Defensiecontracten binnenhalen. Een Limburgse touringcaroperator kreeg het voor elkaar.

Afgelopen weken was ik even AWOL op Substack en zat voor Follow the Money rechtbankdocumenten, faillissementsverslagen en KvK-registraties door te akkeren, moest bedrijvenstructuren in Nederland, Duitsland en Spanje reconstrueren, en regelgeving voor Defensieleveranciers in kaart brengen.

De Limburgse ondernemer Martijn W. haalde namelijk honderden miljoenen aan Defensiecontracten binnen, ondanks meerdere faillissementen, schulden, juridische conflicten over onbetaalde rekeningen en een strafrechtelijk onderzoek door het OM naar zowel hemzelf als een van zijn bedrijven. De contracten haalde hij binnen via een wapenbedrijf, DTS Armory, dat sinds oktober onderwerp is van strafrechtelijk onderzoek wegens fraude met valse certificaten. Het bedrijf voldoet nog niet aan de NAVO-kwaliteitsnorm en levert merendeels wapens en ander militair materieel via alternatieve leveranciers voor relatief hoge prijzen.

Vlak voor publicatie (vrijdagmiddag nota bene vlak voor mijn birthday weekend) plofte er ook een sommatie op de mat in een poging deze publicatie (voorlopig) tegen te gaan. Diezelfde avond werd een kort geding opgestart - met het argument van persoonlijke veiligheid - en een gelukkig reeds geboekt bezoek aan Nederland vervroegd om donderdagmiddag te verschijnen bij Rechtbank Lelystad. Hoewel hij op LinkedIn meer specs posts over de boten die hij aan de marine verkoopt dan Follow the Money in het artikel noemt, zelf ook eens de pers belde omdat hij een controleur ‘onder burgerarrest’ wilde plaatsen tijdens een routine-inspectie en de claim inhoudelijk niet kon onderbouwen, stelde W. dat hij persoonlijk gevaar zou lopen als zijn naam gelinkt aan defensie-leveranties in de media zou komen. Ook werd geeist dat de zitting achter gesloten deuren zou plaatsvinden en er een mededelingenverbod zou komen.

Subscribe now

De rechter oordeelde anders, gelukkig, want wanneer een enkele ondernemer een heel stelsel aan eenmanszaken, BV’s en holdings runt wordt het vrijwel onmogelijk om voor de lezer uit te leggen waar ze precies naar kijken (een persoon met heel veel rechtspersonen). Daarnaast zou een mededelingenverbod inhouden dat we als journalisten niet mogen praten over wat er is besproken tijdens de zitting, namelijk de inhoud van een artikel dat ironisch genoeg voor 95% bestaat uit openbare bronnen (zoals KvK-uitreksels, gerechterlijke uitspraken, faillissementsrapporten, mediaberichten en mededeling Staatscourant). Een dergelijk precedent zou mijn werk vrijwel onmogelijk maken. Gelukkig besloot de rechter om de zitting openbaar te houden waarmee dat mededelingenverbod ook direct verviel.

Het volgen van de grote Defensie-geldstromen - bestaand uit belastinggeld - is immers letterlijk mijn dagtaak. Geld wat, zo is het mantra in Den Haag, snel weggezet moet worden. Leveren, leveren, leveren, was nota bene de slogan van de vorige staatssecretaris, Gijs Tuinman (BBB). Er is niet altijd ruimte en tijd voor de stroperige aanbestedingsprocedures, zeker niet in het geval van steun voor Oekraïne.

Toch is het belangrijk om juist bij Defensie te beseffen dat er met stoom en kokend water dingen moeten worden geregeld waar wel geld, maar geen mankracht voor is. De infrastructuur om Dingen Te Regelen is nou juist de afgelopen decennia zorgvuldig afgebroken. Je kunt niet alles hebben, maar die politieke verwachting is er vaak wel. Het doet mij denken aan wat Lucia Retter, expert defensie-aanbestedingen bij RAND Europe, constateerde in een eerder artikel: ‘Je kunt niet snelheid, prestatie én kosten optimaliseren - er moet iets wijken’.

De versnelde inkoop voor Oekraïne opent deuren voor nieuwe spelers die wapens via alternatieve leveranciers aanbieden. Dat is op zich niet erg, maar wanneer contracten van honderden miljoenen worden gegeven aan een ondernemer met een bloemrijke achtergrond ga je je toch afvragen waar al die verschillende toetsingskaders waar leveranciers zich aan zouden moeten houden eigenlijk voor zijn?

Aan regels in Nederland geen gebrek, maar het is vreemd als Defensie vervolgens niet kan uitleggen wanneer welke toetsingskaders gelden, wie daarop toeziet en of ze überhaupt worden toegepast (zeker wanneer ik als journalist al een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) moet overleggen voordat ik mee mag varen op een fregat).

Volgens Defensie loopt er een ‘zorgvuldig proces’, waarbij de inkoper, leidinggevende en controller het inkoopproces toetsen en de inkoop objectief wordt onderbouwd. Het minsterie liet ook weten dat twee lopende strafrechtelijke onderzoeken, het ontbreken van een vaste woon- of verblijfplaats, meerdere faillissementen, schulden, conflicten over onbetaalde rekeningen en loon geen ‘wettelijke grond in de Aanbestedingswet zijn om een leverancier uit te sluiten’.

Toen ik er op wees dat de opdrachten ter waarde van honderden miljoenen euro’s direct zijn gegund en er mogelijk andere regels gelden, liet Defensie weten dat de verantwoordelijke medewerkers op dienstreis zijn. ‘Geen idee of ze daar in gelegenheid zijn naar de antwoorden te kijken en te reageren.’

Op de vraag of het ministerie op de hoogte was van de feiten over de Limburgse ondernemer liet Defensie weten ‘niet in te gaan op geruchten’.

Lees (alleen vandaag graties!) het hele onderzoeksartikel wat u eigenlijk niet mocht lezen hier op Follow the Money.

Nederland kent geen tekort aan bestuurders die falen, maar wel een tekort aan bestuurders die uit beeld verdwijnen wanneer ze een puinzooi achterlaten. Wie zijn die mensen!? Voor Nieuwe Revu draaide ik een rondje mee in de Haagse baantjescarrousel.

Als minister pleitte ze voor duurdere auto’s voor ministers (‘mogen ministers alsjeblieft in een auto rijden die net zo fatsoenlijk is als die van de eerste de beste pooier uit Amsterdam?’) om zich enkele maanden later voor te laten rijden in een gloednieuwe Mercedes Benz (1996). Ze lichtte de Tweede Kamer verkeerd in over de Bijlmerramp (1999), tikte de provincie Groningen op de vingers omdat het geen kernafval wilde opslaan en onderschatte de omvang van de Groningse gasproblematiek (2002).

Enkele jaren later dook haar naam op in de schaduwboekhouding van een bouwbedrijf betrokken bij de bouwfraude én accepteerde ze een bestuursfunctie bij Dutch Space, een bedrijf dat ze vlak daarvoor als minister nog een dikke klus voor de Joint Strike Fighter (F-35) had gegund (2004).

Later als burgemeester van Almere sloeg ze illegaal een waterput in haar achtertuin (2007) en loog ze jarenlang tegen de gemeenteraad en winkeliers over de bouw van het winkelcentrum Almere Poort (2013). Als commissaris van Alliander werd ze door de rechtbank ontboden om onder ede gehoord te worden over veronderstelde kartelafspraken in de energiesector (2019), als burgemeester wiste ze de mailbox van (oud-)burgemeesters, wethouders en topambtenaren (2020) en als commissaris-generaal voor de Floriade Almere was ze verantwoordelijk voor het financiële debacle van de tuinbouwtentoonstelling (2022).

Annemarie Jorritsma is niet zomaar een VVD-politica, ze is een fenomeen. Het prototype van de onverwoestbare bestuurder voor wie elke crisis slechts een opstapje naar het volgende lucratieve bestuursbaantje blijkt. Bovenstaande is immers een kleine greep uit het doopceel van Jorritsma die nog altijd regelmatig bij WNL-programma’s aanschuift als ‘voormalig minister’, ‘VVD-coryfee’ en ‘VVD-prominent’.

De mediaoptredens zijn een thuiswedstrijd. De vrolijk rechtse omroep WNL – waar ze aanschuift in de ochtendshow of bij Sven Kockelmann – wordt sinds afgelopen zomer bestierd door voormalig hoofd voorlichting van de VVD, Kees Berghuis. In de Raad van Toezicht van de omroep zitten ook twee VVD’ers: partijprominent Loek Hermans (waarover later meer) en ex-voorlichter Henri Kruithof.

De liberale éminence grise komt het politieke landschap uiteraard belangeloos duiden. Jorritsma noemt het jammer dat GroenLinks-PvdA bijvoorbeeld geen vrouwelijke fractieleider heeft gekozen en typeert de kritiek van Mona Keijzer (BBB) op de NOS als ‘vicepremier onwaardig’. Voor de moeizame formatie van het nog te arriveren kabinet-Jetten – waar haar VVD in deelneemt – heeft ze ‘alle begrip’.

In geen enkel media-optreden wordt melding gemaakt van één van de acht bestuurs-taartjes waar Jorritsma momenteel met haar vingers in zit. Haar netwerk als ‘VVD-prominent’ komt desalniettemin goed van pas in haar bestuurlijke werkzaamheden. In De Telegraaf viel in november 2024 bijvoorbeeld te lezen hoe ‘Annemarie Jorritsma, VVD-prominent en president-commissaris van de Nederlandse fietsenfabrikant Accell, de gloednieuwe Koga F3 8.0 persoonlijk kwam afleveren bij Mark Rutte op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel’. Accell-topman Tjeerd Jegen was in zijn nopjes met deze sluikreclame en deelde een foto van de overhandiging trots op Instagram. Het was niet Ruttes eerste Koga F, aldus de krant die het schaamteloze lobbytripje optekende als een vrolijk nieuwsitem. De kleur van de fiets? NAVO-blauw!

Subscribe now

Zakkenvullers

Het fenomeen baantjescarrousel is niet nieuw. De kunst van banen (en belangen) stapelen is zeker niet uitgevonden door Annemarie Jorritsma. De socialisten van de SP zijn al jaren kritisch op de ‘zakkenvullers’, zoals partijleider Jan Marijnissen Haagse politici noemde die – zo stelde hij in zijn speech tijdens een congres in 2007 – ‘onderling de baantjes verdelen’.

Lange tijd stonden de sociaal-democraten van de PvdA bekend als de ultieme draaideurpartij van Haagse baantjesjagers. Van de gevestigde partijen zijn vooral PvdA-Kamerleden vaak afkomstig uit de ambtenarij of de semipublieke sector: 34 procent. De sociaal-democratische carrousel draait vooral rondom een ideologische zuil: PvdA’ers zijn traditiegetrouw vooral te vinden bij vakbonden, publieke omroepen, universiteiten en de zorgsector.

Rode baron Marcel van Dam bijvoorbeeld combineerde zijn baan als VARA-presentator afwisselend met zijn politieke carrière, en hoewel hij een perfect voorbeeld zou zijn van de ‘zakkenvullers’ waar Marijnissen over sprak (zo kon hij dankzij zijn carrière in publieke dienst tien jaar geleden een 1,1 miljoen euro kostend Gelders landhuis in Oosterwolde kopen) maakte hij op latere leeftijd uit ideologische overwegingen de overstap van de PvdA naar de SP.

Toch wordt het stokje niet altijd overgedragen aan partijgenoten: zo vertrok Wopke Hoekstra (CDA) als demissionair minister van Buitenlandse Zaken in september 2023 om Frans Timmermans (PvdA) als Eurocommissaris voor Klimaat op te volgen. En in 2010 droeg het kabinet-Balkenende IV (CDA-PvdA-CU) de liberaal Neelie Kroes (VVD, waarover later meer) voor als Eurocommissaris. Een Nederlander op een belangrijke positie is soms belangrijker dan partijkleur.

Het zijn wel opvallend vaak bestuurders en politici van een gevestigde partijkleur. Forum voor Democratie-frontman Thierry Baudet hekelde in 2022 voor de camera’s van Nieuwsuur het ‘partijkartel’ wat hij definieerde als ‘een kleine kliek mensen die het inhoudelijk volledig met elkaar eens zijn en niet afgerekend worden op kwaliteit of wangedrag’. Onder het mom ‘weet je wie ook sprak over kartelpartijen?’ (de nazi’s beschreven immers de gevestigde Weimar-partijen als Systemparteien) werd Baudets duiding afgedaan als extremistische populistenpraat.

Toch heeft zijn kritiek een wetenschappelijke basis. De politicologen Richard Katz en Peter Mair ontwikkelden in de jaren negentig de theorie van kartelpartijen. Ze zagen dat gevestigde West-Europese partijen steeds meer afhankelijk werden van de overheid (via subsidies op basis van aantal Kamerzetels) en minder van leden die contributie betalen. Hierdoor worden politieke partijen afhankelijk van de staat die ze eigenlijk – eenmaal in de Eerste en Tweede Kamer – moeten controleren. Door deze afhankelijkheid krijgen gevestigde partijen een groter belang om dit systeem te beschermen tegen nieuwe concurrenten. Een van die manieren is ervoor zorgen dat partijleden die je goed gezind zijn in overheidsposities plaatsen die het systeem, waarvan je afhankelijk bent, in stand houden. Oftewel: kartelvorming.

In geen enkel media-optreden wordt melding gemaakt van één van de acht bestuurs-taartjes waar Annemarie Jorritsma momenteel met haar vingers in zit

VVD-prominent Neelie Kroes was – o ironie – als Europees Commissaris voor Concurrentie en Digitale Agenda verantwoordelijk voor het voorkomen van kartels, maar uit onderzoek van onder meer Follow the Money bleek dat zij haar netwerk in de techsector probeerde in te zetten voor persoonlijk gewin.

Hoewel ze in 2016 (netjes na de ‘afkoelperiode’ van twee jaar) aan de slag ging als adviseur bij Uber, bleek uit Woo-documenten dat ze al eerder heimelijk lobbyde voor het bedrijf. Zo probeerde ze direct een meeting tussen de CEO van Uber en premier Mark Rutte te regelen, al staken oplettende ambtenaren op het ministerie van Algemene Zaken daar een stokje voor. Via Economische Zaken lukte het alsnog een ontmoeting te regelen: de premier ging immers op werkbezoek naar Silicon Valley.

In diezelfde tijd stapte VVD-Kamerlid Bart de Liefde over naar taxibedrijf Uber om er als lobbyist aan de slag te gaan. Als woordvoerder mededinging had hij eerder in de Tweede Kamer een lans gebroken voor het Amerikaanse bedrijf: ‘Ik zou graag van de minister de bevestiging horen dat in Nederland een verbod van Uber op lokaal niveau niet mogelijk is.’ Ook maakte hij op Twitter reclame voor Uber-taxi’s: ‘Met Uber van Kamer naar huis. Goede service, nette chauffeur en wagen. Tot en met zondag gratis in Den Haag. Ik zeg: doen ;-)’

Subscribe now

Lobbyclub

De Liefde is overigens geen uitzondering. Zijn partijgenoot Helma Lodders stapte in 2021 over naar de lobbyclub Vee & Logistiek en oud-CDA-Kamerlid en bewindspersoon Raymond Knops verdween begin 2023 uit de Kamer om lobbyist te worden voor de defensie-industrie. In datzelfde jaar werd VVD-Kamerlid Jeroen van Wijngaarden directeur van DUFAS, de lobbyclub van vermogensbeheerders.

Uit onderzoek afgelopen zomer van Vrij Nederland in samenwerking met de UvA blijkt dat bijna een kwart van de Kamerleden terechtkomt bij lobby-organisaties. Wanneer je hier, zoals Open State Foundation doet, de Kamerleden bij optelt die na hun politieke carrière ‘zelfstandig adviseur’ worden (en bedrijven met liefde voorzien van lobby-advies) kom je zelfs uit op 44,4 procent.

Als we de (conservatieve) cijfers van de UvA aanhouden, stroomde 40 procent de afgelopen zeven jaar door naar ambten in het openbaar bestuur (zoals staatssecretaris, burgemeester of wethouder) en 10 procent naar het bedrijfsleven. Vooral Kamerleden van regeringspartijen stromen door naar beter betaalde banen met hogere maatschappelijke status, waarbij VVD’ers gemiddeld het meest profiteren. Oftewel: na vijftien jaar onder Mark Rutte werd de VVD de nieuwe PvdA.

Want waar PvdA-prominent Marcel van Dam jarenlang werd gezien als het toonbeeld van ‘links lullen, rechts vullen’, waarbij het programma Lagerhuis dienstdeed als wekelijkse congregatie van de linkse kerk, zien we anno 2025 voormalig VVD-staatssecretaris van Defensie Klaas Dijkhoff doodleuk huidig VVD-minister van Defensie Ruben Brekelmans voor de camera’s van de EO interviewen. Onder de noemer ‘Klaas aan het front’ gaat de voormalig politicus, die ooit onder vuur kwam te liggen voor het opstrijken van Kamerwachtgeld terwijl hij ook een salaris als staatssecretaris toucheerde, op de publieke omroep vertellen ‘hoe oorlogsdreiging ons leven raakt’.

Onder meer door op camera met goede vriend Frank Lammers al keuvelend een biertje te drinken. Ondanks deze inspanningen voor de publieke zaak noemde de Volkskrant het programma een ‘egotrip verpakt in maatschappelijke relevantie’. Overigens staat zijn podcastmakker, voormalig ChristenUnie-politicus en Polenhotelier bij Otto Workforce, Gert Jan Segers eveneens bij de EO op de payroll als columnist, maar dat zal wel puur toeval zijn. Het kleeft, kleft en plakt nog harder dan een matras in een Otto-hotel, maar is er sprake van een gesloten partijkartel?

Vrij Nederland en Nieuwsuur keken in 2018 samen met politicoloog Joost Berkhout naar de vervolgcarrière van Kamerleden sinds 1945. Conclusie: er is geen gesloten partijkartel, zoals Baudet suggereert, maar wel een carrousel. Alleen al het feit dat nieuwe partijen zoals Baudets Forum, maar ook BBB en daarna NSC, vanuit het niets met meerdere zetels in de Tweede Kamer kunnen komen, is al het tegenbewijs van een gesloten kartel.

Wat de cijfers wél laten zien, is dat de klassieke bestuurderspartijen (CDA, VVD en PvdA) posities hebben te vergeven: ‘Vandaar het beeld van de banencarrousel, deze partijen zijn de afgelopen decennia verreweg de grootste geweest en hebben dus een veel groter reservoir van actieve politici dan andere partijen,’ aldus Berkhout. Daarnaast komen sommige oud-politici, met name van de PVV, na hun politieke carrière niet zo makkelijk aan de bak, en hebben andere partijen – zoals de BBB en JA21 – nog niet lang genoeg in de Kamer gezeten om ook een daadwerkelijke mars door de instituties te maken.

Enerzijds is het benoemen van partijgenoten en het behouden van een netwerk binnen de overheid, semi-publieke instellingen en private sector een manier om het systeem te beschermen, anderzijds (zo constateerde politicoloog Petr Kopecky en collega’s) kunnen baantjes ook een beloning zijn voor trouwe dienst.

De liberalen van de VVD parkeren oud-politici graag bij de Bond van Automobielhandelaren en Garagehouders (Bovag). Voormalig VVD-Kamerlid Han ten Broeke was jarenlang voorzitter van de lobbyclub tot hij aan de slag kon in Brussel in het kabinet van oud-CDA-minister Wopke Hoekstra (nu Eurocommissaris Klimaat). Zijn stoeltje werd vorig jaar opgevuld door partijgenoot en voormalig VVD-minister Christianne van der Wal.

Toch kunnen ook kingmakers en kroonprinsen van het paard vallen. Denk aan Camiel Eurlings (CDA) die na zijn vertrek als minister van Verkeer en Waterstaat in april 2011 toetrad tot de directie van KLM en in 2013 CEO werd.

Dat het niet de beste man op de beste plek was, bleek binnen een jaar: na geruchten over zijn functioneren en afwezigheid bij vergaderingen stapte Eurlings op. Nota bene toenmalig kroonprins Willem Alexander maakte zich hard voor een bestuursstoel bij het IOC, maar in 2018 trad Eurlings terug uit het publieke leven (en trad af bij het IOC) na aanhoudende publiciteit over beschuldigingen van losse handjes bij vriendinnen.

Subscribe now

Gedrimmeld

Een ander voorbeeld is Frans van Drimmelen. De gevierde lobbyist bij het kantoor Dröge & Van Drimmelen was jarenlang de onbetwiste kingmaker van D66. Als voorzitter van de talentencommissie van de partij scoutte en begeleidde hij jonge talenten die later op invloedrijke posities terechtkwamen. Hij zou daarnaast ook degene zijn geweest die Sigrid Kaag naar voren had geschoven als nieuwe lijsttrekker. Nadat de Volkskrant publiceerde over hoe hij vrouwelijke medewerkers stalkte, intimideerde, bedreigde en aanrandde, kwam Van Drimmelen in opspraak. Onder jonge D66-vrouwen was hier zelfs een werkwoord voor: ‘gedrimmeld worden’. De partijtop, onder wie Sigrid Kaag die elke politieke tegenslag wist te verkopen als seksisme, probeerde het onder de pet te houden, maar moest uiteindelijk in 2022 door het stof nadat honderden leden op het congres openheid van zaken eisten. Van Drimmelen verdween, net als Eurlings, stilletjes in de coulissen.

En toch is het zelfreinigend vermogen van het systeem niet bevredigend, want hoeveel Eurlingsen en Van Drimmelens corrigeren het bestaan van een Annemarie Jorritsma of partijgenoot Loek Hermans? De laatste is de ultieme brokkenpiloot die steevast kan rekenen op een hoogvliegersbehandeling. Als minister van Onderwijs creëerde hij het systeem dat leidde tot de hbo-fraude (2001), waarbij hogescholen miljoenen fraudeerden, om vervolgens zelf aangifte te doen tegen zijn eigen instellingen. Hierna werd hij fractievoorzitter in de Eerste Kamer (2007).

Als toezichthouder faalde hij spectaculair bij het COA onder Nurten Albayrak (2011), Meavita (48 miljoen euro faillissement, 20.000 banen verloren, 2009), het Waarborgfonds Sociale Woningbouw tijdens het Vestia-derivatendebacle van miljarden (2012) en WNL tijdens het grensoverschrijdend gedrag van hoofdredacteur ‘Bertlusconi’ Huisjes (2024). Zijn benoeming tot burgemeester van Zutphen (2016) stuitte pas op te veel weerstand: de fractievoorzitters waren tegen en dagblad de Stentor begon een onlinepeiling met de stelling: ‘Het is beter dat Loek Hermans uit het openbaar bestuur blijft’. 95 procent was het daarmee eens.

VVD’er Loek Hermans is de ultieme brokkenpiloot die steevast kan rekenen op een hoogvliegersbehandeling

De Haagse baantjescarrousel kent verschillende snelheden en uitvoeringen, toch laten Loek Hermans en Annemarie Jorritsma zien dat de waarde van een netwerk zich ook tegen je kan keren. Op een gegeven moment zijn ze te groot geworden om te laten vallen. Hermans’ politieke DNA leeft voort via zijn dochters, Sophie Hermans is vicepremier namens de VVD en Caroline Hermans was tot 2022 adviseur van Mark Rutte. Jorritsma heeft dertig jaar lang haar netwerk uitgebouwd en kent elke bestuurder van haar generatie persoonlijk.

Gebruikmaken van netwerken is op zich niet verkeerd, sterker nog, het hoort bij politiek en bestuur, maar be careful what you wish for: een netwerk creëert geld, aanzien en toegang tot macht, maar maakt tegelijkertijd spelers afhankelijk van elkaar en politieke partijen machteloos tegenover zelfgecreëerde spinnen in het web.

Dit artikel verscheen eerder deze maand in de Nieuwe Revu

Het kabinet Jetten I is compleet en telt een opvallende hoeveelheid top-ambtenaren, zoals Elanor Boekholt-O’Sullivan. Een luitenant-generaal voor D66 op volkshuisvesting? Dan zal het wel vanwege managementkwaliteiten zijn. Laat ik deze nou toevallig al eens onder de loep hebben genomen.

Het aantal topambtenaren (minimaal zes stuks afhankelijk van definitie) in het nieuwe Kabinet Jetten I is opvallend. Zeker omdat bij ministeries een zogeheten functieroulatiesysteem bestaat om te voorkomen dat ambtenaren te lang blijven plakken op dezelfde plek en te machtig worden (een soort Tjibbe Joustra-filter). Tegenwoordig rouleren topambtenaren blijkbaar moeiteloos door naar de politieke en uitvoerende macht. Dit werpt allerlei vragen op (van het Wie-Is-Hier-Nou-De-Snackbar-kaliber) waar ik nog geen volledig antwoord op heb, maar het is glashelder dat management-kwaliteiten hoger aangeschreven staan dan inhoudelijke kennis bij het nieuwe kabinet (zo viel ook collega HP/Van Dijk op).

Wanneer D66 politieke kandidaten presenteert op LinkedIn krijg je een soort Rocky Road Overload qua consultantspeak. Zo wordt Boekholt door de sociaal-liberalen omschreven als iemand met ‘een indrukwekkend loopbaan’ die ‘geschiedenis schreef’. Daarom bracht ze in 2025 een boek uit onder de titel ‘Gewapend met gevoel’ waarin ‘zij reflecteert op leiderschap, verandering en menselijkheid. Vanuit die ervaring zet zij zich binnen D66 in voor het realiseren van een eigen thuis voor iedereen’.

Maar: wat is die ervaring precies?

Toevallig schreef ik in 2018 voor Follow the Money precies daarover een artikel. Ze was destijds net bevorderd tot Commodore en haar ster was rijzende binnen de krijgsmacht.

Uitstekend moment om dit artikel uit de mottenballen te halen. Als iemand immers een ministerspost krijgt wegens management-talenten (of in D66-taal: ‘brede ervaring met organisatieontwikkeling, leiderschap en maatschappelijke opgaven’) kan het geen kwaad in herinnering te brengen hoe Elanor Boekholt de Vliegbasis Eindhoven destijds als commandant managede, en vooral: welke hoofdpijndossiers ze achterliet voor haar opvolger (en tevens echtgenoot, Harold Boekholt - tegenwoordig plaatsvervangend opperhoofd bij inkooporganisatie van Defensie, COMMIT).

Subscribe now

Ze was innovatie-aanjager, de eerste vrouwelijke commandant van Vliegbasis Eindhoven en vanaf juli wordt ze generaal: Elanor Boekholt maakt een bliksemcarrière. Het ‘stoere sociale talent’ van Defensie wil graag op haar merites worden beoordeeld. Vandaar dat FTM haar track record onder de loep neemt.

‘Vrouwelijke generaal in aantocht’. Zo maakte het ministerie van Defensie de bevordering van de huidige commandant van de Vliegbasis Eindhoven, Elanor Boekholt, eind april bekend. Boekholt hoopt een voorbeeldfunctie voor anderen te zijn: ‘Ik hoop dat meisjes ondanks dat stoere imago van Defensie zien dat er plek is voor mannen én vrouwen.’ Niettemin vindt ze het ‘jammer’ dat haar sekse onderdeel vormt van gesprek: ze wil liever op haar verdiensten worden beoordeeld.

Onder de vleugels van voormalig commandant der Luchtstrijdkrachten Sander Schnitger bestierde Boekholt, onder militairen bekend als ‘tante Pollewop’, het Luchtmacht-innovatiecentrum AIR. In de bombastische stijl van Schnitger strooiden de zelfbenoemde ‘pioniers’ en ‘kantelaars’ van Innovation AIR niet alleen met dure sprekers uit Amerika, maar maakten ze zich ook het jargon eigen van Silicon Valleys niet-geaccrediteerde ‘Singularity University’.

De denktank verzorgt voor 14.000 dollar per week cursussen waar de deelnemers, in de woorden van de MIT Technology Review, worden getrakteerd op een ‘fire hose of Silicon Valley Kool-Aid’. Veel buzzwords, weinig wetenschappelijke wol. Niettemin volgden diverse Luchtmachtofficieren namens Innovation AIR cursussen aan deze instelling.

De Luchtmacht interviewt het liefst zichzelf

De Valley-buzzwords sloegen aan bij de Luchtmacht, en hoe. Het Innovatiecentrum strooide met termen als ‘disruptive’, ‘out of the box’, ‘transfusie’ en installeerde enige weken een douche in de liften van de Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) te Breda om ‘mensen aan het denken te zetten’.

Na twee kritische artikelen op Follow the Money over nut en noodzaak van dure sprekers en executive cursussen, volgden er Kamervragen. Hoewel vragen van FTM aan de Luchtmacht over het Innovatiecentrum niet werden beantwoord, reageerde het krijgsmachtonderdeel op de publicaties door zichzelf ‘kritisch te bevragen’ in het eigen bedrijfsblad: de Vliegende Hollander. Conclusie: AIR is ‘allesbehalve gebakken lucht’.

Want waar de media zich vooral concentreren op wat er allemaal mis is, is dat volgens Boekholt maar een deel van het verhaal: ‘Je moet ook focussen op wat er eigenlijk hartstikke goed gaat. Dat gesprek moet je όόk voeren’, zei ze in een interview met BNR in maart 2017. Het mantra vormt een vast onderdeel van de communicatie vanuit Vliegbasis Eindhoven onder commandant Boekholt.

Misschien had Boekholt toch beter moeten kijken naar wat er mísgaat. Wanneer zij volgende maand haar post verlaat, krijgt haar opvolger namelijk drie affaires in de maag gesplitst.

Subscribe now

1. Het vervoer van gevaarlijke stoffen

Om te laten zien dat het ‘eigenlijk hartstikke goed gaat’, mochten journalisten van het Eindhovens Dagblad in februari 2018 een kijkje achter de schermen nemen. Directe aanleiding was een uitzending van Nieuwsuur waaruit bleek – nota bene aan de hand van rapporten van Defensie zelf – dat er bij de luchtmacht de afgelopen jaren regelmatig zaken mis gingen bij het vervoer van gevaarlijke stoffen. Het ging hier deels over zendingen van andere krijgsmachtonderdelen die verkeerd waren verpakt of niet waren voorzien van de juiste papieren.

De lokale journalisten kregen te zien hoe materieel wordt gescand alvorens het in een vliegtuig wordt geladen en hoe strak alle veiligheidsprocedures waren geregeld. ‘Bij twijfel gaat het spul niet mee’, zo werd er verteld. Mede op initiatief van medewerkers van de Vliegbasis Eindhoven mogen andere krijgsmachtonderdelen niets meer voorverpakt aanleveren: alles wordt nog een keer gecontroleerd voor het definitief verstuurd wordt.

Het artikel werd goed ontvangen, vooral door de Luchtmacht zelf: ‘Toch nog journalisten die geïnteresseerd zijn in het echte verhaal in plaats van stemmingmakerij zonder feitenkennis’, jubelde het hoofd operaties van de Luchtmacht op Twitter. Wat de journalisten in Eindhoven echter niet werd verteld – en waar ze zelf niet bij stilstonden – is dat vervoer geen éénrichtingsverkeer is. Er vertrekken niet alleen pakketten vanuit Eindhoven, er wordt ook wel eens wat ontvangen uit missiegebieden, zoals Mali en Afghanistan. De journalisten van het Eindhovens Dagblad kregen alleen te horen wat goed ging.

2. Klokkenluiderszaak Van Wulfen

Victor van Wulfen maakte in 2009 melding bij zijn meerderen van gebrekkige veiligheid op Vliegbasis Eindhoven: procedures werden niet gevolgd, enkele piloten zouden zelfs met een slok op vliegen. Van Wulfens meldingen werden niet serieus onderzocht; in plaats daarvan werd hij binnen de organisatie weggezet als psychiatrisch geval. Daartoe werd zelfs zijn medisch dossier aangepast.

Van Wulfen maakte daar een zaak van. Nadat hij in 2015 door het Huis voor Klokkenluiders in het gelijk werd gesteld en was gerehabiliteerd, ging hij aan de slag bij de kustwacht. Daarmee viel hij onder de verantwoordelijkheid van de toen net aangetreden commandant Boekholt van de Vliegbasis Eindhoven.

Na diverse optredens in de media over en politieke aandacht voor zijn zaak werd Van Wulfen alsnog van het kustwacht-vliegrooster afgehaald. Commandant Boekholt meende dat Van Wulfen een ‘druk hoofd’ had, en sprak over ‘een bezorgd gevoel’: ‘Het is een gevoel, maar als je die te lang hebt moet je er wat mee doen. Mijn grootste verantwoordelijkheid is het garanderen van een veilige werkomgeving’, zo zei ze in bovengenoemd interview met BNR. Van Wulfen ging hiertegen in maart 2017 intern in beroep.

Degene die Van Wulfens interne beroep onderzocht, maakte daarbij een uitglijder, en stuurde een e-mail door aan de raadsman van Van Wulfen, zonder daarbij op te merken dat er nog een deel interne correspondentie aanhing. Tussen die correspondentie zat ook een e-mail waarin Boekholt de onderzoeker schrijft: ‘Blijf me vooral bestoken met zaken die je nog kunt gebruiken of zoekt. Ik heb inmiddels 1700 mails over hem, ik probeer zoveel mogelijk te clusteren maar het is soms een zoekslag.’

Anders gezegd: commandant Boekholt had een archief aangelegd (bestaande uit 1700 e-mails) over Van Wulfen. Ze stuurt de mail daarover niet alleen aan degene die onderzoek deed naar Van Wulfens klacht, maar ook naar een tot straffen bevoegde meerdere, de landsadvocaat, een medewerker van de hoogste ambtenaar (de secretaris-generaal). Deze correspondentie kwam (door de fout van de onderzoeker) ook terecht bij de raadsman van Van Wulfen, waarmee een kijkje in de interne onderzoekskeuken werd prijsgegeven. Inzet van Boekholts mail: onderlinge afstemming tijdens een lopend onderzoek, iets wat procedureel uit den boze is. Daarmee ging Boekholt op de stoel zitten van degene die het onderzoek moest uitvoeren.

De inhoud van deze 1700 e-mails is vooralsnog onbekend. Uit een Excel-sheet van het ministerie van Defensie van vorig jaar, ingezien door FTM, blijkt dat de afdeling communicatie van Defensie zelfs de social media-uitingen van Van Wulfen (waarin hij collega-militairen onder andere uitmaakt voor ‘flapdrol’) nauwgezet bijhield.

Ondanks de hoog oplopende discussies met collega’s op social media, was Defensie hiermee feitelijk in overtreding: werkgevers mogen social media-uitlatingen van werknemers alleen bijhouden wanneer die werknemer wordt verdacht van strafbaar gedrag, en moeten hiervoor vooraf toestemming vragen bij de Autoriteit Persoonsgegevens.

Ondertussen werd naar buiten toe een ander beeld geschetst: terwijl Boekholt 1700 e-mails over Van Wulfen verzamelde en er een Excel-sheet met social media-uitlatingen werd aangelegd, vertelde de commandant bij BNR dat de klokkenluider was gerehabiliteerd en in het gelijk gesteld: ‘In die zin is dat dossier ook afgesloten’.

Subscribe now

3. Omgang met financiële integriteitsschendingen

Een dossier dat Boekholt – net als haar voorganger, commandant Van Soest – open achterlaat, betreft financiële integriteitsschendingen. Acht jaar geleden was uit intern onderzoek (in handen van FTM) gebleken dat de boekhouding te wensen overliet. Uit een steekproef kwam naar voren dat sommige medewerkers te veel vergoeding voor een dienstreis hadden ontvangen (1900 euro), en bij tachtig medewerkers viel weinig te controleren, omdat er van hen geen (correct) huisadres stond geregistreerd.

In 2016, vlak voordat Boekholt aantrad als commandant, werden er bij een adjudant onrechtmatigheden geconstateerd: ook hij zou geen correct huisadres hebben opgegeven. Omdat hij niet de enige is maar hem wel strafontslag boven het hoofd hangt, besluit de man melding te maken van onjuiste declaraties van collega’s. Zo hebben medewerkers meerdere malen hun huisadres gewijzigd om zodoende een maximale vergoeding te kunnen toucheren. Het onterecht opgeven van reiskosten en gesjoemel met adressen is namelijk een veelvoorkomend probleem op de vliegbasis. Zo wilden medewerkers die een cursus in Hoofddorp volgden, liever gebruikmaken van ‘hotelfaciliteiten in plaats van de nabije legering in en rondom Amsterdam’. Om hun hotelkosten te financieren, declareerden zij niet-gemaakte dienstreizen voor de dagen dat ze in Hoofddorp op cursus waren.

Op het eerste gezicht lijkt Boekholts aanpak voortvarend: ‘Bij een deelonderzoek besloot ik nog verder te graven. Dan genereer je geen applaus en win je ook de populariteitsprijs niet’, zei ze tegen BNR over de kwestie. Uit de onderzoeksrapporten en achterliggende communicatie (in handen van FTM) blijkt echter dat Boekholt vooral naar een uitvlucht zocht, niet naar de waarheid.

De interne commissie had namelijk geconstateerd dat zowel medewerkers als leidinggevenden wisten dat deze manier van declareren in strijd met de regels was. Maar in het rapport werd het desondanks beschreven als ‘een “grijs gebied” en daarmee gedoogd’. Het ‘verder graven’ van Boekholt was uitsluitend bedoeld om te kijken of overtreding van de regels tot financieel gewin had geleid. De conclusie: al was dat niet volgens de regels, bleek een hotelovernachting goedkoper te zijn dan slapen in de Marinekazerne in Amsterdam of de Maximakazerne in Badhoevedorp. Een vreemde constatering: als het echt goedkoper was, waarom zijn hotelovernachtingen dan in 2012 afgeschaft en waarom heeft maar een relatief kleine ploeg medewerkers in een hotel geslapen?

Voor toenmalig minister van Defensie, Jeanine Hennis (VVD), was het ontbreken van financieel gewin aanleiding om een financiële integriteitsschending uit te sluiten. Het is blijkbaar niet the thought that counts, waar het integriteit betreft. In een enkel geval hadden de medewerkers netto een klein bedrag aan hun logeerpartij overgehouden: ‘Dat geld wordt afgetrokken van hun salaris’. Oftewel: Defensie betaalde onderaan de streep alsnog voor ongeoorloofd hotelverblijf door de kosten daarvan weg te strepen tegen de onterecht ingediende declaraties.

De adjudant die de integriteitsmeldingen had gedaan – nadat hij zelf tegen de lamp was gelopen wegens het niet correct opgeven van zijn adres – kreeg niets weggestreept, maar werd ontslagen. Zijn collega’s kregen voor gelijksoortige fouten een ‘reprimande’ en er zou volgens Boekholt gewerkt worden aan een ‘cultuuromslag’.

Dat niet iedereen zo streng werd behandeld als de melder, heeft een oorzaak. Er hadden dan bijna 20 personen ontslagen moeten worden, waarmee heel squadron 336 (inclusief vier Hercules-vliegtuigen) effectief aan de grond was gezet. Maar waarom dan die ene melder wel ontslag kreeg? Er wordt geen valide reden voor gegeven.

Manager-generaal

De nalatenschap van Boekholt op Vliegbasis Eindhoven bestaat derhalve uit drie pijnlijke affaires: de omgang met gevaarlijke stoffen, (financiële) integriteitsschendingen en klokkenluiders.

Dat is opmerkelijk, aangezien ze juist werd ingeluid als managementtalent. Alleen: de loftuitingen dat Boekholt een ‘stoer sociaal talent’ zou zijn, dienden vooral om de kritiek over haar gebrek aan operationele ervaring te pareren. Ze heeft weinig op haar conto staan, en op haar borst ontbreekt dan ook het klassieke rijtje (‘een testbeeld van’) onderscheidingen en medailles.

Haar installatie als commandant van de Vliegbasis was niet zozeer het gevolg van haar operationele ervaring, maar viel samen met een campagne van het ministerie van Defensie om meer vrouwen te werven. Zelfs haar mentor Schnitger erkende dat ze weinig ervaren was, maar voegde daaraan toe: ‘in een vliegtuig ontwikkel je je niet per definitie tot een goede manager’.

Hoewel Boekholt het zelf ‘jammer’ zegt te vinden dat haar sekse opgevoerd wordt als argument, denkt de communicatieafdeling daar anders over. Die laat geen kans onbenut om het feit dat ze vrouw is te uit te venten in ronkende persberichten (‘Vrouw in een mannenwereld’). Zelf geeft ze aan dat vooral de buitenwereld een issue maakt van haar sekse. Om diezelfde reden, zo zei ze, zat ze ook nooit bij het vrouwennetwerk van Defensie.

Maar dat klopt niet helemaal. Zo was ze tien jaar geleden onderdeel van een vrouwenklankbordgroep, waar ze ‘veel voorbereidend werk heeft verricht op het gebied van genderbewustwording’. En tijdens een Masterclass Coaching in 2007 koos ze ‘Meer diversiteit bij de Luchtmacht’ als onderwerp. Niets om je voor te schamen; wél lastig als het niet direct wordt geflankeerd door vakinhoudelijke merites.

De vraag is of vrouwen gebaat zijn bij Boekholts overhaaste promotie. Juist haar gebrek aan ervaring en haar bepaald niet smetteloze blazoen wekken de suggestie dat ze haar promotie vooral te danken heeft aan een diversiteitsagenda. Want hoewel Boekholt beloofde de Vliegbasis Eindhoven pas te verlaten wanneer ‘opgeruimd is wat opgeruimd moet worden’, liggen er nog allerlei stofnesten onder het tapijt. Of haar opvolger er belang bij heeft deze stofnesten alsnog op te ruimen, valt te betwijfelen.

Diverse bronnen melden onafhankelijk van elkaar dat haar echtgenoot, Harold Boekholt, per 26 juni het stokje van zijn vrouw overneemt als commandant van de Vliegbasis Eindhoven.

Er is iets raars aan de hand in het publieke en journalistieke schrijversland. Het maakt niet uit welke column, artikel of social media post ik lees: alles leest alsof ik het al honderd keer eerder heb gelezen. En niet alleen inhoudelijk, ook steeds meer qua vorm. Gebruiken meer schrijvers ChatGPT, of begint de Chat-toon een taaltrend te worden?

Subscribe now

Afgelopen week kwam mijn echtgenoot thuis met een cadeautje: Portugese roddelblaadjes. Ik heb een zwak voor de Story - zeker wanneer ze politieke onderzoeksjournalistiek bedrijven inzake Alexander Pechtold en zijn escapades - en beschouw nadere kennismaking met het Atlantische roddelgenre als een inburgeringsplicht. Toen ik met mijn beste vriend in Italië woonde, gingen we immers ook elke zaterdag naar de markt om boven een koffietje de nieuwste ontwikkelingen over de protagonisti van alle Mediaset-datingshows tot ons te nemen, via de Di Più en Chi.

Wat direct opvalt aan Portugese roddelblaadjes is het taalgebruik. Exhibit A: deze foto van een of andere midlifer die de overstap heeft gemaakt van TV naar theater. Het blad citeert dat als “zijn eerste monoloog waarin de de acteur, via Augusto, ‘de gewone man (portretteert) die overrompeld wordt door wat hij denkt dat anderen van hem verwachten’, zoals de acteur zelf uitlegt, en die daarbij de vraag oproept: ‘ben je een figurant of de protagonist van je eigen verhaal?’.”

De Portugezen zijn qua taalgebruik heel erg van het ‘divagar’, oftewel: meanderen. Dat gaat niet bewust, zo zit de volksaard, de cultuur en dus ook de taal in elkaar. Net zoals je de Nederlandse directheid direct herkent in de eerste beste hoekige headline van de Story: ‘Eddy Wally’s dochter moet huis van haar vader uit’. We hebben in Holland aan een half woord genoeg.

Taal is een uiting. Van cultuur, van kennis (of juist het gebrek eraan), van gevoelens. Het is geen eenrichtingsverkeer: taal bepaalt ook op welke manier je denkt en wat je wel of niet waarneemt. De Sami in Zweden hebben bijvoorbeeld honderden woorden voor sneeuw en vrijwel elke taal heeft woorden (gezellig!) die simpelweg onvertaalbaar zijn. De taal die je spreekt bepaalt ook, zo stelt cognitief wetenschapper Lera Boroditksy, je cognitief universum.

Dit laatste zijn veel schrijvers, dankzij hun eigen luiheid die wordt gefaciliteerd door LLM-gebaseerde AI-programma’s zoals ChatGTP en Claude, ordinair aan het platslaan tot een grote grijze one size fits all-blob van online ragebait. Het is saai en voorspelbaar maar het beloont helaas ook zwart-wit denken waar de algoritmes van Big Tech zo van houden.

Subscribe now

Posten als een LinkedIn-professor

Taal is vaak een beetje rommelig, net als je gedachten. De inhoudelijke kwaliteit van artikelen wisselt daarom. De ene keer komt iets uit je ténen en vloeit dat zo via je vingers over het toetsenbord. De andere keer voel je je schuldig dat je vandaag nog niets hebt gepost en ga je op zoek naar iets om jezelf mee ‘aan’ te zetten, om vervolgens hangend en wurgend iets te schrijven dat met moeite ‘mwoah’ genoemd kan worden.

Het is juist in die rommelige chaos van wisselende resultaten dat nieuwe woorden of omschrijvingen ontstaan. Zoals deze, van taalliefhebber en Twitter-veteraan @Denkjewel:

Opsteltweets. Ragefarm-kneuzen die voorheen nog schreven als een scholier van 14. Posten als LinkedIn-professor.

Het is textbook-Denkjewel. Want taal is niet alleen een uitdrukking van je cultuur of je kennis, maar ook van jezelf als individu. Voor schrijvers is taalgebruik een soort vingerafdruk. Zo kon ik meestal op GeenStijl al aan de eerste twee zinnen de auteur herkennen, bedekken slordige denkers hun eigen onwetendheid vaak met heel stellig taalgebruik en kan ik zelfs aan social media posts van sommige bekenden zien met welk been ze uit bed zijn gestapt.

De tweet van Denkjewel heeft dubbele duidingswaarde want niet alleen is het een goed voorbeeld van typisch taalgebruik voor een bepaald individu, ook de taal is passend bij de inhoud. Zelfs uit de sarcastische interpunctie (“““opinies”””) blijkt ergernis. Intense ergernis over een steeds meer uniforme tijdlijn waar van de één op de andere dag een soort content creator-schimmel is ontstaan van mensen die, inderdaad, voorheen niet bekend stonden om hun bijster belangwekkende beleidsanalyses maar die nu meermaals per week hele opstellen eruit rammen.

Opstellen die allemaal dezelfde opzet hebben. Een zelfde formule. Het maakt echt geen flikker uit wat het onderwerp is, de structurele opbouw van de tekst is bijna altijd hetzelfde: Gebeurtenis (het liefst met een heel dramatische opening), korte uiteenzetting van het (vermeende) patroon zonder echte harde cijfers om er vervolgens in nog kortere zinnen en woorden een conclusie of moreel oordeel aan te verbinden. De paragrafen van de ene post kun je zo verwisselen met de vorige of de volgende.

LEGO-blokjes op een staccato toontje. Er is ook geen verkenning waar je als lezer in mee wordt genomen, er wordt vooral iets verteld. Vragen zijn retorisch om een spanningsboog toe te voegen. Vaak wordt er niet eens de moeite gedaan om volzinnen uit te schrijven maar worden er gewoon wat signaleringswoorden achter elkaar gezet, waarbij de punten het gewicht moeten geven: ‘Nu. Hard. Zichtbaar’. Of - alsof de lezer achterlijk is - wordt in de eerste woorden van elke alinea even aangegeven wat ‘de kern:’ of ‘het probleem:’ is. Machinale taal.

Waar Twitter (oma vertelt) in 2014 nog een rommelig allegaartje was van mensen van allerlei ideologische pluimage met verschillende taaltjes, doet het thans qua verbaal design vooral denken aan het ontwerp van Chinese stekkerauto’s: eenheidsworst dat van goedkope materialen aan elkaar hangt.

Subscribe now

Lale Gül enters the Chat

Sinds haar overstap van Het Parool naar De Telegraaf meen ik een zelfde ver-Chat-isering in de columns van Lale Gül te lezen. Grote bombastische en filmische openingsscènes (‘Er was ooit een brand. Een romantisch, bijna folkloristisch vuur, aangestoken door boze boeren’, februari 2026) in plaats van de simpele en persoonlijke openingen uit haar vroegere columns (‘Sinds een week zit ik heerlijk in het zonnetje in Zuid-Spanje’, 2023). Een recentere column over vuurwerk begint met een ‘er was eens een tijd…’ opening, gevolgd door een perféct drie-acten thema, afgesloten met een oproep ‘iets te doen’.

Haar columns in Het Parool waren vaak persoonlijk maar in De Telegraaf zijn ze universeel. De inhoud was spontaan, ging soms een beetje hak op de tak maar waren juist een interessant kijkje in een jeugdig energiek brein. De laatste T.-columns zijn nog gestructureerder dan de individueel in papiertjes verpakte aardbeitjes bij een groentejuwelier. Niet ter zake doende tegenstellingen domineren vaak het argument: ‘niet omdat we X haten maar omdat we Y serieus nemen’, zoals in deze zin “De grootste tragedie is niet dat Eloise het een watchparty noemde. De grootste tragedie is dat niemand aan dat chique gedekte tafelblad doorhad hoe decadent dat klonk”. Maar ook hemeltergend generieke statements die door de zwart-wit tegenstelling een gewicht krijgen die ze inhoudelijk eigenlijk niet verdienen, zoals: “Ze zijn alles en tegelijkertijd niets” - dat kan dus alles en tegelijkertijd niets betekenen.

Om te kijken of dit vermoeden enigszins te staven is, besloot ik veertig columns uit de periode januari 2023 tot februari 2026 (elke keer de eerste van de maand, en van dit jaar allemaal) te analyseren met behulp van Python via Claude. Ik heb gekeken of er een verandering in de de columns heeft plaatsgevonden die een indicator kunnen zijn van AI-gebruik, zoals het gebruik van een drietraps-cadans (Verschrikkelijk. Absurd. Gekmakend.) en vaste formule-zinnen (‘het probleem is niet…’, ‘en toch..’, ‘dat is precies…’) per duizend woorden. Iedereen gebruikt immers wel eens dergelijke vormen (LLM’s halen hun inspiratie tenslotte uit reeds bestaande teksten) dus het gebruik op zich bewijst niets. Als het onderdeel is van de schrijversstijl, zou deze echter wel consistent moeten zijn door de jaren heen, zonder harde breuklijn.

Verrek: tot medio 2024 gebruikte Gül vooral persoonlijke anekdotes in de ik-vorm, sindsdien kiest ze voor filmische openingsscènes: “Achter gesloten gordijnen, onder het constante gezoem van surveillancedrones en het abrupte zwart worden van het internet, staat het Perzische volk al jaren in brand”. Voorheen was het veel meer: “Afgelopen week was er discussie over…”, “het zal niemand op social media ontgaan zijn” of “je wordt er doodmoe van….” als opening.

Dit vermoeden is simpel te checken door te kijken naar het gebruik van persoonlijke voornaamwoorden, zoals ‘ik’: in de Parool-tijd verwees ze 12,5 keer naar zichzelf per duizend woorden, in de T. nog maar drie keer per duizend woorden. Er is (wederom: in mijn sample) geen enkele Parool-column te vinden waarin ze niet het woord “ik” gebruikt, maar toch zijn met name in meer recente Telegraaf-columns de persoonlijke referenties helemaal verdwenen (zoals op 12 september 2025, 8 november 2025, 3 januari 2026, 10 januari 2026 en 7 februari 2026). Dit is niet alleen een abrupte stijlomslag (in statistische termen: het valt buiten de normale variatie in haar columns in Het Parool en de vroege Telegraaf-periode), maar ook eentje die riekt naar AI: algoritmes hebben immers geen persoonlijke ervaringen om op terug te vallen.

Ze gebruikt veel vaker een structuur met drie actes, rijtjes met retorische vragen en drietraps-woorden (Verbleekt. Verwilderd. Besmuikt.). Het liefst als uitsmijter: ‘Iran brandt. En wij staan erbij. Zonder lucifer, zonder water, maar vooral zonder lef’. Terwijl haar uitsmijters voor Het Parool directer en minder dramatisch waren: ‘Ik hoop voor Azarkan dat zijn dochter zich nooit zal emanciperen tot opiniemaker en columnist die zich over controversiële onderwerpen uit’ (februari 2023).

Wat het sterkst is toegenomen, zijn universele analogieën. Dit terwijl ze in haar columns voor Het Parool - althans niet in de columns uit mijn sample, die ik uiteraard ter controle ook handmatig heb doorgescand - de stijlvorm van analogieën en metaforen amper gebruikt (voor juli 2024: 0.08 analogieën per duizend woorden, na juli 2024 0,47 per duizend woorden - een toename van bijna vijfhonderd procent). Zo typeerde ze in Het Parool bijvoorbeeld Sander Schimmelpenninck als iemand die ‘trots als een aap op een rots zich op de borst klopt’, en omschreef ze een oppositieleider als een ‘oude natte dweil’.

Het verschil tussen deze en meer ‘universele metaforen’ moet ik misschien even toelichten. Wat mij eigenlijk (juist dankzij de meest recente column van Gül over BBB-politici) te binnen schoot, is dat AI-geassisteerde, -gegeneerde of -geïnspireerde teksten nooit gebruik maken van cultureel gebonden referenties (‘natte dweil‘ vertaalt niet lekker) of heel specifieke analogieën en metaforen. Ze zijn juist zo generiek en universeel dat ze aanvoelen als een lauwe dad joke: “Het is alsof je als vegetariër ineens bij een slager gaat werken en zegt: 'Ik was altijd al meer van de entrecote’.” Of: “BBB is nu een pizza met alle toppings: stukjes PVV-ham, wat JA21-salami, en een vleugje FVD-ansjovis” en “een politieke stamppot zonder aardappelen: veel ingrediënten, geen basis.” (Ook een AI-kwaaltje: metaforen gebruiken die inhoudelijk als een tang op een varken slaan, want Nederlandse stamppot zonder aardappelen heeft juist nog amper ingrediënten, dus geen idee wat ik lees).

Mijn punt is dit: wanneer je als Nederlandse schrijver of columnist metaforen en analogieën gebruikt, zijn deze vaak (sub-) cultureel gecodeerd op een manier die alleen maar grappig kan zijn voor Nederlanders. Of soms zelfs alleen maar grappig kunnen zijn voor de goede verstaander. Oud voorbeeldje van Zentgraaff (RIP) op GeenStijl over onze favoriete partij, D66:

Ah, democratie en D66. Wel de muil vol over friedom en diemokkersie in de derde wereld, maar in eigen huis het referendum afpieren, arrogant doen naar de kiezer en een algeheel vermoeiende regentenklasse van hele en halve subsidiehoeren vormen.

‘Friedom’ en ‘Diemokkeresie’. Een grapje die je alleen in het Nederlands kan maken, en alleen is te begrijpen voor mensen die Eva Jinek of de NOS de Amerikaanse verkiezingen hebben horen verslaan (waar op de een of andere manier vrijwel steevast D66’ers voor gaan te flyeren). Referendum afpieren. Afpieren! Ik weet niet eens of het woord bestaat, maar ik weet prima wat deze jongen bedoelt.

Goede schrijvers, zoals Zentgraaff, kunnen een landschapje schilderen met een enkele zin, en sommigen kunnen zelfs mensen typeren in een paar woorden. Een van mijn favoriete metaforen over de Britse politicus Keir Starmer: een bak vla waar een bril in drijft. Of Arthur van Amerongen, die de fysieke verschijning van Hafid Bouazza (swt) omschreef als ‘een mandarijntje op een koelkast’. Je ziet het voor je, en it makes sense.

Chat of Claude zijn geen goede schrijvers. Ze maken kansberekeningen met woorden. Als dits, dan dats. In die wereld bestaan geen bakken vla waar brillen in drijven, en liggen er geen mandarijntjes op koelkasten.

Nu weet ik niet of Lale Gül haar teksten schrijft met behulp van Chat, of zo vaak is geconfronteerd met AI-gegeneerde teksten dat ze deze stijl volledig is gaan overnemen (taal werkt immers besmettelijk en volgt trends) maar de stijlomslag is in haar columns in ieder geval dermate systematisch (en statistisch significant) dat het vragen oproept.

Ik wierp de vraag op in haar richting. Het antwoord was een block.

Subscribe now

Vrijheid laat zich niet veralgoritmiseren

Het gaat mij niet om Gül zelf als persoon of columnist. Wat ik hier boven omschrijf, zie ik ook bij andere tekstschrijvers. Het is bij haar vooral duidelijk genoeg om het als argument in te brengen. Ze is namelijk een symptoom in een bredere context, van hoe het meest vrije vak ter wereld (schrijven) beknot dreigt te worden door veralgoritmisering (de grachtengordelsnob zou zeggen: Bigmaccificatie, maar daarvoor houd ik teveel van Big Macs en McFries-patatjes).

Wat ik namelijk in bredere zin zie gebeuren, is dat dit soort simplistisch hapklaar formuleschrijven lekker scoort op social media, en daarom de overhand neemt. Wat ik ook zie, is dat kranten van die zogenaamde keurige Belgische mediahuizen allemaal bezig zijn met scoren op de socials. Het is een beetje een kip/ei-verhaal: schrijven veel columnisten nou bewust op een manier die zich goed leent om viraal te kunnen gaan (waarbij elk alinea’tje een screenshot kan zijn om te delen), of zitten columnisten zo vaak in algoritmes van sociale media dat ze vervolgens zelf gaan schrijven als een eentje/nulletje?

Het antwoord moet ik u schuldig blijven, wat dat is domweg niet empirisch te onderbouwen. Wat ik wel kan stellen, is dat er sprake is van een duidelijke stijlbreuk en dat die stijl is opgeschoven naar teksten met een stijl, cadans en vorm zoals die worden geproduceerd door LLM’s.

Wat ik daarom wel zeker weet, is dat het geen betere, leukere, interessantere of boeiendere teksten oplevert. Tuurlijk, sociale media zijn altijd een beetje van de hyperbolen geweest maar er worden steeds grotere woorden gebruik en steeds stelligere morele posters geplakt op mondaine, alledaagse zaken. Wie stelt, bewijst maar dat laatste ontbreekt vaak. Feiten die worden geleverd, zijn niet zelden besmet met AI-hallucinaties, en ik zie letterlijk mensen discussies proberen ‘te winnen’ zonder zelf door te hebben op welke retorische grond ze zelf staan - ze weten alleen dat ze het oneens zijn met een ander: “@Grok DIT IS TOCH NIET ZO!?”

Waar social media voorheen een plek waren voor creatieve gebbetjes en de laatste nieuwtjes, zie ik nu vooral een toekomstig online kerkhof voor wat ooit een vrij schrijversvak was. Ironie was al eerder te moeilijk geworden voor de meeste gebruikers (en de algo’s), nu verdwijnt de rest van de creativiteit ook. Geen enkele gebruiker is immuun voor de veralgoritmisering van logica en taal (en vice versa), en weinigen kunnen de verleiding weerstaan om een machine voor je te laten denken als een simpele prompt-vraag tot een uitgebreid antwoord kan leiden dat ‘serieuzer’ overkomt.

De vraag is of je kranten en bladen vol wilt laten schrijven door een verlengstuk van een social media-algoritme (dat heel boos is en nooit buiten komt), of de wereld wilt laten verkennen door (menselijke) ogen, met alle imperfecties, ruwe randjes, onmogelijke persoonlijkheden en chaotische hakketakkerette die het zo interessant maken? Ik snak naar het laatste, en stiekem hoop ik de lezer ook.

Liegen mag niet en daarom houden we niet van oneerlijke politici. Toch kan het politieke systeem niet zonder gesmiespel. Vaagheid en zelfs liegen hebben een functie: het maakt compromissen verkoopbaar en beperkt gezichtsverlies.

Het ontregelen van de tegenstander is nog ouder dan de weg naar Rome. Ptolomeus I Soter, een belangrijke generaal onder Alexan…

Read more

Onlangs verscheen bij de VPRO (terug te zien via NPO Start) de documentaire-serie ‘Wakker in Paraguay’, waarin makers Gijs Swantee en Fleur Amesz Nederlanders volgen die zichzelf zien als ‘politiek vluchteling’ emigreren. Hoe ‘wakkere’ corona-complotdenkers en zelfs Holocaust-ontkenne…

Read more

Krantenkoppen vol doomerboomers die het einde van de Wereldorde aankondigen dit weekend. Reden: het gecirkel van de regering Trump boven een andere energie- en mineraalrijke invloedssfeer, Groenland. Waarom we alleen het recht van de sterksten vrezen als we die zelf niet meer zijn.

‘Landen moeten eigendommen hebben om te kunnen verdedigen. Je verdedigt …

Read more

Donald Trump heeft Nicolás Maduro van zijn bed gelicht in Venezuela. De Amerikaanse inval wordt vooral geduid langs ideologische breuklijnen: links is tegen, rechts is voor. Voorbij de politieke loopgraven riekt de arrestatie van de Venezolaanse president Maduro vooral naar Amerikaanse hardleersheid.

In 2003 moest Saddam Hussein worden afgezet. De wrede…

Read more

Bij mijn laatste onderzoek naar de besteding van een miljard euro publiek geld in het NAVO Innovatiefonds zat ik zeven maanden lang in een Droste-effect van ministeriële en bedrijfsmatige wederhoor-computers die ‘no’ zeiden. Waarom het breekijzer van de Woo niet vervangen mag worden voor een twijgje.

Het werk van een journalist doet soms een beetje den…

Read more

Ze zijn opeens overal: radicaal-rechtse influencers die plotsklaps in de Here zijn. Toch schittert in alle retoriek over de familie als hoeksteen van de samenleving de hoofdrolspeler door afwezigheid: Jezus Christus. Hoe opportunistische populisten slinks een culturele tegenbeweging kapen.

Militairen zeggen wel eens dat elk plan sneuvelt bij het eerste v…

Read more

Defensie heeft er veel geld bij gekregen en lijkt de hete publieke adem in de nek te voelen. Het moet allemaal meer, sneller, harder, en vooral heel erg zichtbaar zijn op social media. Ondertussen blijven de echte proble…

Read more

Teveel rechts-liberalen en zelfverklaarde seculieren romantiseren het christendom en menen daarin een tegengif tegen woke en een Westers antwoord op islamisme te zien. Vaak lijken ze niet te beseffen hoe letterlijk sommige gelovigen hun religie nemen.

Interessante gast vorige week bij Sam Harris: de christelijk-nationalistische pastor Doug Wilson schoof …

Read more

Deze week is de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd. Uitstekend moment om hun doopceel te lichten via het nevenactiviteiten-register: wie heeft er een terugkeerregeling en welke partij heeft Kamerleden (*kuch CDA kuch*) wier portefeuille direct het eigen bedrijfsbelang raakt?

Van de 150 beëdigde Tweede Kamerleden zijn er 55 groene nieuwkomers. Het overgrot…

Read more