De Nieuwe Vredesbeweging noemt zichzelf een ‘divers en meerstemmig’ platform. De deelnemerslijst laat vooral de welbekende kliek van oude pacifisten, religieuze vredesclubs en radicaal-linkse, antikapitalistische, dekoloniale en anti-imperialistische organisaties zien. Gezellig!

Het is heel makkelijk om voor democratie te zijn. Of voor rechtvaardigheid. Mensenrechten. Gratis bier. Goede golven. Alle mooie dingen in het leven.

Mensen die een reeks standpunten spuwen en daar zelf unilateraal de conclusie aan verbinden dat ze derhalve ‘voor democratie’ of ‘voor vrede’ zijn, wekken bij mij altijd argwaan. Helemaal wanneer ze zichzelf een dissidentschap aanmeten dat ze eigenlijk niet verdienen. Alsof roepen dat je ‘voor vrede’ en ‘tegen fascisme’ bent een moedig ‘ander geluid’ is. Met ageren tegen de NAVO riskeer je niet bepaald een publieke flogging op het Binnenhof.

Integendeel, de spreekbuizen van de Nieuwe Vredesbeweging, zoals Ewald Engelen en De Nieuwe Wereld-presentatrice Martijntje Smits, publiceren hun ideeën vrij en volop. Ze schuiven aan in talkshows om over zichzelf te vertellen en worden al flyerend geïnterviewd in (landelijke) media. Ze hebben via een succesvolle lobby SP-kamerlid Jimmy Dijk, de jongerenafdeling van de FNV en de Landelijke Studentenbond aan hun zijde gekregen om donderdag 27 september een zogeheten ‘Stop de Oorlogskoorts’-demonstratie te organiseren.

Uiteraard is meelopen een ‘keuze voor de vrede’ wat impliceert dat iedereen die niet de standpunten onderschrijft ‘tegen vrede’ (en dus voor oorlog) is.

Stellig simplisme is al 🚩, maar wordt 🚨🚨🚨 als je het lijstje organisatoren langsloopt en de teksten op de website naleest: dit zijn geen serieuze mensen.

Abonneer nu

Anti-Militaristies OnderzoeksKollektief

Uit de lijst organisaties bij de Nieuwe Vredesbeweging komt de geur van zware shag en iets te lang geleden gezette Kanis en Gunnik-filterkoffie je tegemoet. Zo is daar een club ‘voormalig politiek dienstweigeraars / totaalweigeraars’ die zichzelf het ‘Politiek Dienstweiger Kollectief’ noemt. Nu is het op zichzelf al heel koddig om jezelf bijna een halve eeuw later te definiëren om wat je niet gedaan hebt, maar vooruit: ze zijn nog steeds tegen een dienstplicht. En dan is daar nog een ‘anti-militaristies onderzoekskollectief’: een groep vrijwilligers uit Utrecht die vier keer per jaar trouw een VredesMagazine uitbrengen.

Toch is de oude garde niet wat de organisatie draagt. Want hoewel de Nieuwe Vredesbeweging zichzelf omschrijft als ‘divers’ is daar toch een vaste kliek te zien van radicaal linkse, antikapitalistische, dekoloniale en anti-imperialistische (lees: anti-Westerse derhalve anti-Amerikaanse derhalve anti-Israëlische) bewegingen.

Denk aan bijvoorbeeld de Communistische Jongerenbeweging van Nederland. Een organisatie die zichzelf revolutionair noemt, zich baseert op marxisme-legisme en pleit voor de ‘omverwerping van het kapitalisme’, daarbij verwijzend naar de Oktoberrevolutie van 1917. Of de Nieuwe Communistische Partij van Nederland die eveneens een communistische maatschappij tot doel heeft en daarbij leiding wil geven aan de ‘economische politieke ideologische klassenstrijd van de arbeidersklasse’.

Dan is er nog XR Justice Now! en aangezien tegenwoordig geen demonstratie compleet is zonder Palestina is er daarbij nog een rits aan Alkmaar voor Palestina, Arnhem for Palestine, Dutch Scholars for Palestine, HvA4Palestine, Kolna Falasteen, Tilburg4Palestine, UvA Staff for Palestine, Zaankanters4Palestina, Vlaggen4Palestina, Plant een Olijfboom en Kairos-Sabeel.

Het is een vrij uniform, en bovendien voorspelbaar, allegaartje met dito wereldbeeld. Een waarin het Westen wordt gezien als dominante machtsstructuur (ze hebben het China-memo nog niet gekregen - red.), waarin Israël wordt gezien als een Amerikaanse vooruitgeschoven macht. Palestijnen behoren tot de gekoloniseerde en derhalve onderdrukte partij. Alle conflicten kun je lezen langs een as van macht versus onderdrukking, of kolonisator versus gekoloniseerde, dader versus slachtoffer.

Kortom: de morele beoordeling wordt afhankelijk van welke plaats je hebt binnen de machtsstructuur. Geweld van een dominante partij (zoals bijvoorbeeld Amerika na 9/11 of Israël na 7 oktober) wordt steevast uitgelegd als imperialisme of structurele onderdrukking, terwijl geweld van de ondergeschikte partij wordt gezien als verzet, bevrijdingsstrijd of reactie op structureel geweld.

In de Rusland-Oekraïne oorlog verandert de rolverdeling echter. Rusland is militair gezien de agressor ten aanzien van Oekraïne, maar toch zijn zij binnen het anti-imperialistische kader tóch slachtoffer. Ze zijn immers een macht die zich verzet tegen uitbreiding van de NAVO, Amerikaanse hegemonie of Westerse omsingeling. Aanspraak maken op slachtofferschap kan eigenlijk iedereen die zich benadeeld voelt door ‘het Westerse systeem’.

Zo is te lezen in een speech van de in kefiyeh gehulde Jeroen Kuijpers (geen familie, ik herhaal: geen familie) over de Wet op de defensiegereedheid van begin september, dat het Westen moet deësclaren omdat Rusland zich bedreigt voelt: ‘er is geen reële dreiging van een aanval op de NAVO. Mits we niet verder escaleren en het oorlogsmonster voeden’. Uiteraard komt daar en passant nog even een pleidooi voor ‘een provinciaal vredesbeleid […] wat […] de banden met Israël verbreekt’ voorbij.

Als je denkt: ‘dit kan niet gekker’: het wordt gekker.

Volgens een keynotespeaker Lidija Zelović tijdens een symposium van de Nieuwe Vredesbeweging lag ‘een belangrijke oorzaak’ van de oorlog in Joegoslavië bij het International Monetary Fund (IMF), omdat deze ‘bezuinigingsmaatregelen oplegde die per definitie binnen een kapitalistisch kader vielen. Dat botste fundamenteel met de manier waarop het land was ingericht: socialistisch.’

Ook hier wordt een causale kralenketting aan elkaar ge-WereldWinkelt waarbij de bron ligt in het Westen (IMF-beleid), die zorgt voor ontwrichting, politieke instabiliteit en dus oorlog. Hierbij worden allerlei andere factoren, zoals het feit dat Joegoslavië juist geen klassieke Sovjet-planeconomie was en er relatief veel marktwerking bestond met omvangrijke leningen op buitenlandse markt, even over het hoofd gezien.

Of wat te denken van het nationalisme, machtsstrijd tussen republieken, het einde van de Koude Oorlog en beslissingen van politieke en militaire figuren. Daarnaast is het aanhalen van sociaal commentaar van Michael Parenti (een bekende Amerikaanse Marxistische activist) als politicologische duiding ook een klein teken aan de wand.

‘Vrede’ wordt niet duidelijk gedefinieerd, maar het streven ernaar wordt vrijwel één-op-één vertaald naar een stellingname tegen een politieke actor (‘het Westen’, de NAVO, IMF, ‘Muricah, of Israël) die als dader wordt gezien. Want alleen daders hebben verantwoordelijkheid en keuzevrijheid, de rest is slechts slachtoffer van ‘het systeem’.

Abonneer nu

Geen serieuze mensen

Het probleem met deze radicaal linkse analyse is dat het vooraf bepaalt wie structureel de veroorzaker is. Omdat het Westen (de NAVO of Amerika) de dominante en dus imperialistische macht is, kan elke gebeurtenis worden gezien als een gevolg daarvan. Je premisse is immers terugredeneren vanuit die onwrikbare aanname van Westerse Macht.

Elke NAVO- of EU-uitbreiding wordt dan een provocatie, Russische agressie is daar een reactie op. Israël is de kolonisator en 7 oktober is geen militaire inval maar verzet op bezetting. Amerikaanse aanwezigheid in het Midden-Oosten is imperialisme, en dus is 9/11 een blowback van Amerikaanse machtspolitiek.

Het gaat er niet om dat de rol van NAVO-uitbreiding, Israëls beleid of Amerikaanse interventies volledig weggepoetst moeten worden uit de causale klankschaal. Een serieuze conflictanalyse onderzoekt juist meerdere causale omstandigheden. Het punt is dat deze radicaal linkse zelfbenoemde vredesactivisten de handelsverantwoordelijkheid (agency, zoals dat tegenwoordig heet) van het vermeende slachtoffer steevast compleet wegredeneren. Maar er zit nogal wat ruimte tussen context en causale vrijspraak.

Want Osama bin Laden en Al-Qaeda hadden (en hebben) zo hun eigen religieus-politieke doelstellingen en maakten strategische keuzes. Hamas is ook niet zomaar een mechanische reactie op Israëls politiek: het heeft een eigen ideologie, organisatie, strategie en doelstellingen. Idem dito met Poetins Rusland: het heeft zo zijn eigen idee over Oekraïne, Russische macht, territorium en de internationale orde.

Het is wel weer kapotgrappig dat hoogopgeleide, radicaal linkse westerse elites deze slachtoffers waar ze zeggen voor op te willen komen, niet voor vol aan zien (met eigen motivaties, strategieën en ideologieën) maar hem vooral instrumentaliseren (of misschien kan ik beter zeggen: koloniseren) voor hun eigen afkeer tegen alles wat Westers en/of Amerikaans is.

Het is de vraag wat mensen met een vrij voorspelbaar (want circulair en gesloten) denksysteem precies denken bij te kunnen dragen aan ‘vredeseducatie’?

Volgens de activisten zelf ‘omarmen we een nieuwe cultuur van vrede waarin mensen zich bewust zijn van de reële risico’s van oorlog, en zijn toegerust met kennis en vaardigheden om bij te dragen aan het voorkomen en tegengaan van polarisatie en conflict’.

Als je jongeren wilt leren wat vrede is, moet je ook laten zien wat oorlog inhoudt. Waarom voeren staten oorlog? Waarom zijn mensen bereid te vechten? Hoe werkt afschrikking? Wanneer kan diplomatie oorlog wel voorkomen en wanneer heeft alleen diplomatie gefaald? Wat is een veiligheidsdilemma? Waarom kan bewapening zorgen voor escalatie als afschrikking, en onder welke omstandigheden precies?

De Kinderen voor Kinderen-causaliteit van ‘oorlog is slecht, vrede is goed, alles wat oorlogsmiddelen gebruikt is militarisering, ergo: demilitarisering is vrede’ slaat de meest lastig vraag over: onder welke omstandigheden voorkomt geweldsdreiging groter geweld?

Of omgekeerd: onder welke omstandigheden veroorzaakt dreiging escalatie? En: is het überhaupt mogelijk om diplomatiek te bedrijven zonder pressiemiddel? En zo ja: onder welke voorwaarden zou de andere partij dan akkoord kunnen gaan en zich jouw kant op bewegen?

Als je de oplossing presenteert (‘vrede’) moet je wel kunnen uitleggen wat dat betekent, en hoe dat is te bereiken. Anders is het niets meer dan een gratis bier-motie. Net als het boe-roepen naar de NAVO en ‘het Westen’ volgens een kinderlijke causale keten, met de beste wil van de wereld, niet serieus is te nemen.

Tot slot is er een verschil tussen vrede en vrijheid en rechtvaardigheid. Neem bijvoorbeeld de Sovjetinvasie van Finland in 1939. Finland had voor ‘vrede’ kunnen kiezen door zich bij de Sovjeteisen neer te leggen, maar koos juist voor gewapend verzet met enorme kosten. Er werd wat grondgebied afgestaan maar Finland bleef wel onafhankelijk. Als geweldloosheid een doel op zich is, zou een aangevallen partij (zoals Finland) door mogen vechten? Was het Finse verzet (of tegenwoordig: het Oekraïense verzet) een belemmering voor vrede, of juist een middel om een belangrijker goedje (politieke zelfstandigheid, zeg maar: anti-imperialisme!) te verdedigen?

Daarnaast: wapenstilstand en de afwezigheid van geweld is niet hetzelfde als vrede. Een oorlog kan over zijn na capitulatie, maar dat maakt de uitkomst niet per se duurzaam of rechtvaardig.

Mensen die zeggen dat ‘oorlog nooit een oplossing’ is en geweldloosheid als doel op zich hebben, mogen eerst wel eens uitleggen welke prijs vrede mag hebben, hoe die prijs wordt gewogen, wie die prijs voor een ander mag bepalen en nog beter: betalen?

Het is vrijdagavond en we zijn in de Centrale Markthal in Amsterdam West. Het is tijd voor een borrel van BKB, een campagnebureau dat een redelijke bekendheid heeft in de grachtengordel en misschien ook wel daarbuiten. De afgelopen weken ontving ik meerdere mailtjes om naar deze borrel te komen en eigenlijk is het me een raadsel waarom. Ik behoor helemaal niet tot het netwerk van BKB, ben nooit bij eerdere borrels geweest en ik ben hun doelgroep ook niet.

De uitnodiging is desondanks interessant. BKB is ooit opgericht door Lennart Booij en de in 2020 overleden Erik van Bruggen. Je moet inmiddels wel vijftig jaar of ouder zijn om deze namen te kennen. Dertig jaar geleden richtten de twee Niet Nix op, een vernieuwingsbeweging binnen de PvdA die drie jaar heeft bestaan en weinig heeft klaargespeeld, behalve dat deze regelmatig de media haalde. Het was de aftrap van de carrière van de initiatiefnemers, die probeerden duo-voorzitter van de PvdA te worden.

Dat mislukte en toen ontstond BKB. Dat bureau is vooral bekend omdat ze jaarlijks een academie organiseren voor ambitieuze studenten. Die leren er ongetwijfeld vanalles over campagnevoering, maar ze vormen vooral een stevig netwerk. Allerlei bekende mensen deden ooit deze academie. De lijst is zo lang dat je er een heel stuk over kunt schrijven: van Ernst-Jan Pfauth, Roel Maalderink en Thierry Baudet, tot Habtamu de Hoop, Marleen de Rooy en Merel Ek.

11 september

Hoe interessant is het om eens aan te sluiten bij een borrel van BKB en dit netwerk in het echt te kunnen observeren? Dit brengt ons deze vrijdag naar Amsterdam West, waar het evenement Dream Out Loud plaatsvindt. Even denk ik dat dit een eenmalige bijeenkomst is, maar een oud-deelnemer aan de BKB-academie meldt me dat het jaarlijks plaatsvindt. Dit keer gaat het over de aanslagen van 11 september, precies 25 jaar geleden. Er is een programma van ongeveer een uur met daarna een borrel.

Het gaat vandaag over de wereld die na de aanslagen op het WTC ontstond. De aankondiging meldt dat dit gebeurt door niet alleen terug te kijken, ‘maar juist te onderzoeken wat het voor verschillende generaties betekent. Wat gebeurde er in de Nederlandse politiek? Hoe vormde het onze blik op de ander? En hoe tekende het een generatie die toen nog in de luiers lag of nog niet eens bestond?’ Best interessante vragen, ware het niet dat BKB een hoofdstedelijk, progressief-liberaal netwerk is.

Die eenzijdigheid tekent de bijeenkomst. Er is een gesprek met de Amsterdamse Pro-wethouder Sofyan Mbarki. Hij vertelt over zijn herinneringen aan 11 september en hoe hij zich na de aanslagen vaak moest verantwoorden. Hij vertelt dat hij mensen op de televisie zag spreken ‘namens de gemeenschap’ terwijl die in werkelijkheid heel divers is. Mbarki praat over een collectief trauma, want je kunt elk moment wéér ter verantwoording worden geroepen. Het zal zijn zoon ook gaan overkomen, denkt hij.

Incestueus

Er volgt een tweede gesprek tussen een slachtoffer van de toeslagenaffaire – Zahra Sebbar - en een voormalig raadslid uit Dordrecht, Ruben Schilt. De een was niet geboren op 11 september, de ander was net zeven maanden. Raar uitnodigingsbeleid. Waarom zou je mensen die niet of maar net geboren waren op 11 september daarover aan het woord laten? Er is werkelijk geen enkele reden, want Sebbar en Schilt kunnen sowieso de vergelijking tussen voor en na de aanslagen niet maken.

In wat bijzinnen horen we waarom ze toch te gast zijn: ze deden de BKB-academie. Zo werkt een netwerk: je zet elkaar een beetje in het zonnetje. Sebbar en Schilt vertellen uitgebreid hoe ze elkaar voor het eerst hebben ontmoet en wat ze van elkaar vinden. Mbarki heeft ook een lijntje met BKB: een medewerker – die hem ook interviewt – blijkt mee te hebben gewerkt aan het boek dat de wethouder vorig jaar uitbracht. Heel veel incestueuzer gaat het niet worden.

Is dit dat vernieuwende, bijzondere campagnebureau waar iedereen altijd tegenop kijkt? De afgelopen jaren is de wereld voor progressief-liberale elites er niet beter op geworden: uiterst rechts is groter dan ooit, doet dat in allerlei landen en allerlei progressieve waarden staan onder druk. Je zou denken dat hier flink over te discussiëren valt: wat moeten progressieve krachten nu doen? Maar nee, de avond komt niet verder dan verwijten aan het adres van Dick Schoof, maar die waren natuurlijk al lang en breed bekend.

Meest vernieuwend is een zangeres waarvan je je afvraagt of je iemand er een plezier mee doet.

Een netwerk?

Bij binnenkomst tref ik een studente die bij de PvdA actief was en nu ‘commissies stapelt’ bij Pro. Ze doet de BKB-academie. Ze wil volksvertegenwoordiger worden. Goede basis, zeg ik, want vele anderen gingen haar voor. Zo gaat dat hier, leg ik een paar minuten later uit aan een jongen die ook al eens aan de academie deelnam. Hier bouw je een netwerk en dat kan je jaren later goed van pas komen. De jongen kijkt me vragend aan. Nee, hij heeft na de academie er eigenlijk niets meer mee gedaan.

Zo leren we deze avond over mythevorming en vergankelijkheid. BKB is een begrip, maar misschien toch vooral voor mensen die een dagje ouder worden. Volop voorbeelden die door dit bureau een duwtje in de rug kregen, maar je kunt ook denken dat de magie van vroeger er wel vanaf is. Veel bekende academie-gangers zijn inmiddels van jaren geleden en van de meesten van hen hoor je niks meer. De bekendste namen die ooit bij BKB getraind werden zijn niet naar de Centrale Markthal gekomen.

Misschien is BKB vooral iets van vroeger? Tegen de jongen die een paar jaar geleden aan de academie deelnam zeg ik dat er heel wat bekende namen uit zijn voortgekomen. Weer die vragende blik. Misschien heeft hij gelijk? De academie was jaren geleden een wondermiddel om een netwerk en daarna bekendheid op te bouwen, maar of dat nog steeds zo is? Het is lastig aansprekende voorbeelden te noemen die recent hebben meegedaan. Ik heb er in ieder geval niet één.

Misschien is de houdbaarheidsdatum in zicht.

Onvrede is een verdienmodel. Van Forum voor Democratie met maaltijdboxen tot voormalig coke-handelaar Jeroen Pols met zijn vinexplotjes in Paraguay. Ongehoord Nederland (ON!) is niet veel anders. Hoe de zelfverklaarde rebellen tegen ‘het systeem’ zowel de publieke kas als de portemonnee van hun eigen achterban uitkloppen.

Na het zien van de reactie van de omroepdirecteur van Ongehoord Nederland, Peter Vlemmix, op het voorgenomen besluit van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Rianne Letschert (D66), om de licentie van de omroep in te trekken, moest ik terugdenken aan een epische scene uit de film Casino (1995) waarin Sam ‘Ace’ Rothstein (gespeeld door Robert de Niro) een incompetente floormanager ontslaat.

De manager laat een gokautomaat drie jackpots kort achter elkaar uit betalen. Statistisch gezien onmogelijk. Rothstein ontslaat hem op staande voet. Er zijn maar twee mogelijkheden: óf de manager was betrokken bij de fraude, óf hij is zo incompetent dat hij niet eens doorhad hij werd opgelicht. ‘Either way you’re out!’.

Directeur Vlemmix stelde in een ON!-uitzending dat wat er met zijn omroep ‘gaat gebeuren relevant voor iedereen die de democratie en persvrijheid hoog in het vaandel heeft staan’. Hij wijst op ‘een dynamiek die is ontstaan’ die hij graag even wilt ‘afpellen’. Hierbij verwijst hij naar brieven van de NPO die enkele weken eerder ‘geen grond om verzoek tot erkenning in te trekken’ zag, en naar een Ombudsman-rapport die stelde dat er ‘veel verbeterd is ten opzichte van 2023’.

‘Vanwaar ineens die ommekeer?’, vraagt de presentatrice zich verbaasd af. Die vraag heeft omroepdirecteur Vlemmix ‘en de achterban ook’.

Óf Vlemmix zit hier opzettelijk de kijker voor het lapje te houden, óf hij is zo incompetent dat hij als algemeen directeur niet eens het verschil weet tussen handhaving Mediawet (via Commissariaat voor de Media en de minister) en eventuele grieven binnen de NPO (via de Ombudsman) over functioneren van de omroep binnen het bestel en journalistieke inhoud. Deze twee zijn juíst gescheiden om politieke bemoeienis met journalistieke inhoud te voorkomen, maar zowel omroepdirecteur Vlemmix als andere ON-presentatoren gooien het allemaal op een gemakzuchtige hoop.

Hebben we hier te maken met onbenullen of opportunisten (of beiden)?

Abonneer nu

Bestuursvergoedingen, snoepreisjes en crowdfunds

Een algemeen directeur behoort het verschil te weten, een nietsvermoedende kijker niet. Dus even kort: de route van de minister loopt via het bestuursrecht. Zij baseert zich voor besluiten op het Commissariaat voor de Media (CvdM), de onafhankelijke wettelijke toezichthouder die controleert of ON! de Mediawet naleeft. In deze wet zijn eisen vastgesteld omtrent behoorlijk bestuur, rechtmatig besteding van belastingpegels, het voorkomen van (de schijn van) belangenverstrengeling en het verstrekken van financiële informatie over de besteding van publiek geld (waarover later: meer).

Binnen de NPO zelf gaat het om de vraag of ON! voldoende bereid is samen te werken binnen het publiek bestel. Binnen dit bestel is er een Journalistieke Code die geldt voor iedereen. Als er onenigheid bestaat over de naleving hiervan (zoals bijvoorbeeld het onvoldoende scheiden van feiten en meningen over een kleine selectie van feiten) is er de Ombudsman voor de Publieke Omroepen. Deze Ombudsman kan zelf geen wettelijke sancties opleggen of een erkenning intrekken, maar de bevindingen worden wél door de NPO gebruikt om het functioneren van een omroep te beoordelen. De NPO mag de minister alleen adviseren of verzoeken een licentie in te trekken als het te gortig wordt, maar is geen handhaver (zoals het Commissariaat) of een beslisser (zoals de minister). De minister mag zich op haar beurt niet bemoeien met de Journalistieke Code.

Dat Vlemmix na de aankondiging van de minister meteen de focus verlegt op intern NPO-gebakkelei over de journalistieke inhoud, is veelzeggend.

Want het besluit van de minister gaat over iets heel anders. Binnen één jaar kreeg de omroep Ongehoord Nederland twee formele sancties van het Commissariaat voor de Media op de mat. De eerste betrof een boete van €40.000 wegens de schijn van belangenverstrengeling, omdat zakelijk directeur Reinette Klever haar dochter aanstelde om een deel van de financiële administratie en taken uit te voeren (en deels over te nemen toen zij als PVV-minister naar Den Haag vertrok). Dit was overigens in strijd met het eigen redactiestatuut van ON!. De tweede was een last onder dwangsom omdat de omroep weigerde volledige financiële informatie aan de controleur te verstrekken.

De Mediawet bevat specifiek een bevoegdheid tot intrekking wanneer het Commissariaat binnen één jaar ten minste twee bestuurlijke sancties heeft opgelegd.

Een behoorlijk objectieve grens die ON! aantoonbaar heeft bereikt.

Dit staat trouwens nog los van de eerdere financiële onregelmatigheden. Het Commissariaat oordeelde eerder dat de omroep €32.533,88 aan advocaatkosten voor de privé-strafzaak van presentatrice Raisa Blommestijn had betaald. Interessant, want Blommestijn was juist een crowdfund gestart om die advocaat te kunnen betalen. Wat met die crowdfund-centen is gebeurd blijft: volstrekt onduidelijk.

Daarnaast moest de omroep €10.072,75 aan onrechtmatige kosten voor een Spitsbergenreis terug betalen: hoofdredacteur Arnold Karskens had zijn dochter meegenomen. Ook werden bij verschillende omroepbestuurders (zoals oud-PVV kamerlid Harm Beertema en voormalig PVV-minister Reinette Klever)€39.664 aan vergoedingen teruggevorderd omdat zij enkele jaren boven de Balkenende-norm-cashte.

Even optellend op een bierviltje kom ik uit op een teruggevorderd bedrag van ruim 1,2 ton aan publiek geld. En dit is dan alleen nog maar op basis van de financiële stukken die de omroep wilde delen: ON! heeft namelijk meermaals geweigerd om inzage te geven in de eigen geldstromen.

Persvrijheid is geen vrijstelling van de Mediawet

ON! doet nu alsof de minister ingrijpt vanwege de redactionele inhoud, maar dat is wezenlijk een andere discussie. Een die overigens best gevoerd mag worden: het verspreiden van desinformatie (waar ik de eerste neutrale definitie nog van moet tegenkomen, maar dat terzijde), vermengen van feiten en meningen of het niet tegenspreken van gasten raakt rechtstreeks aan journalistieke vrijheid.

Dat ON! hier vaker over de schreef gaat betekent niet dat de minister er de stekker uit kan trekken. Daar is binnen de huidige wet- en regelgeving helemaal geen ruimte voor. De discussie over de Journalistieke Code vindt plaats binnen het publieke bestel: binnen de NPO-koepel met de Ombudsman als scheidsrechter.

Of dit systeem houdbaar is nu het ruimte geeft aan een omroep waar samenzweringstheorieën en extreemrechtse omvolkingstheorieën worden besproken (nog los van podcast-dwaalicht Jan Bennink die eigenhandig het fenomeen Russian collusion escaleert naar canoodling) is écht een hele andere discussie.

Deze discussie nu al voeren is Calimero-koren op de ON!-molen. Het is juist belangrijk om scherp te houden dat het financieel en bestuurlijk handhaven van een omroep volgens de wet, geen (ik herhaal: geen) inhoudelijke beoordeling is van wat er aan een talkshowtafel wordt geroepen. Persvrijheid betekent geen vrijstelling van de Mediawet.

Ook koren op de ON!-molen: het feit dat zowel de NPO als het ministerie er zélf ook communicatief zooitje van maken. Iedereen riep maar wat. De NPO schreef bijvoorbeeld eind augustus dat nog niet vaststond of er voldoende juridische grondslag was voor een intrekkingsverzoek. Blijkens het tweede persbericht moest de NPO zich door de minister laten uitleggen wat hun werk (en de functie van de Ombudsman) eigenlijk is, en toen bleken ze tóch een zaak te hebben. Het verzoek tot intrekking werd daarna ingediend.

Het Commissariaat maakte het niet veel overzichtelijker door als een kip zonder kop de omstreden Hitler-uitzending eerst een 'directe aanleiding’ en later ‘kantelpunt’ te noemen. Zoals gezegd hoort de overheid ON! niet af te rekenen op wat presentatoren inhoudelijk verkondigen. Daarvoor bestaat binnen de publieke omroep onder meer de Journalistieke Code en de Ombudsman. Het Commissariaat heeft op dit gebied helemaal niks te zeggen. Letschert benadrukte (terecht) enkele dagen later dat de overheid (en dus ook: het Commissariaat) zich niet met de journalistieke inhoud mag bemoeien.

De wettelijke routes zijn inderdaad helder, maar dan moeten degenen die deze wet uitvoeren en handhaven wel weten wat hun taken (en grenzen) zijn voordat ze hun mond opentrekken.

Op het eerste gezicht lijkt de ON! de hand in eigen boezem te steken: ‘Je eigen dochter benoemen? Zeer onhandig. Te royale afscheidsregelingen? Slecht’. Maar de toezichthouder zegt niet ‘onhandig’, maar legt een reeks aan overtredingen vast. Zoals formele overschrijdingen van de Balkenende-norm, onrechtmatige bestedingen, onrechtmatige uitgaven, formele boetes wegens (schijn van) belangenverstrengeling (waarmee ON dus tegen haar eigen redactiestatuut handelt), niet verstrekken van financiële informatie en een uiteindelijk oordeel dat inrichting, sturing en beheersing hiervan ‘structureel tekortschieten’.

Doen alsof er bij jou ook wel eens iets mis gaat, bagatelliseert de juridische grondslag van Letscher (die gewoon de wet uitvoert) volledig.

Abonneer nu

Ja maar HULLIE begon!

Voor de grap heb ik eens gekeken wat er bij ándere omroepen de afgelopen vijf jaar zoal is mis gegaan. Het onderliggende argument van ON! is immers dat zij niet veel anders doen dan wat er op het Mediapark gebeurt. Hullie doen het ook.

En dat klopt.

ON! is niet de enige oproep die informatie weigerde te verstrekken aan het Commissariaat en een dwangsom opgelegd kreeg. AVRO-TROS kreeg er april vorig jaar een dwangsom aan de broek omdat de omroep twee interne onderzoeksrapporten niet wilde verstrekken (onder meer naar sociale veiligheid en governance).

ON! is ook niet de enige omroep die een onjuiste of onvolledige toelichting geeft op de jaarrekeningen. Omroep MAX en WNL lieten ook enkele financiële details in nevelen gehuld, al spreekt Omroep MAX in haar jaarverslag van 2024 liever van een ‘technische ommissie’ (🤡). En bij WNL was er nog meer aan de hand: onder hoofdredacteur Bert Huisjes was sprake van een angstcultuur en de boardroom-boomers van VVD-huize bleken ook niet heel efficiënt in het besturen. Het Commissariaat hield de omroep daarom tijdelijk onder verscherpt toezicht.

ON! is zeker niet de enige omroep die journalistiek scheve schaatsen rijdt. Klachten hierover lopen via de Ombudsman en gaan over het handhaven van een Journalistieke Code binnen de NPO-koepel (de minister en dus ook het Commissariaat mogen zich hier juist niet mee bemoeien). Zo bleek vorig jaar dat het KRO-NRCV programma Spoorloos deelnemers aan verkeerde families had gekoppeld (foutje, bedankt). Of wat te denken van de VPRO met de Kaag-documentaire ‘Van Beirut tot Binnenhof’ (2021) waar uit woo-documenten bleek hoe het campagneteam van D66 en ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken zich intensief met de montage hadden bemoeid.

ON! is zeker niet de enige omroep die op haar vingers is getikt voor het schenden van de journalistieke code. WNL presenteerde een paar jaar geleden in WNL op Zondag drie uitspraken van FvD-politici als citaten. De Ombudsman oordeelde dat twee van de drie niet correct waren. In een recenter WNL-gesprek deed Mona Keijzer twee feitelijk geformuleerde beweringen over asiel: één bleek niet te kloppen. De Ombudsman constateerde dat de presentatoren hadden moeten doorvragen.

Idem AVROTROS. EenVandaag gebruikte in een Gaza-reportage het woord dat meer dan vijftig medici door Israël zouden zijn ‘geëxecuteerd’. De Ombudsman vond die formulering onvoldoende onderbouwd.

Ook de NOS gaat niet vrijuit. In 2025 gaf het NOS Journaal in Makkelijke Taal cruciale context bij een uitspraak van Charlie Kirk verkeerd weer. De Ombudsman merkte op dat de hoofdredactie - bij het maken van deze fout - allerlei duistere motieven in de schoenen werd geschoven. Ze zouden het ‘expres’ hebben gedaan en een politieke ‘agenda’ hebben. De Ombudsman stelde dat ‘een fout vaak domweg een fout is’, maar dat het ‘kan helpen als je meer transparant bent over datgene wat in het werkproces leidde tot de fout, niet alleen over wat de fout zelf was’.

Doen alsof het Commissariaat en de Ombudsman (en NPO koepel) alleen maar ON! moeten hebben is aantoonbare onzin. Ook andere omroepen krijgen (terecht) op basis van precies dezelfde gronden een tik op de vingers of een onderzoek aan hun broek. Het verschil zit in de stapeling. Terwijl andere omroepen afzonderlijke missers hebben, ziet de Ombudsman bij ON! ‘frequenter of systematischer’ overtredingen van de Journalistieke Code, ook nadat de omroep daar meermaals op is gewezen.

Abonneer nu

#TrapErNietIn

Terug naar het verdienmodel. Als iedere boete, dwangsom of tik op de vingers een complot is van ‘woke NPO’ of ‘D66), hoef je nooit uit te leggen waarom de handhaver überhaupt bij je op de stoep staat. Integendeel. Het ingrijpen door de toezichthouder of de minister (helemaal als die toevallig van D66 is) wordt een bewijs voor het riedeltje wat je probeert te verkopen. Hoe harder ‘het kartel’ ingrijpt, des te harder je kunt roepen dat het systeem bang voor je is en je ‘blijkbaar niets meer mag zeggen’ tegenwoordig.

Bij Ongehoord Nederland verkopen ze weliswaar (vooralsnog) geen maaltijdboxen of plotjes in Paraguay, maar de sales pitch is hetzelfde: ze willen ons het zwijgen opleggen dus steun ons. En zo creëren ze een zelflikkende lolly: de omroep overtreedt de regels, de toezichthouder grijpt in, dat ingrijpen wordt gepresenteerd als politieke tegenwerking wat wordt gebruikt om de achterban te mobiliseren.

Handhaving wordt bewijs voor het verhaal dat je verkoopt. De slachtofferrol is vooral financieel interessant. Zonder vijand geen verzet, en zonder verzet valt er niet zoveel meer te verkopen. Want hoe harder ‘het systeem’ ingrijpt, hoe harder je kunt roepen dat het systeem bang voor je is.

Een systeem waar ze ondertussen maar wat graag in willen blijven.

Blijkbaar is een mediastem alleen vrij als die binnen de NPO opereert. Terwijl: niemand verbiedt ON! om programma’s, podcast of video’s te maken wanneer hun licentie wordt ingetrokken. De omroep kan commercieel verder en rechtstreeks abo’s verkopen aan de achterban die zo snikt naar hun geluid. Als je zo een omvangrijk genegeerd deel van Nederland vertegenwoordigd, moet daar wel een jaarsalaris voor een kleine redactie uit te halen zijn, niet?

Addertje onder het gras: als ze dat zelf moeten doen, ontvangen ze niet meer (zoals in 2025) 4,4 miljoen euro aan publieke middelen, tegenover die kleine vijf ton aan contributies en donaties. De salarissen zullen dan ook niet meer zo riant blijven: want van die €498.804 aan verenigingsopbrengsten toucheerde algemeen-directeur Peter Vlemmix in 2025 €172.769. Zegge: hondurd-twee-en-zevontug-duizond-en-zeuven-honderd-en-negen-nen-zestig-euro. Alleen al in 2025.

De vraag of Vlemmix & co. werkelijk geloven dat ze worden gecensureerd is door dit verdienmodel niet zo relevant. In Casino waren er twee mogelijkheden: of je hebt niet door wat er gebeurt, of je profiteert er opzettelijk van.

Welke van de twee, mag u zelf bepalen.

Nieuws over de keuze van Pro voor een Europese partijfamilie. Vier Europarlementariërs zijn het niet eens met het advies om lid te worden van de sociaaldemocraten in plaats van van de groenen.

Hoe zat het ook alweer? PvdA en GroenLinks hadden ieder een eigen partijfamilie – een groep van gelijkgezinde partijen – en waren lid van de bijbehorende fracties in het Europees Parlement. Nu PvdA en GroenLinks samen zijn gegaan, moet Pro kiezen tussen deze partijfamilies. Je kunt geen lid blijven van beide. Over twee weken start een ledenreferendum.

De discussie over de partijfamilie begint een hele ongelukkige gang van zaken te worden. Die observatie is niet nieuw: heel wat Pro-leden vinden dat deze discussie veel eerder gevoerd had moeten worden. In de drang om te fuseren is nooit gepraat over de wezenlijke vraag wat Pro is: een sociaaldemocratische partij die is gericht op meebesturen en compromisvorming, om zo stapsgewijs tot verbeteringen te komen, of een groene partij, die veel principiëler, intellectueler en activistischer is.

Het was dom om eerst te fuseren en daarna dit fundamentele gesprek te voeren. Dat blijkt nu een adviescommissie heeft voorgesteld lid te worden van de sociaaldemocraten. Vier van de acht Pro-Europarlementariërs zijn tegen. Het gaat – niet toevallig – om Europarlementariërs als Tineke Strik en Kim van Sparrentak die vroeger bij GroenLinks zaten, in de groene fractie zitten en voor wie de keuze voor de sociaaldemocraten erg nadelige gevolgen kan hebben. Toch hebben ze een punt.

Sterker nog: critici hebben er vijf.

1. De commissie

De partijtop bedacht dat het slim zou zijn dat een speciale commissie advies zou uitbrengen over de keuze voor een Europese partijfamilie: een typisch Nederlandse oplossing om meningsverschillen te pacificeren. Kennelijk durfde de partijtop het niet aan om de leden zonder expliciet advies te laten stemmen. Dit kan er immers toe leiden tot de voormalige GroenLinks-leden voor de groenen kiezen en de ex-PvdA’ers voor de sociaaldemocraten. Dit zou het bestaande schisma verder kunnen verdiepen.

Een advies kan echter alleen een pacificerende werking hebben als het procedureel goed in elkaar zit. Daar is overduidelijk geen sprake van. De adviescommissie bestaat uit twee personen. Wat dit advies meer is dan de mening van Mariëtte Hamer (PvdA) en Nel van Dijk (GroenLinks) is duister. Het advies is niet expliciet gebaseerd op gesprekken met leden, experts of direct betrokkenen. Een dergelijke aanpak had het advies een gedegener karakter kunnen geven en voor meer draagvlak kunnen zorgen.

Waarom is die commissie zo klein? Dat is een raadsel, zeker omdat deze aanvankelijk groter was: Kees Vendrik (GroenLinks) en Bert Koenders (PvdA) zaten er ook in, maar nu niet meer. Niemand weet waarom ze weg zijn. Wat was het logisch geweest als Pro transparant had gemaakt wat hun beweegredenen waren om te vertrekken? Waarom mogen we die niet weten?

2. De macht

Het advies zou minder discussie oproepen als het goed in elkaar zou zitten. De commissie zegt dat de sociaaldemocraten de beste keuze zijn omdat die partijfamilie groter en machtiger is dan de groenen. De sociaaldemocratische fractie in het Europees Parlement is de grootste van de twee en de sociaaldemocraten hebben vertegenwoordigers in meerdere Europese instellingen, de groenen alleen in het Europees Parlement. Ergo: als je macht wilt, moet je stemmen voor rood, niet voor groen.

De oppervlakkigheid van deze redenering is stuitend. De belangrijkste reden is dat politieke verhoudingen niet statisch zijn. Nu hebben de sociaaldemocraten meer premiers dan de groenen, maar je kunt ook andersom redeneren dat als Pro zich aansluit bij de Groenen, de kans dat die familie binnenkort een premier levert - Jesse Klaver? - groter wordt. Wie zegt eigenlijk dat de sociaaldemocraten groter zullen blijven en dat de groenen hen in de toekomst niet zullen overvleugelen?

De vraag welke partijfamilie de meeste invloed oplevert, is door de commissie sowieso niet goed uitgezocht. De sociaaldemocraten zijn van deze twee het minst groen, maar dat kan een reden zijn om juist bij deze familie aan te sluiten om deze zo alsnog te vergroenen. Maar het kan ook andersom: als Pro naar de groenen gaat, kan dat een impuls geven aan de invloed van de groene beweging. Wat is het meest nuttig en reëel? De adviescommissie heeft het er niet over.

3. De inhoud

Dan de politieke inhoud. De adviescommissie stapt eigenlijk over alle inhoudelijke standpunten heen en maakt geen systematische vergelijking van de inhoudelijke overeenstemming van Pro en deze partijfamilies. De simpele vraag waar Pro qua opvattingen het beste bij past, wordt helemaal niet beantwoord. De adviescommissie had daar onderzoek naar kunnen doen, maar liet dat na. Zou dat zijn omdat de uitkomst van zo’n analyse de commissie niet bevalt?

Je hebt altijd wel ergens een politicoloog die zo’n kwestie oppakt. Zo komen we bij politicoloog Simon Otjes die een lang stuk produceerde over de overeenkomsten van Pro met deze twee partijfamilies. De conclusie is heel helder: Pro past het beste bij de groenen. Er is ook een anonieme stemhulp die dit aantoont: als je linkse standpunten invult, kom je bij de groenen uit. Dat we niet weten wie deze heeft gemaakt is niet sterk, maar tegelijk is de conclusie wie je ook spreekt hetzelfde: de groenen passen het beste.

Iedereen die het Europees Parlement een beetje kent, heeft Otjes niet nodig. Beide partijfamilies zijn links, maar de sociaaldemocraten zijn het minst groen. Dit is namelijk geen onderscheidend kenmerk: de nationale partijen die erbij zijn aangesloten verschillen op dit punt. Nieuwsuur liep onlangs in Brussel rond en ja hoor, daar was al een Roemeense sociaaldemocraat die bepleitte kolencentrales te heropenen. En daar wil Jesse Klaver dan mee samenwerken?

4. De gevolgen

Dan denk je dat je alles hebt gehad, maar het wordt nog een beetje erger. De adviescommissie wil aansluiten bij de sociaaldemocraten, maar de band met de groenen behouden. Dat zou de vorm moeten krijgen van een geassocieerd lidmaatschap. Leden kunnen ook kiezen voor het omgekeerde: lidmaatschap van de groenen en een geassocieerd lidmaatschap van de sociaaldemocraten. Vraag voor alle stemmers bij het ledenreferendum: heeft u enig idee wat ‘een geassocieerd lidmaatschap’ is?

Je zou verwachten dat de adviescommissie tot een gedetailleerde analyse komt van de reglementen van de twee partijfamilies welke mogelijkheden resteren als Pro lid wordt van de concurrent. Die analyse wordt hooguit oppervlakkig gemaakt. Een geassocieerd lid is sowieso een tweederangs partij binnen de familie. Je hebt weinig in de pap te brokkelen. Maar misschien is zelfs dat te veel eer. De adviescommissie is zo eerlijk om te vermelden dat de regels van de groenen zo’n constructie niet eens toestaan. Toch is dit het advies. Pardon?

Ook over de gevolgen voor de zittende Europarlementariërs praat de adviescommissie niet. Een voorbeeld is dat als Pro de sociaaldemocraten kiest, de huidige vier - nu stampij makende - Europarlementariërs bij de groenen gehinderd worden in hun werk tot aan de volgende verkiezingen, ook als ze deze periode bij de groenen mogen volmaken. Ze worden vrijwel zeker informeel gedegradeerd tot tweederangs lid. De adviescommissie beargumenteert nergens dat dat risico uit de lucht is gegrepen.

5. De belangen

En dan is er nog de transparantie die continu ontbreekt, of het nou gaat om de vertrokken leden van de adviescommissie of om de anonieme initiatieven die Pro-leden online proberen te informeren. Het gaat ook in brede zin over alle mensen die een mening over de familiekeuze hebben, maar daar persoonlijk ook belang bij hebben. Veel oordelen worden niet alleen ingegeven door een puur inhoudelijke redenering over wat voor de partij het beste is voor Pro.

Het is vrij simpel: de top van GroenLinks heeft connecties met andere groene partijen. Die connecties kunnen prima van pas komen, maar worden waardeloos als Pro naar de sociaaldemocraten verkast. Andersom geldt hetzelfde. Zo kunnen allerlei mensen ook hun interne functies kwijtraken. Als iemand de baas is van een Europees thema-netwerk van de sociaaldemocraten, is die functie voorbij als Pro de verkeerde keuze maakt. Wie kun je in deze discussie dan eigenlijk nog vertrouwen?

Als het partijbestuur iets aan deze situatie wil doen is er maar één remedie: het referendum uitstellen en helemaal opnieuw beginnen.

CHRIS AALBERTS

Om te voorkomen dat deze Substack de zoveelste naar-zichzelf-vernoemde-Substack is van ook maar een meid met een mening gaat DieuwsNieuws uitbreiden. Elk weekend zal Chris Aalberts, parel van de Nederlandse townhalljournalistiek, verslag doen vanuit achterafzaaltjes en debatcentra - afgewisseld met messcherpe analyses over Nut en Noodzaak van het politiek en bestuurlijke geheel.

Chris Aalberts is al jaren een zeldzaamheid in de journalistiek. We leerden elkaar ongeveer vijftien jaar geleden kennen via ThePostOnline (waar we allebei voor schreven) en sindsdien volg ik zijn werk op de voet. Nog altijd ben ik extreem verbaasd dat zijn bijdrages niet te lezen zijn in een landelijke krant of chique tijdschrift, maar tegelijkertijd ook niet verrast.

Hij doet namelijk iets wat vrijwel geen enkele journalist meer doet: erbij zijn. En dan niet achter een touw bij een ingepland fotomoment of in de hoek van een grote congreszaal bij de zoveelste conferentie van een coalitiepartij. Chris struint langs achterafzaaltjes, duikt op in obscure debatcentra of de anders zo stille gemeentegangen.

Verslag doet hij vaak live, via zijn account @ChrisIsErbij op onder meer X en BlueSky: ‘Ik probeer de politiek als onbevangen buitenstaander te observeren zonder zelf onderdeel te worden van het systeem’. Dit laatste maakt hem ongrijpbaar, moeilijk te plaatsen en voor sommigen (die eigen voorkeuren belangrijker vinden dan gedane observaties) moeilijk te voorspellen. Want Chris kan de ene keer een snoeihard artikel schrijven over Forum voor Democratie om de volgende keer met dezelfde scherpte medialieveling VOLT genadeloos fileren.

Wanneer iedereen voor een Gesloten Deur staat te wachten met een microfoon is Chris er vooral niet bij: ‘Ik probeer mij niet te laten leiden door de waan van de dag, maar onderzoek politiek die voor het grote publiek onzichtbaar blijft’.

Komt dat even goed uit, want aan onzichtbare bestuurslagen in Nederland geen gebrek. Chris ging eerder, samen met lector Mendeltje van Keulen, op zoek naar het tastbare werk van Europarlementariërs en schreef hierover de boeken: ‘Wat doen ze daar eigenlijk!?’ (2019) en Retourtje Brussel: hoe Nederlanders werken aan de Europese Unie (2022). De troebele gemeentepolitiek in Den Helder beschreef hij in het boek Palermo aan het Marsdiep (2019). Ook de verkiezingen voor de waterschappen (Chris: ‘totaal onzinnig’) en de bezetting in de Provinciale Staten volgt hij steevast op de voet.

Een andere guilty pleasure van Aalberts is het volgen van nieuwe politieke bewegingen. Zo schreef hij al repo’s over Forum voor Democratie (FvD) toen het nog een denktank in een Amsterdamse bierkelder was, maar nam ook plaats achterin de zaal toen de pan-Europese partij Volt (Chris: ‘een vriendenclub van consultants’) voet aan de randstedelijke grond zette. Ook hield hij BBB in het snotje na hun grote overwinning in Provincie en onderzocht wat ze nou concreet voor elkaar kregen: ‘In drie jaar helemaal niks, maar ze hebben ook geen grote brokken gemaakt’. Toen de Amsterdamse fractie van BIJ1 rollend over de stoep ging bij de Stopera, wist Chris precies te vertellen waarom. Tot slot houdt hij nauwgezet in Excel-sheets bij wie precies afsplitst van zijn of haar partij en kan precies vertellen hoe de politieke hazen lopen sprinkhanen hoppen. De lijst met voormalig FvD, JA21, BBB en allerhande splinterrechtse sympathisanten rondom de nieuwe ‘beweging’ van voormalig vice-premier Mona Keijzer zijn daarom voor Chris vooral oude bekenden uit de rechtse op-zoek-naar-de-volgende-baancarroussel.

Niet alleen zorgt Chris ervoor dat hij er altijd bij is, ook heeft hij de nodige bagage om zijn observaties te duiden. Naast zijn journalistieke werk doceert hij onderzoeksmethoden en politieke communicatie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en werkt aan de Haagse Hogeschool. Eerder promoveerde hij aan de Universiteit van Amsterdam.

Kortom: eigenlijk is het helemaal niet erg dat dr. Chris niet al is weggekaapt door een nationale mediatitel want hierdoor is het mogelijk om hem gewoon lekker zélf in te lijven.

Elke zaterdag kunt u hier een van zijn bijdrages lezen: de ene keer een reportage (zo staat er binnenkort weer een BKB-bijeenkomst op de rol, smul) de andere keer een analyse over een nieuw politiek initiatief.

Hoe het ook zij, Chris is erbij!

Uit onderzoek van Nieuwsuur blijkt dat het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) tijdens de coronacrisis wél tijd had om interne crisisstukken te delen met een communicatiebureau om een woordvoerderslijn voor zichzelf te Hugo de Jongen, maar journalisten maanden tot jaren op dezelfde stukken (via de Woo) moesten wachten. Reden: ordinair zelfbehoud. Topambtenaren zijn collectief van het padje afgeraakt.

Midden in de coronacrisis was het Ministerie van VWS druk. Niet alleen met de bestrijding van de pandemie, maar ook met de beeldvorming over het handelen van VWS tijdens diezelfde pandemie. Hiervoor liet het ministerie een crisisaanpak opstellen door de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) zodat minister Hugo de Jonge (CDA) en topambtenaren zich alvast konden voorbereiden op toekomstige kritiek en bemoeizuchtige onderzoekers (vanuit pers of parlement).

Saillant detail: het bureau kreeg een vrachtlading aan interne stukken, terwijl journalisten die om vergelijkbare documenten hadden gevraagd (via de woo) hier maanden tot zelfs jaren op moesten wachten.

Het VWS zat op de documenten als een kip op haar eieren. Ambtenaren die hierover aan de bel trokken werden genegeerd. Een uitspraak van de Raad van State werd weggewuifd. Oftewel: topambtenaren en minister Hugo de Jonge (CDA) vertrouwden het democratische systeem niet met informatie over hun handelen en waren niet bereid zich te laten controleren.

De Tweede Kamer zou hun goede werken immers niet op waarde kunnen schatten en te ‘verpolitiekt’ zijn (dat leest u goed, ja). Evaluaties en parlementaire enquêtes monden volgens topambtenaar Eric Gerritsen teveel uit in ‘blame games’ en onafhankelijke onderzoekers oordelen veel te makkelijk door ‘hindsight bias’ (een duur woord voor ‘achteraf is het mooi wonen’). De Onderzoeksraad voor de Veiligheid (OVV) zou geneigd zijn zich te gedragen als ‘een scherprechter’ - een middeleeuwse beul die lijf- en doodstraffen voltrekt.

Misschien ligt het aan mij, maar topambtenaar Gerritsen klinkt hier: behoorlijk hysterisch.

Abonneer nu

Topprestaties geleverd

Wat op het eerste gezicht onbeholpen uitspraken lijken van een voormalig secretaris-generaal, worden na een tweede lezing zorgwekkend. Gerritsen is zich van geen kwaad bewust. Hij kan geen enkele fout aanwijzen: ‘Nee’. Er is écht niets dat VWS verkeerd heeft gedaan. Zo zei hij tegen Nieuwsuur: ‘Ik heb echt gegraven maar ambtenaren hebben besluiten genomen op puur integere gronden’. Los van het nergens erkennen van concrete fouten (die juist in crisistijd onherroepelijk worden gemaakt), springt in het oog dat hij een vraag over fouten beantwoordt met een argument over integriteit. Alsof een besluit goed is zolang je het maakt uit goede bedoelingen. Het laat de vereenzelviging met beleid zien: kritische bevraging wordt gezien als een aanval op persoonlijke integriteit.

Gerritsen staat ‘voor 150%’ achter zijn conclusies dat democratische controle uitmondt in ‘blame games’ door een te ‘verpolitiekte’ Tweede Kamer en evaluaties dus niet onder ministeriële verantwoordelijkheid moeten vallen maar ‘door de wetenschap’ moeten worden geleid.

Laat dit even goed bezinken: de voormalig hoogste ambtenaar van het ministerie van VWS verzet zich - samen met toenmalig minister De Jonge - tegen democratische controle achteraf.

Terwijl parlementaire enquêtes en rapporten van de OVV er juist op gericht zijn om te reconstrueren wat men destijds wist, wat men had kunnen weten, wat men niet had kunnen weten en wat ze vervolgens besloten. Natuurlijk weet je achteraf altijd meer maar dat is ook nooit de onderzoeksvraag. Tot slot kunnen wetenschappers wel onderzoeken, maar kunnen zij niet de controlefunctie van de Tweede Kamer overnemen en de regering ter verantwoording roepen.

My 2 cents: het was precies de controlefunctie van de Tweede Kamer en vanuit de journalistiek waar Gerritsen c.s. eventjes geen zin in hadden.

Hij vindt zelfs dat VWS meer van zich had moeten afbijten: ‘we moeten vaker terug praten’ en ‘dan maar risico nemen dat je van een defensieve houding en gebrek aan reflectie wordt beschuldigd’. Hij ziet zich hierin gesterkt door het door hem zelf bestelde NSOB-onderzoek: ‘het ministerie van VWS heeft topprestaties geleverd’. Dat de NSOB-onderzoekers daar zelf anders over denken (‘zo kan hij dat niet samenvatten’) maakt niet uit. Een kritische uitspraak van de Raad van State wuift de topambtenaar eveneens weg als ‘een mening van een rechter’.

De rode draad hier is dat Gerritsen kritiek op het handelen van VWS steevast opnieuw formuleert als een probleem van beeldvorming over het handelen van het VWS. Achteraf controle zijn blame games met hindsight bias. Ambtenaren (zoals hij, want naar zijn eigen kritische ondergeschikten luisterde hij niet) moeten juist meer terugpraten. Er is immers een ‘topprestatie’ geleverd.

Abonneer nu

Applausje voor jezelf!

Dat ambtenaren in Den Haag geobsedeerd zijn door beeldvorming en ‘het narratief’ is geen geheim. Alles moet in een kloppend verhaal passen. Zelfs van de kleinste beleidsonderwerpen moet worden bedacht wat het ‘narratief’ van de minister is.

Dit neemt echt ridicule vormen aan. Zo publiceerde de Rijksoverheid begin dit jaar letterlijk een document met de titel ‘Nieuw Narratief Circulaire Economie’. Het ministerie heeft niet gewoon beleid voor hergebruik, maar laat daar een ‘strategisch verhaal’ voor ontwikkelen. Ik weet niet wat erger is: dat ambtenaren van schaal 19 (jaarsalaris: €158.683 tot € 184.500) blijkbaar niet in staat zijn om zelf op een A4’tje op te schrijven wat ze doen en waarom, of dat ze het überhaupt nodig achten om elke beleidsmatige scheet te storytellen inclusief ‘woordvoeringslijnen bij weerstand’ (‘het gaat niet over overtuigen, maar over het aanreiken van een nieuw perspectief’ 🤡).

Het onderzoek van Nieuwsuur laat zien dat de ambtelijke top zó bezig is met storytellen over zichzelf, dat ze tijdens een crisis al direct begonnen om vooraf een verhaal te reconstrueren voor later.

Topambtenaren zien zichzelf niet alleen als een uitvoerder van en adviseur over beleid, maar voelden zich geroepen om het eigen beleid en reputatie te verdedigen. Gerritsen ziet zelf geen fouten, maar de instituties die fouten moeten kunnen vaststellen (van Tweede Kamer, woo’ende journalisten tot aan de OVV aan toe) zijn steevast onderdeel van een probleem.

De uitspraken van Gerritsen leggen een problematisch cultuurtje bloot op departementen. Neem bijvoorbeeld het Toeslagenschandaal. De vrijgegeven informatie hangt (helaas: nog altijd) af van de mogelijke politieke consequenties die daaraan zitten. Zo concludeerde de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag dat de informatievoorziening aan de Tweede Kamer werd bepaald door ‘gewenste juridische of politieke uitkomsten’.

Informatie wordt slecht, gedeeltelijk, vertraagd of gewoon helemaal niet verstrekt (omdat ze in een of andere digitale kluis blijken te zitten waar een virtuele lade hoger vast ook nog wel een Hawija-filmpje is te vinden). De commissie wees op de heersende cultuur van problemen vooruit schuiven uit angst voor ‘financiële, juridische of publicitaire consequenties’. Het ministerie geeft alleen toe wat strikt noodzakelijk is om toe te geven.

Het criterium is dus niet ‘wat heeft de Kamer nodig om ons te controleren’ maar ‘wat heeft de Kamer nodig om ons te controleren zonder dat de informatie juridisch of politiek schade voor ons oplevert’?

Dit bewijst overigens niet dat individuele ambtenaren bewust politieke doofpotten organiseren. Toch laat het Toeslagenschandaal zien dat onwelgevallige informatie heel slecht omhoog rijst naar de top, in tegenstelling tot informatie die binnen de reeds bestaande beleidslijn past. Vraag maar aan Sandra Palmen die in 2017 een memo opstelde met daarin stevige kritiek op de behandeling van toeslagenouders. Het memo belandde op bureaus bij mensen binnen Toeslagen, maar werd nergens centraal opgeslagen en verdween vervolgens in de ministeriële paparassenfabriek.

Alles wat je niet officieel onder ogen krijgt (of als je slim bent: niet actief op doorvraagt want je gaat jezelf als topambtenaar natuurlijk niet pro-actief medeplichtig maken aan andermans falen) kan je zelfs in hindsight niet weten, niet waar?

Abonneer nu

Yes, minister?

In de Britse serie Yes, (Prime) Minister is de steevast terugkerende grap dat de minister formeel de baas is, maar dat de ambtelijke organisatie (die niet wisselt na verkiezingen) veel meer dossierkennis en dus controle over informatie heeft. Sir Humphrey (soort Proto ABD-Topconsulter) ziet het als zijn taak om de minister te behoeden voor beleid dat het ministerie onwenselijk vindt, in plaats van dat hij beleid uitvoert dat politiek wenselijk is.

Uiteraard is Humphrey een koning in het presenteren van zijn eigen belang als verantwoord en zorgvuldig beleid. Hij zit er tenslotte niet voor zichzelf.

Enerzijds gebruiken politici soms de smoes ‘tegengewerkt door ambtenaren’ heel gretig om een gebrek aan concrete resultaten goed te praten, anderzijds moeten we niet doen alsof topambtenaren met waterige puppyogen kwispelend van positieve anticipatie bewindspersonen zoals Marjolein Faber (PVV) en Femke Wiersma (BBB) verwelkomden op ‘hun’ ministerie.

Topambtenaren hebben zo hun eigen ideeën over kabinetsbeleid en maken daar geen geheim van. Zo bestaat er het zogeheten SG-beraad. Elke woensdag komen de secretaris-generaals van de ministeries bijeen om de grote lijnen af te stemmen met elkaar. Deze ‘grote lijnen’ delen ze ook met de formateur want ‘in de aanloop naar kabinetten verscheen van de hand van de SG’s ook een brief aan de informateur met een visie op de rijksdienst en, naar aanleiding daarvan, een werkprogramma, laatstelijk ‘Van wens naar daad’ (LOL) Oftewel: topambtenaren geven tijdens de formatie al aan wat de belangrijke onderwerpen zijn, los van wat de politiek er van vindt. Feitelijk stuurden zij een lobbybrief naar de formatietafel.

Maar het gaat verder. De secretaris-generaals gaan ook deels over de agenda van de wekelijkse ministerraad. Volgens voormalig secretaris-generaal Hans van der Vlist ‘besloten we soms zaken van de agenda af te halen om de bewindslieden niet op te zadelen met onderliggende ambtelijke discussies’. Zo konden de ministers zich tijdens de ministerraden beperken tot de écht politieke geschilpunten, aldus de ambtenaren. Volgens Van der Vlist gaat de bemoeienis echter niet ver genoeg. Het SG-beraad is volgens hem ‘heel braaf en superloyaal: ik denk dat iets meer tegenkracht naar de ministers goed is’.

We’re not in Kansas anymore

Is het aan ambtenaren om te bepalen wat politieke geschilpunten zijn en het speelveld te bepalen? Is het juist niet de onpartijdigheid die het ambtelijke apparaat legitimiteit geeft? Een apparaat dat het kabinet dient zonder zelf een oordeel te vellen over wat wel of niet ter discussie staat?

Zodra topambtenaren zelf gaan bepalen wat politiek is, en welke politieke instituties (zoals de Tweede Kamer) te politiek zijn omdat het de eigen politiek in de weg staat - wordt wel erg lastig alle rollen (en nog belangrijker: de daarbij horende verantwoordelijkheden) uit elkaar te houden.

Maar ook hier: Van der Vlist is zich van geen kwaad bewust en keuvelt in een interview op de website van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vrolijk verder over de gedeelde mores onder topambtenaren.

Deze gedeelde mores worden grotendeels aangejaagd door de Algemene Bestuursdienst (ABD), een soort overheidsuitzendbureau voor topambtenaren. Van der Vlist pleit ervoor om de ‘vechtcultuur in alle lagen van het gebouw te beëindigen en ook de lagere (ambtenaren)schalen onder te brengen bij de ABD’. Want: ‘De top vindt elkaar wel, net als de gewone medewerkers op de vloer. Maar de tussenlaag vindt het vaak lastig om mee te veranderen’.

Het aanjagen van een ambtelijke monocultuur klinkt lekker praktisch als je het moet aansturen maar is niet zonder risico’s. Tegenspraak wordt intern nauwelijks georganiseerd en ik vraag me oprecht af of ambtenaren soms wel door hebben in wat voor een (vooral door zichzelf) geconstrueerde realiteit zij opereren. Wie nog nooit een zelf-likkende lolly heeft gezien moet voor de grap maar eens door de ‘narratieven’, ‘handreikingen’ of allerhande strategische communicatiedocumenten bladeren. Het is een wereld op zichzelf. We’re not in Kansas anymore.

Groepsdenken zorgt voor klef geklit. Dat gaat niet alleen ten koste van inhoudelijke dossier-tijgers op ministeries, maar soms ook ten koste van de eigen minister.

Nog harder was de enquetecommissie over de rol van een kleine groep ambtenaren die beschikte over verschillende soorten informatie (in het geval van Groningen ging dat om veiligheid, leveringszekerheid van gas en productie en aardbevingen) maar deze ‘doelbewust’ niet bij elkaar brachten. Hierdoor kreeg de toenmalige minister van Economische Zaken, Henk Kamp (VVD), niet alle informatie:

Als minister Kamp in 2013 eenzijdige informatie ontvangt van zijn ambtenaren waar hij vervolgens zijn besluiten op baseert, wordt de Tweede Kamer als gevolg daarvan ook niet volledig geïnformeerd.

Dit is waarom het schaamteloze pleidooi van Gerritsen (maar ook van Van der Vlist) zo informatief is. Onbedoeld laat hij precies zien hoe de vlag erbij hangt.

Topambtenaren willen vooral meer van zichzelf en tegelijkertijd zo min mogelijk concrete controle. En dus moet ook de middenlaag ambtenaren (u weet wel, die door dossierkennis hun vinger opsteken om te vertellen dat iets helemaal niet kan) ondergebracht worden gesensibiliseerd via de Algemene Bestuursdienst. En dus moet er een narratief door jezelf, over jezelf worden ingekocht bij randstedelijke hipsters die vanuit een 50 shades of beige Zara Home-loft een infographic in elkaar knutselen om je uit de wind te houden. Sorry: om ‘maximale maatschappelijke impact te creëeren’.

Een organisatie die geobsedeerd is door uiterlijke schijn en zich voornamelijk spiegelt aan de zorgvuldig geboetseerde buitenkant van en door anderen, belandt vanzelf in de uncanny valley. Het institutionele equivalent van een Instagrammodel dat na de zoveelste fillerbehandeling - en zonder de tussenlaag van cameralens en filters - nauwelijks nog op een mens lijkt.

En juist daarom is onafhankelijke democratische controle noodzakelijk. Een ambtelijk apparaat dat geobsedeerd is door ‘narratieven’ over het werk wat ze doen (dat het onderdeel is geworden van het werk wat ze doen) kun je niet laten bepalen wanneer het parlement ‘toe’ is aan informatie over hun eigen handelen. Laat staan meebeslissen wanneer het ‘prudent’ is om bepaalde stukken over hun eigen handelen vrij te geven aan een woo’ende journalist.

De slager keurt niet per se zijn eigen vlees in Nederland, maar we moeten ons wel gaan afvragen of het handig is dat de slager zelf mag bepalen wanneer de keurmeester binnenkomt, welke stukken vlees die te zien krijgt en hoeveel jaar het duurt voordat de rechter hem kan dwingen om een koelcel te openen?

We moeten niet gek opkijken dat de slager inmiddels volledig Eric Cartman is gegaan en eigenlijk vindt dat hij zelf nóg ‘mondiger’ mag optreden, méér ‘tegenkracht’ moet geven terwijl hij en passent rechterlijke uitspraken die hem beperken wegzet als ‘ook maar een mening’.

Onder het dunne laagje chroom van ‘narratieven’ over verantwoordelijk bestuur schijnt ordinaire machtspolitiek door. Tegenkracht is namelijk juist wat wordt georganiseerd binnen een democratie via de Tweede Kamer, controlerende instituties zoals de OVV en de journalistiek.

Tegenkracht is dus niet wat een ongekozen, onafzetbare bestuurslaag zichzelf toe-eigent om instituties die haar moeten controleren de toegang te ontzeggen.

Er zit heel wat ruimte tussen ‘fris tegengeluid’ en ‘antisemitisch complotdenken’ maar ervaring leert dat alternatieve media moeite hebben die ruimte te bewaken. Het mag helaas geen verrassing heten dat ook de Nieuwe Wereld rond het randje van dat konijnenhol cirkelt.

Het begint vaak vanuit een niet onterecht onderbuikgevoel. Reguliere media missen vaak verhalen. Soms omdat ze te diep in hun eigen bubbel zitten. Soms omdat ze teveel vertrouwen hebben in de overheid en woordvoerderslijnen slikken voor zoete koek. Van gezond wantrouwen kun je in de journalistiek nooit genoeg hebben, dus alternatieve media die in het gapende gat tussen allerhande mainstream gekeuvel springen zijn altijd welkom.

Abonneer nu

Zo bestaat daar al enige tijd De Nieuwe Wereld. Een YouTube-kanaal opgericht door filosofen Ad Verbrugge en Jelle van Baardewijk waar mensen vanuit media, cultuur en wetenschap worden geinterviewd over actuele politieke en maatschappelijke kwesties.

Vorige week werd een van die gesprekken van het YT- kanaal verwijderd omdat zelfbenoemd vredesactiviste Martijntje Smits en notoire antisemitische complotdenker Pieter Rambags een gesprek voerden waarin, je verwacht het niet, notoire antisemitische complotdenkerij de revue passeerde.

De Nieuwe Wereld-presentatrice Talitha Muusse omschreef het als een incident want ach ja gut, er gaat wel eens iets mis maar dan wordt er ingegrepen. Dat er een antisemitische complotdenker tussendoor kon schieten (die onder meer claimde dat Hamas geen vrouwen heeft verkracht en Israël juist de eigen burgers vermoordde op 7 oktober), is slechts een vervelende bijwerking van de ‘open houding’ van het YouTube-kanaal.

Kortom: het ging mis omdat ze zo geweldig zijn.

Toch is die houding van De Nieuwe Wereld niet bepaald ‘open’ te noemen.

Read more

Of je nou Autocracy Inc. van Anne Applebaum of The Road to Unfreedom van Timothy Snyder openslaat, de conclusie is weinig opbeurend. De liberale wereldorde…

Read more

De grootste leugen die Nederlanders zichzelf en elkaar vertellen, is dat het in Ons Land misschien wel koud, nat, guur en donker is, máár dat het ‘bij ons tenminste allemaal goed geregeld is’.

Abonneer nu

‘Man, man, man. Niet te geloven dit’. Met spichtige verbetenheid kijkt De Nederlander om zich heen. De Portugese obers op de vakantiebestemming (die net zo goed Spaanse of Griekse obers hadden kunnen zijn), worden met haviksogen geobserveerd. Want stel je voor dat iemand anders eerder wordt geholpen.

Na het deduceren van de arbeidsverdeling komt De Nederlander tot de conclusie dat ze hier werken alsof ze alle tijd van de wereld hebben: ze helpen maar één tafeltje per keer. Wat denken ze wel niet?

De Nederlander heeft zelfs op vakantie geen tijd.

Als dan ook nog eens blijkt dat er bij het lokale terras niet gepind kan worden door een smartphone tegen een apparaat te houden is het bal: wat ís dit voor hakkietakkielandje!?

VOC-mentaliteitje

Iedereen die langere tijd in het buitenland verblijft, observeert regelmatig landgenoten in hun niet-natuurlijke habitat. Onwillekeurig ontwaakt dan de innerlijke David Attenborough.

Bij schrijver en Trouw-correspondent Zuid-Afrika Kevin van Vliet sloeg de antropologische observatie naar binnen. Hij beschreef in zijn laatste boek, Jong en Eenzaam, een staat van permanent sluimerende en steeds sneller escalerende paniek zodra hij terugkeert naar zijn Hollandse Heimat:

‘Beneden ligt Nederland in jaarlijkse uitvaartstemming. De koppen ernstig en grauw vanwege de regen die alweer maanden onafgebroken valt, en het gesteun en geklaag dat slechts ten doel stelt het zelf te ontlasten door de ander te bezwaren’.

Een land waar ‘alle ruimte voor fouten is geëlimineerd, waardoor het vermogen tot behelpen al jaren niet meer is gekweekt’.

Nergens zie je dat laatste zo duidelijk als aan Nederlanders buiten Nederland.

Inwoners uit het land van ‘drie in de rij, een kassa erbij’ kijken als spitse stokstaartjes met de neus omhoog over de Iberische supermarktrij, zich nerveus realiserend dat de kletsende juffrouw achter de kassa eerst nog negen (negen!) andere klanten moet helpen voor zij aan de beurt zijn.

Ongedurig vingerknippen naar een bijna-leeg wijnglas richting de passerende ober die vier daghappen balanceert op de arm is een kunst die vrijwel exclusief beheerst wordt door Nederlanders.

Je kunt het ze bijna niet kwalijk nemen. Mensen die gewend zijn aan vijftien e-mails bij het online bestellen van een pak wasknijpers (Dank voor je bestelling! We hebben het ingepakt! Het is NU op de post! Lees hier met welke bezorgdienst! Het komt waarschijnlijk overmorgen aan! Nee morgen al! Is tussen tien en vijf goed? We komen elf uur! Je was niet thuis! We proberen het morgen weer!) worden koortsachtig paranoïde van een dienstverlening (Hoe vond je trouwens onze dienstverlening? Wil je onze enquête invullen? Geef ons vijf sterren op TrustPilot!) die je pas iets vertelt zodra er iets te vertellen valt, of iets vraagt als er wat te vragen is. Hetzelfde geldt hier trouwens voor de dienstverlening van de overheid.

Twee weken niks gehoord? Daar moet iets mis zijn gegaan!

Hoe vaak we niet een verontwaardigde kuitbroek een Portugees overheidskantoor hebben zien binnenbenen om uit eigen beweging (dus zonder nummertje trekken, oproep, afspraak of benodigde papieren) de aandacht van een nietsvermoedende Zuid-Europese ambtenaar op te komen eisen in steenkolenengels want ‘Bom dia, ja hoi. Faz favor, hello, yesyes, hallo, excuse me? Aai hes hurd notting jet about de aanvraag voor mij swimming pool’.

Dat hij hiermee zijn eigen tegenstand mobiliseert ontgaat De Nederlander volledig. Er is namelijk geen betere manier om je aanvraag onderop de stapel te laten eindigen door vroegtijdig op hoge poten een Zuid-Europese ambtenaar (in een taal die niet de zijne is) de les te lezen. En asociaal vingerknippen naar de ober zal er eveneens voor zorgen dat hij ineens heel druk is met alle andere mensen die wél netjes op hun (tafeltje-voor-tafeltje) beurt wachten. Het Grote Onrecht wat daaruit volgt - langer wachten dan De Nederlander zelf strikt noodzakelijk acht vergezeld door een minder vriendelijke behandeling - ligt ook nooit aan De Nederlander zelf.

Mensen zijn zelf vaak de beste woordvoerder van hun eigen mentaliteit, dus om het diepgewortelde VOC-mentaliteitje van De Nederlander te illustreren, quote ik graag Julien Althuisius. De progressieve Volkskrant-journalist woonde enkele maanden in het Portugese Ericeira en kwam terug met zinnen als: ‘Geen rotonde konden we afmaken zonder uitgebreide claxonnale begroeting van de lokale bewoners, die overigens zelf over geen enkele kennis van verkeersregels leken te beschikken’ en ‘De lokale surfgemeenschap bleek bovendien helemaal niet zo gezellig en vriendelijk als gedacht. In het water (en op het land) heerste een grote vijandigheid naar alles wat van buiten kwam’.

Nooit zal De Nederlander zich afvragen: misschien ken ik de lokale mores niet goed, zijn er ongeschreven verkeersregels of omgangsregels die ik nog moet leren? Misschien stuit ik mensen tegen de borst als ik geen Portugees spreek en met flashy sportspulletjes (die een West-Europees inkomen verraden) binnen enkele weken een lokale zandbank kom koloniseren?

Oftewel: kan het misschien aan mij liggen?

Vijftig tinten (Code) Zwart

Ben je betoeterd. Het ligt namelijk nooit aan De Nederlander of Nederland. Wij hebben het tenminste allemaal goed geregeld. Het zijn les autres die het elke keer verkloten voor ons, goedgeorganiseerde Nederlanders.

Zo hadden wij als een van de weinige landen geen Code Zwart tijdens de coronacrisis in tegenstelling tot de meer chaotische katholieke landen in het zuiden:

Tijdens de coronaverhoren wordt Italië geregeld opgevoerd als schrikbeeld. Voormalig RIVM-baas Jaap van Dissel wees op beelden uit Bergamo, waar het “totaal misging”: patiënten stonden “voor de deur van het ziekenhuis” en “konden niet worden geholpen”.

Een “Bergamo-situatie”, met niet genoeg bedden voor alle patiënten, bleef Nederland volgens toenmalig zorgminister Tamara van Ark bespaard. “Code zwart hebben we gelukkig niet bereikt”, zei ze. Oud-premier Rutte noemde code zwart een “ramp van niet te beschrijven omvang”, maar zei dat het “uiteindelijk allemaal net gelukt” is.

Het is alweer zes jaar geleden, maar het staat mij nog goed voor de geest hoe in maart 2020 talkshow Op1 en de NOS een audiofragment uitzonden van een bezorgde Italiaanse verpleegster die emotioneel vertelde hoe er op ‘de eerste hulp bepaald wordt wie sterft en wie blijft leven. Er is geen capaciteit meer om iedereen te helpen’. Dat de NOS de originaliteit ‘niet kon verifiëren’ weerhield de publieke omroep er niet van het alsnog uit te zenden.

Collega-journaliste en goede vriendin Milena Holdert (die recentelijk ook de coronaverhoren kritisch volgde voor het programma Nieuwsuur) en ik vertrouwden het destijds voor geen meter: HOEZO ga je een dramatisch sensationeel voicebericht uitzenden waarvan je de herkomst of originaliteit niet kunt bevestigen?

Toen vervolgens de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care (NVIC) er nog even met de VOC-sneeuwschuiver overheen ging door te spreken over een Italiaanse ‘oorlogssituatie’ omdat ‘in Italië mensen boven de zeventig niet meer worden opgenomen op de intensive care’ besloot ik destijds voor de Groene Amsterdammer zélf maar even te bellen met zowel de Italiaanse koepelorganisatie voor eerste hulp en anesthesie (AAROI EMAC) als een woordvoerder van het bisdom Brescia.

Read more

Nederland zit barstensvol jonge en ambitieuze academici. Genoeg succesvolle belezen ondernemers. Kratten vol dwarse kunstenaars. Toch krijgen we het voor elkaar…

Read more

Defensie heeft vorige week een schietinstructeur ontslagen wegens ‘wangedrag’. Het volledige dossier, in mijn bezit, vertelt echter een ander verhaa…

Read more

OPHEF! Tim Hofman (BNN-VARA) zou zijn journalistieke belangetjes hebben verstrengeld door in een BOOS-uitzending voetballer Redouan El Yako…

Read more

Vorige week k…

Read more

Een typisch Nederlands kwaaltje: bij een handhavingsprobleem het kleine cohort burgers dat zich aan de regels houdt, nóg harder handhaven. Doet ook…

Read more

Vorige week verscheen het nieuwste boek van Martijn Kitzen, hoogleraar irreguliere oorlogsvoering en speciale operaties aan de Nederlandse Defensie Academie (NLDA) en bijzonder hoogleraar krijgsweten…

Read more

Vorige week stond Frans Timmermans met een manspread in het NRC: de mogelijkheden van AI zijn eindeloos, de risico’s ook. Daarom ‘moeten we’ op tijd ingrij…

Read more

Ambtenaren adviseren de Rijksoverheid om van X af te gaan. Het nieuws verscheen in de Volkskrant die besloot - op basis van onderzoek van d…

Read more

Tien jaar geleden publiceerde ik mijn eerste journalistieke artikel op Follow the Money. In de jaren daarop heb ik voor uiteenlopende media geschreven. Voornamelijk over Defensie maar ook veel over p…

Read more

Vooralsnog zijn het boomers die klikken op phishinglinks van AI-bots, ellenlange discussies op social media ermee voeren of in met AI gemanipuleerde filmpjes van politici tuinen. Toch zal het niet la…

Read more

Zodra je als journalist het vakgebied een spiegel voor houdt, zoals Kevin van Vliet doet in zijn nieuwste boek Jong en eenzaam, schiet de beroepsgroep die zelf de godganse dag iedereen en zijn moeder de maat neemt in een collectieve kramp.

Op de middelbare school beloofde ik mezelf twee dingen voor als ik later groot zou zijn: nooit meer gekookte aardappelen eten, of Nederlandse literatuur lezen. De combinatie van doodgekookte - en met maizena ingebonden - groente bovenop glazige aardappels gekwakt met het vooruitzicht om Harry Mulisch verplicht te moeten lezen, hebben vakkundig élke positieve associatie met beiden vermorzeld.

Geen betere remedie tegen de principes van je zestienjarige zelf dan ordinair en schaamteloos nepotisme: journalistiek geestverwant, voormalig collega en Trouw-correspondent in Zuid-Afrika Kevin van Vliet publiceerde onlangs zijn quarterlife crisis-kroniek: Jong en eenzaam. Dus sloeg ik voor het eerst in jaren toch weer een literair werkje open.

Zelf noemt Kevin het: ‘Een journalistiek boek. Alles is precies echt zo gebeurd!’ Aangezien ik, met name in de laatste hoofdstukken, anekdotes over bijvoorbeeld mijn eigen Portugese overburen herkende in een scene waarin capriolen van bewoners in een gesticht (waar een zeker ‘orakel uit Ede’ genaamd ‘Geurt’ resideert) worden beschreven, kan ik beamen dat - hoewel er niks van klopt - er geen woord aan is gelogen.

Precies de reden waarom recensenten liever hun handen niet aan deze Prometheus-sleutelroman branden. Normaliter staan hoofdstedelijke dagblad-recensenten te trappelen om het zoveelste zielenroersel van vroege dertigers die zich in hun eigen kringen begeven heilig te verklaren en onder te dompelen in de literaire ballenbak. Vaak bewierrookt in termen zoals ‘ontroerend’, ‘ontwapenend’, en ‘herkenbaar’ bovendien! Tot het iets té herkenbaar wordt, want hoewel er in letterlijke zin van zijn beschrijvingen over de journalistiek waarschijnlijk niets klopt - is ook daar geen woord aan gelogen.

Eerlijkheid wordt in de journalistiek namelijk niet echt gewaardeerd. Van Vliet is qua eerlijkheid echter ‘full retard’ gegaan waardoor zijn boek - op een collegiaal ‘vooruit dan maar’ interviewtje in Trouw en een uitermate zuinige recensie in de Volkskrant na - wordt genegeerd.

Eigenlijk heeft de schrijver hiermee al zijn beste aanbeveling binnen, maar tegelijkertijd is dit boek voor iedereen die wil weten waarom de journalistiek het leukste vak ter wereld is, maar waarom journalisten de meest verschrikkelijke mensen ter wereld zijn (en daar schuddebuikend over willen lachen), een absolute aanrader.

Subscribe now

Rede haalt niks uit

Vijf jaar nadat hij naar Zuid-Afrika vertrok, is Kevin van Vliet terug in Nederland om een nieuw werkvisum aan te vragen. ‘Daar wordt hij geconfronteerd met zijn vroegere zelf en dreigt hij emplooi en verstand te verliezen’, aldus de flap.

Vanaf het moment dat de wielen van het vliegtuig vanuit Zuid-Afrika het asfalt op Schiphol raken, blijkt de hoofdpersoon in een staat van permanent sluimerende en steeds sneller escalerende paniek: ‘beneden ligt Nederland in jaarlijkse uitvaartstemming. De koppen ernstig en grauw vanwege de regen die alweer maanden onafgebroken valt, en het gesteun en geklaag dat slechts ten doel stelt het zelf te ontlasten door de ander te bezwaren’. Een land waar ‘alle ruimte voor fouten is geëlimineerd, waardoor het vermogen tot behelpen al jaren niet meer is gekweekt’.

Kevin moet zich zien te handhaven tussen voormalig landgenoten met de onuitstaanbare neiging alles in het gezichtsveld continue luidkeels te recenseren (‘man man man, lekker geregeld weer’), en omschrijft de verstikkende claustrofobie van binnen vijf minuten na landing direct afhankelijk te zijn van een bureaucratie die niet voor rede vatbaar is. Zo vergeet hij zijn paspoort in het vliegtuig, beseft dit als hij de slurf uit loopt, maar zomaar teruglopen kan niet: ‘Gewoon doorlopen net als iedereen!’ Ook de Marechaussee blijkt onverbiddelijk: ‘Di-ga-nie-werreke, meneer’.

Rede haalt niks uit, welkom thuis.

Na vijf jaar in het buitenland te hebben gewoond loopt hij vervolgens vervreemd door zijn geboorteplaats Harderwijk. Het gevoel van onthechting wordt versterkt door zijn moeder, die heel veel dingen tegen hem zegt, maar nooit mét hem praat (wist je trouwens al dat de achterneef van Greetje de Vries - jeeehweeeeel, die ken jij wel: je hebt nog met zijn schoonzus op de peuterspeelzaal in de Kennedylaan gezeten! - kanker heeft?). De doodswens die hij uitspreekt na ‘48 uur in deze put’ is even hilarisch als meelijwekkend.

Het absurdisme waarmee hij Nederland en de inwoners omschrijft, door de ogen van een relatieve buitenstaander, is de kritiek.

Subscribe now

Glutenvrije koekjes

Een kritiek die je volledig ontgaat wanneer je jezelf te serieus neemt. Zoals de recensent van de Volkskrant, Lotte Krakers, die zelf vijf jaar geleden een boekcontract heeft getekend (waarbij wij allemaal in zinderende spanning op het resultaat wachten) en in Kevin van Vliet vooral een ‘fanboy’ van Gerard Reve ziet. En net zoals bij Reve wordt ook bij Van Vliet de vorm gelezen als pose, terwijl het juist een manier is om iets wat net zo onuitspreekbaar als serieus is tóch te kunnen zeggen.

Zoals het feit dat de journalistieke beroepsgroep een decadente poel des middelmatig verderfs is. Enerzijds vinden we in zijn boek de laatsten der Mohikanen van Paradijsvogels uit de liederlijke bladentijd, waar kroegbonnetjes van afgelopen dinsdagnacht 02:43 nog konden worden ingeleverd onder het mom van een ‘brongesprek’, of je arm volspuiten in de redactieplee niet direct tot ontslag op staande voet leidde. Een generatie waarbij boekvoorschotten ze meerdere weken vooruit kon helpen, in plaats van enkele dagen, maar die zich in diverse snelheden naar de tering zuipt. Van Hafid Bouazza (‘Hamza’) tot Arthur van Amerongen (‘Geurt’).

Anderzijds is daar de nieuwe generatie van afgemeten ambtenaren in bloemetjesoverhemd die dagelijks van Landsmeer op de elektrische fiets naar de hoofdredactionele burelen forenzen, en onderling meer vergaderen over het gebruik van mogelijk kwetsende woorden in hun krant dan lezers informeren over wat ze om zich heen zien gebeuren. Geen idee of Trouw-hoofdredacteur Karel Smouter (‘Hoofdredacteur Grobbelaar van De Betere Wereld’) zijn eigen krant leest, maar de observatie dat je hoofdredacteuren vrijwel nooit buiten vergaderzalen vindt, geldt eigenlijk voor ieder medium.

Het is juist in die vergaderzalen waar de journalistieke navelstaarderij zich pijnlijk aftekent, waar de wereldvreemdheid zich manifesteert tijdens oeverloos gehakketak dat zelfs de grootste optimist binnen een half uur een essay over het principe van een Voltooid Leven-euthanasie kan laten pitchen. Een vergadering die Kevin als volgt beschrijft:

‘De deur gaat dicht en de lucht wordt zwaarder, hoewel het plastic ventilatierooster in het plafond verse lucht schijnt aan te voeren (het lampje brandt groen). Er vangt een bits stoelschuiven, penverplaatsen en voorbereiden aantekenen aan, met de gerichtheid van een orkest zonder orkestleider en zonder coördinatievermogen, dat de instrumenten dan zelf maar stemt’.

De Congolees-Nederlandse opiniemaker ‘Zwarte Mamba’ ontwikkelde het bijzondere vermogen om in een pak hagelslag de VOC-mentaliteit van De Ruijter te vinden, en in een pot chocoladepasta de Apartheid van Verwoerd, en begon al gauw onze lezers een collectieve schuld aan de trans-Atlantische slavernij in te peperen waarvan ze niet wisten dat ze die bezaten. Het zwijgende deel der redactie, de overgrote meerderheid, trok zich van de telastlegging aanvankelijk weinig aan omdat er een christelijke ethiek in de idee te herkennen viel. Bovendien was men te druk met de aanstaande kindervakantie, de cao-besprekingen en het daaraan verbonden lot van de dakkapel’.

Even later in diezelfde vergadering (vlak na een discussie over gebruik van het woord ‘zelfmoord’ want dat moet natuurlijk ‘gezelfmoord’ of ‘zelfdoding’ zijn), vangt een luide stilte aan. Je zou het bijna vergeten maar er moet nog een krant gevuld worden:

‘Het is oorlog in Soedan’, zeg ik
’Tja’, zegt de chef. ‘Het is natuurlijk wel vaker oorlog in West-Afrika’.
’Oost-Afrika. Er zijn duizenden burgerdoden gevallen….’
‘- en we hebben daar nu even niemand zitten -’
’…bijna allemaal zwarte Darfuri…’
’— ‘t is altijd lastig hoor, zulke kwesties -’
’…vermoedelijk genocide…’
’En het is ook een beetje ver weg voor onze lezer. Hebben we nog iets anders, misschien?’

Ik voel dat ik moedeloos ben. Wat doe ik hier? De vergadering valt op dit punt uiteen in losse, kernachtige fragmenten:

’We moeten urgent zijn’
’Onze krant is een krant voor iedereen’
’Ik heb glutenvrije koekjes’
’Hoe verhouden we ons nou tot onze idealen?’
’Rots, ga even zitten’
’Vrouwen zijn misdeeld!’
’Waar is Jan?’
Wild gehoest
’Een aanval op de rechtsstaat is een aanval op ons allemaal’.
’Rots hier hebben we het al over gehad’
’Jongens, koekjes’

Er klopt feitelijk waarschijnlijk geen hout van, maar als journalist die meerdere redactievergaderingen heeft meegemaakt bij diverse media (en genoeg om ze zoveel mogelijk te willen mijden), durf ik de hypothese te poneren dat dit precies is zoals het is gegaan. Want waar over het één urenlang wordt vergaderd (‘kunnen we dit zo neerzetten’), worden tegelijkertijd met een bijna achteloze vanzelfsprekendheid en gnuivend genoegen ongefundeerde beschuldigingen en/of laaghartige beledigingen aan het adres van PVV’ers, BBB’ers of JA21’ers neergepend.

Subscribe now

Talentloze nepobaby’s

Waar de Volkskrant in haar recensie in de beschrijvingen een ‘iets te vette kolder’ ziet van ‘sterke verhalen’ en ‘kroegpraat’, zie ik in Kevin iemand die het verschil beschrijft tussen echte betrokkenheid en de taal ervan.

Van Vliet is niet de eerste en zal zeker niet de laatste correspondent zijn op het Afrikaanse continent die grootse regionale politieke omwentelingen moet verkopen aan een redactie die graag een ‘Nederlands haakje’ wilt, omdat anders de mythische lezer namens wie ze altijd menen te spreken (en die veelal op bezweerderige toon wordt genoemd, alsof het daarmee minder duidelijk een dekmantel tegen eigen luiheid of desinteresse wordt) het ‘niet interessant’ zal vinden of ‘niet zal snappen’.

Redacties hullen zich in toenemende mate in een geëngageerd idioom, ongevraagde kanttekeningen en niet ter zake doende mitsen en maren als taalkundige aflaat van een pijnlijke vervreemding van degenen die aan de ontvangende kant in de samenleving staan. Zoals Van Vliet beschrijft: ‘de Ander - om wie het nou juist gaat - raakt almaar verder uit het zicht’. Deze gedachte wordt onderbroken door de chef nieuws die hem vraagt of hij ‘ons manifest eigenlijk al hebt ondertekend?’ Als er dan toch een Koot & Bie-referentie in een boekbespreking moet komen, laat het dan een verwijzing naar Jetje en Koosje Veenendaal-activisme zijn.

De hele redactiescène vormt een terechte aanklacht tegen een beroepsgroep die pedante borrelpraat steevast verwart met engagement. Een engagement dat dermate hol is dat je ter verzekering van inkomen alleen nog maar het juiste deuntje hoeft op te dreunen (nooit te onderbouwen, want bevraging is een zeldzaamheid in een omgeving waar iedereen hetzelfde denkt), en jezelf eigen moet maken als vervoegingen van onregelmatige werkwoorden in een nieuwe politieke taal. Uiteraard zijn in deze semantische heilstaat van ideologische uniformiteit sommige varkentjes gelijker dan andere varkentjes.

Het beste voorbeeld hiervan is de rits aan talentloze nepobaby’s die over de dagbladen zijn uitgestort. Zo heeft Lena Bril (dochter van) een adviesrubriek in Trouw met titels als ‘Mijn vriend in psychische nood gebruikt het n-woord. Wat moet ik doen?’ en ‘Mijn collega stemt op een partij die tegen mijn waarden ingaat. Wat te doen?’ Jessica Kuitenbrouwer (dochter van) mag in dezelfde krant ‘persoonlijke verhalen schrijven waarin ze haar eigen leven analyseert’ met levensvragen zoals ‘doe ik te moeilijk over botox en fillers’ en edgy takes als ‘Amsterdam heeft een nazi-probleem’. Milou Deelen (dochter van Barbara van de Beukering) werd als jonge student na een paar Facebook-post plotsklaps gelanceerd als ‘feministisch journalist’, deed mee aan de Slimste Mens en liet zich in coronatijd inhuren door het RIVM voor een communicatieklus. Opvallend bij de mediale nepobaby’s: gehuld in principiële schijn grossiert men in deze Libelle-niksigheid.

Subscribe now

Wrokkig

Bovenstaande observaties delen journalisten volop met elkaar in WhatsApp-groepen (waarbij ordinair nepotisme hooguit zuinigjes wordt opgemerkt met: ‘toch raar dit’), of worden binnensmonds gemopperd bij het koffie-apparaat. Geheel tegen de beroepscode in zal de stille meerderheid nooit opschrijven wat ze zien en hoe ze het zien, want straks schop je de journalistieke adel tegen de schenen - zij die doorgaans de jury’s van prijzen en toewijzingscommissies van subsidies bevolken. Opzitten. Pootjes geven.

Er rust in de journalistiek een omerta op de evidente ridiculiteit van eigen kring. Jong en eenzaam leest juist in de schaamteloze verkenning van deze gekte net zo koortsachtig als de ‘Aantekeningen uit het Ondergrondse’ van Dostojevski, alleen zijn deze schrijfsels niet bedoeld om in een la te eindigen. Van Vliet maakt geen vlucht naar binnen maar keert de buitenwereld - Nederland, Zuid-Afrika, krantenredacties, zijn ouderlijk huis, zijn mentor Don Geurtorito in de Algarve - binnenste buiten omdat deze stuk voor stuk naar binnen zijn gekeerd. Allemaal zitten ze muurvast in hun eigen, gekmakende en absurdistische, wereld.

Dat is niet, zoals de Volkskrant gemakzuchtig bestempelt, ‘wrokkig’, of taal van iemand die nog ‘een appeltje heeft te schillen’. Integendeel, Kevin spaart zichzelf nog het minst. Misschien is dat juist de kracht die de journalistiek, de literaire wereld en misschien ook Nederland (‘ons klein landje dobberend op de woeste baren van het wereldgeweld’) in bredere zin is verloren.

Reviaanse ironie gaat steevast voorbij aan mensen die zichzelf te serieus nemen om de eigen waanzin en absurditeit te (h/v)erkennen. Ik gun iedereen wat meer gekte: Jong & Eenzaam is een goed begin.

Kevin van Vliet, Jong en eenzaam graag direct bestellen bij Uitgeverij Prometheus om verdere verloedering van het schrijversbestaan te voorkomen.