Vorige week verscheen het nieuwste boek van Martijn Kitzen, hoogleraar irreguliere oorlogsvoering en speciale operaties aan de Nederlandse Defensie Academie (NLDA) en bijzonder hoogleraar krijgswetenschap aan de Universiteit Leiden, getiteld De Terugkeer van Oorlog: Pleidooi voor de Verdediging van Vrede. Een gesprek over navigeren door een publiek debat overmand door emoties gewapend met McGuyver ducktape en rubberen tussenlagen.

In ‘De Terugkeer van Oorlog’ neemt Martijn Kitzen de lezer mee aan de hand door het strategische landschap sinds de Val van de Muur. Er kon bezuinigd worden op de krijgsmacht, de schuilkelders werden dichtgemetseld en de dienstplicht ging in de ijskast. Europese politieke elites leefden in de valse veronderstelling dat het continent oorlog wel een beetje ontgroeid was, en hooguit andere landen ervan moest doordringen dat - als ze zich nou een beetje meer gingen gedragen zoals ons - gewapend conflict nooit de oplossing kan zijn.

Andere landen en extremistische groeperingen deden hier hun voordeel mee, constateert Kitzen, en hoewel mensen vaak serieus waarschuwen dat de dreiging steeds dichterbij komt is het nog maar de vraag of die eigenlijk ooit is weg geweest?

Subscribe now

We zien sinds 1945 een drastische afname van interstatelijke oorlogen. De afname oorlogsdoden zijn per hoofd van de bevolking flink gedaald, er is een langdurige afwezigheid van serieus gewapend conflict tussen Europese landen. Is daarmee de competitie onder staten of andere politieke actoren - of dat nou een IS of Hamas is - verdwenen?

MK: Zeker niet, de uitingsvormen zijn anders en we noemen dat tegenwoordig ‘hybride oorlogsvoering’: tegenstanders combineren niet-militaire middelen met heimelijke acties die erop gedoeld zijn om de ander te ontwrichten, maar nooit openlijk genoeg zijn om te zien als directe oorlogsverklaring. Dat is ook een competitie op internationaal niveau, alleen zien we die op een hele andere manier verschijnen.

Neem bijvoorbeeld de militaire competitie met Rusland, dit wordt vaak neergezet als een ‘nieuwe Koude Oorlog’ maar die vergelijking gaat mank. Alles is met elkaar verbonden, er is geen sprake meer van een afgebakende set landen met een vast setje militaire middelen. In Spanje en Portugal had je vorig jaar de black-out en zaten mensen een dag zonder stroom, en los van wat de oorzaak is geweest, zag je hoe relatief makkelijk het is om een deel van de samenleving te ontwrichten.

Speelt de ontvankelijkheid van een doelwit daarbij niet ook een rol? In Portugal verlopen veel zaken nog analoog: betalingen in cash, fysieke formulieren en stempels. Apotheken verstrekten tijdens de black-out op goed vertrouwen medicijnen aan ouderen, noteerden handmatig welke middelen bij wijze van spreken dokter Silva had voorgeschreven aan mevrouw Do Carmo en hoeveel zij als herhalingsrecept had meegekregen.

MK: Ik vraag mij af of Nederland, zeker in het meer verstedelijkte deel, dit nog wel kan. Dat je ter plekke samen dingen gaat bedenken en uitvoert. Maatschappelijke weerbaarheid gaat volgens mij vooral om hoe je op lokaal niveau er samen uit gaat komen. Er is veel meer nodig dan een noodpakket in je gootsteen. Het netwerk is belangrijk: weet je elkaar in geval van nood te vinden?

We weten elkaar in het publieke debat al amper te vinden. Als het gaat over Defensie of militaire inzet dan zie ik als journalist dat bijna achteloos hele zware termen worden gebruikt, en vrijwel altijd termen met een emotionele en vooral ook morele lading.

MK: Als wetenschapper zie ik dat aan de universiteiten ook. Bij sommige activisten leven er hele boude veronderstellingen over wat Defensie is en doet, zonder dat daar een reëel beeld van Defensie of militairen bij zit. Ik word als hoogleraar aan de NLDA weliswaar betaald door Defensie maar dat maakt mij nog geen kritiekloze cheerleader. Sterker nog, er wordt verwacht dat ik kritisch onderzoek verricht.

Waar het mij om gaat, en dat mis ik heel erg, is dat mensen een reel beeld hebben van oorlog en oorlogvoering. Klein voorbeeld, ik moest college geven op de Haagse Campus van de Universiteit Leiden en toevallig was daar in de buurt een demonstratie gaande voor de Houthis in Jemen. Yemen, Yemen make us proud, let another ship turn around! Daar heb ik toen met studenten een uitegbreid gesprek over gehad, want ik snap dat je begaan bent met het lot van de Palestijnen en daar begrip voor hebt. Tegelijkertijd kun je niet de ogen sluiten voor het feit dat de Houthis een groot aandeel hebben in het lijden en de dood van honderdduizenden burgers onder meer door mensen uit te hongeren. Je juicht dus voor een beweging die dit op zijn geweten heeft, maar veroordeelt de staat Israël op basis van een vrijwel identieke beschuldiging. Nog even helemaal los van wat je van de politieke agenda van de Houthis of Israel vindt, het gaat hier om de vergelijking die totaal scheef is. Want als de Houthis sterker worden, zijn de Jemenieten of de Palestijnen dan zoveel beter af? Mensen lijken steeds meer moeite te hebben om die slag dieper te maken.

Subscribe now

Heeft dit ook niet te maken met de overtuiging binnen de Nederlandse intelligentsia dat geweld intrinsiek moreel verkeerd is? Wapens zijn primair instrument van geweld, dus degenen die wapens gebruiken of beheren (en daarin fysiek een bovenliggende partij zijn) staan daarmee altijd onder morele verdenking. Er wordt geen onderscheid dan meer gemaakt tussen verschillende contexten van geweld.

MK: Zodra het Defensie betreft is die polarisatie inderdaad groter in Nederland. Het doet mij denken aan dat boek van Herman Vuijsje, Wij waren geen soldaat. Daarin legt hij uit hoe een deel van de boomers heel trots was op het feit dat ze de dienstplicht wisten te ontduiken. Alles wat met het leger te maken heeft is fascistisch, maar tegelijkertijd waren ze wel allemaal boos dat het leger er in de jaren ’40 niet was om burgers tegen het fascisme te beschermen. Die tegenstrijdigheid zit heel diep – Vuijsje vindt met terugwerkende kracht ook dat het niet juist was om de dienstplicht te ontlopen.

Aanvankelijk was ik er niet zo een voorstander van, maar ik heb op verzoek van mijn uitgever ook mijn eigen ontwikkeling in het boek beschreven. Ooit ben ik in dienst gegaan bij Defensie omdat ik wilde bijdragen aan vredesmissies, maar toch zie je vaak dat Defensie heel nauw wordt benaderd als militarisme. Samenwerkingen vanuit Defensie met universiteiten wordt dan al direct de ‘militarisering van onderwijs’ genoemd.

Of laatst zat ik in een TV programma en hadden we een gesprek over de Pokemon Go app: die dataset is nu verkocht aan een ontwikkelaar van militaire drones. Data is handel en wordt dus door iedereen verhandeld, maar als het dan gebeurt voor een militaire toepassing dan zijn mensen ineens extreem verontwaardigd. En dat terwijl we bijna continu data weggeven zonder stil te staan bij de gevolgen. Zo hoorde ik tijdens die uitzending dat er ook een app bestaat die de menstruele cyclus van vrouwen bijhoudt en die data gewoon doorverkoopt aan onbekende partijen. Daar is wel aandacht voor geweest, maar het heeft verbazingwekkend genoeg niet meteen tot massale ophef geleid. Zodra ergens een militaire mogelijkheid in wordt gezien, van samenwerking met universiteiten tot aan data, dan is het ineens allemaal schandalig. Die negatieve basisemotie overmant de ratio op zo een moment.

Dat zie je overigens net zo goed in politieke besluitvorming. In Mali sprak ik na de laatste coup met verschillende leiders uit het maatschappelijke middenveld. Dan komen wij ze als Westerse landen vertellen dat ze een democratie moeten worden. Terwijl zij juist aangeven ‘laat die junta maar even zitten, eerst is het van belang dat de stabiliteit terugkeert’. Nee dat kan dan niet, want het liefst willen wij dat er volgend jaar weer een democratie moet zitten en vervolgens zijn we verbaasd dat Mali zich vervolgens richting Rusland beweegt. Laatst kreeg ik nog zo een vraag: hoe kunnen we van onze WK-spelers vragen dat ze kritisch zijn, zolang Mark Rutte vriendjes blijft met Trump? Dat valt onder dezelfde categorie. Je moet namelijk wel handelen vanuit een set normen en waarden, idealisme zo je wilt, maar het moet wel realistisch zijn binnen de wereld waarin we leven. Noem het pragmatisch realisme, maar ik denk wel dat dat de beste koers is.

Subscribe now

Hoe navigeer je daarbinnen? We hadden het net over valse vergelijkingen en moralisme over wat je zegt, tegelijkertijd merk ik als journalist dat je ook aangesproken wordt voor wat je niet zegt. Voorbeeldje: als je alleen al de naam Donald Trump noemt, wordt er verwacht dat je een hele bijsluiter meelevert over wat voor een verschrikkelijke vent het is (want zwijgen is blijkbaar toestemming).

MK: Herkenbaar. Neem de actie in Venezuela. Ik zei toen op TV dat het als speciale operaties een goed uitgevoerde militaire operatie is die de lesboekjes in zal gaan. Dan ben je meteen een Trump-apologeet. Het kan niet verder van de waarheid afstaan, maar ik moet dingen wel analyseren zoals ze zijn en niet zoals ik ze vind.

Er is een hele sterke behoefte om van alles meteen maar een moreel statement te maken maar het levert onder de streep niets op. Dat zag je ook toen er voor heet eerst gesproken werd van een Europese militaire coalitie om de straat van Hormuz te beveiligen, zodat de omringende landen wat meer stabiliteit krijgen, er weer eten naar Afrika kan en olie naar Europa en Azië. Dan is het vooral ’niet onze oorlog’ en hebben we daar niks te zoeken. Dat is wel een persoonlijke irritatie: dat mensen van alles iets vinden op hoge toon, maar geen actie willen ondernemen op het moment dat er iets aan gedaan kan worden.

Hoe irritant wapperende vingertjes ook kunnen zijn: moraal en wereldbeeld hebben wel strategisch invloed. Zo hebben we in het verleden te maken gehad met tegenstanders die de dood vieren, je gaat naar het Paradijs met 40 maagden dus what’s not to like? Los van of dat een fijn wereldbeeld is of niet, het zorgt er wel voor dat afwegingen in termen van strategische winst en verlies radicaal onvergelijkbaar zijn met die van Westerse democratieën.

MK: Huntington’s Clash of Civilizations ga ik niet ophemelen maar je kunt het verschil in waardepatronen niet negeren. Als het gaat om burgeroorlogen en irreguliere oorlogsvoering is het van groot belang om zicht te krijgen op het normatieve framework waarbinnen je tegenstander zich beweegt. Als je niet in staat bent om daar binnen te dringen, dan zit je buiten de besluitvormingscyclus van de tegenstander en dan kun je die ook niet beïnvloeden.

Strategische empathie als term werkt vaak als een rode lap op een stier, want mensen denken meteen dat het gaat om sympathie hebben voor de tegenstander. Nee, je moet weten hoe hij denkt. Hoe denken de Ayatollahs in Iran? Hoe denkt Vladimir Putin? Op basis daarvan kun je gaan nadenken over hoe te handelen en eventueel te beïnvloeden. Afschrikking heeft niet alleen te maken met hoe jij je opstelt, maar vooral ook met hoe de tegenstander jou percipieert. Hoe vertalen zij jouw acties? Je moet niet alleen maar vanuit jezelf redeneren en precies daar hebben we moeite mee. We zijn gewend om in een korte tijdsspanne te werken. Als we vandaag iets zien, moet het morgen opgelost zijn.

Zoals de wederopbouw van de krijgsmacht?

MK: Je ziet dat Westerse krijgsmachten heel erg zijn ingericht op financiële efficiency, en minder op effectiviteit. Eerlijk gezegd maak ik mij niet druk om de middelen. De discussies over hoeveel tanks we nodig hebben en of de F-35 niet teveel op Amerika is gericht zijn relatief onbelangrijk. Die middelen zijn namelijk niet ons probleem, die kunnen we kopen – ook al duurt het even voordat ze er zullen zijn. De vraag is, zoals altijd, hoe willen we die middelen inzetten? Hoe kunnen we Nederland het beste verdedigen en, als belangrijkste, welke mentaliteit hoort daarbij? Investeren in Europese samenwerking omdat Donald Trump toevallig president is van de Verenigde Staten is volgens mij precies een symptoom van wat er mis is. Dat besef van dat een krijgsmacht echt nodig is en waarom precies, dat ontbreekt.

In je boek besteedt je veel aandacht aan de Westerse illusie dat een technologisch superieure krijgsmacht ook per definitie betekent dat we de bovenliggende partij zullen zijn. Een kenmerk van de underdog is dat deze juist door schaarste afhankelijk is van creativiteit. Toch lijkt de Westerse creativiteit rondom schaarste soms een kwestie van alles met McGuyver ducktape bij elkaar houden in afwachting van betere tijden.

MK: Het kunnen opereren in schaarste en het vermogen om daar creatief mee om te gaan is wat het onderscheid gaat maken in een oorlog. We hebben daar echt wel momenten van gekend in Nederland. Bijvoorbeeld tijdens de inzet in Afghanistan kwamen we erachter dat de voertuigen niet voldoende beschermden tegen bermbommen, toen zijn heel snel Bushmasters ingekocht. Dus het kán wel. Maar je ziet ook nu weer dat er een heleboel tegelijkertijd gebeurt op het gebied van oorlogsvoering.

Het is echt niet zodat we kunnen voorspellen hoe die oorlog er precies uit gaat zien als die komt. Wat we wel kunnen voorspellen is dat de doorslaggevende factor gaat zijn hoe snel je kunt schakelen. Je moet een innovatieketen hebben. Dan zie je dat Westerse democratieën het meteen heel bureaucratisch gaan inrichten met procedures, want als we het in een proces gieten dan komt het wel goed. Tegelijkertijd zie je landen zoals Oekraïne en Israël veel flexibeler werken: die hebben simpelweg die luxe niet.

Flexibel werken betekent ook accepteren dat niet altijd alles meteen lukt. Op acht dingen die falen heb je misschien twee innovaties die succesvol zijn. Daar hebben we in Nederland heel veel moeite mee. En dat terwijl de ontwikkelingen op dit moment vragen om een innnovatieketen waarbij de soldaat die in de frontlinie dingen uitprobeert net zo belangrijk is als de wetenschapper die in zijn laboratorium experimenteert. Je ziet overigens nu wel bij speciale eenheden dat die zich succesvol aanpassen en bezig zijn om op tactisch niveau mensen met technologisch kennis aan teams toe te voegen. Die kan snel een drone tweaken of een 3D printer net even anders afstellen zodat het wél kan. We hangen nog iets teveel in de gedachte dat de industrie het kant en klaar moet aanleveren.

Subscribe now

Je wijst terecht op de operationele kennis: die is er voldoende maar wat mij opvalt bij uitvoerende organisaties - of dat nou Defensie, Politie of Brandweer is - dat het in de praktijk heel moeilijk blijkt om die kennis naar boven te krijgen bij degenen die er vervolgens wel over moeten beslissen. Er blijft van alles plakken in die rubberen tussenlaag.

MK: Eigenlijk zie ik dat in diverse landen en bij verschillende organisaties zowel bottom-up als top-down gebeuren. In het veiligheidsdomein weten mensen in alle lagen drommels goed dat de situatie vereist dat ze hun zaken op orde hebben. Wat ik observeer is dat regelgeving hier een grote rol speelt: in Westerse landen hebben we kaders voor oorlogs- en vredestijd. We kunnen moeilijk omgaan met het grijze gebied daartussen. En dat is precies waar we nu mee te maken hebben. Aan de ene kant moeten we ons nu al voorbereiden op oorlog – om potentiële tegenstanders af te schrikken – en aan de andere kant hebben we nu al dagelijks te maken met de gevolgen van hybride acties. Het is lastig als je daarbij te maken hebt met wet- en regelgeving die daar geen rekening mee houdt. Je moet je dus ook afvragen of de procedures die we hebben gecreëerd nog wel werkbaar zijn? Je moet iets zoeken wat bij de nieuwe situatie past, en niet de situatie van nu toetsen aan de regels die voor de oude zijn geschreven.

Overigens moeten we voorkomen dat we zelf onze grootste vijand te worden. Als we kijken naar de opvatting van oorlogsvoering, is de Chinese heel breed. De Russen opereren meer binnen dat grijze gebied tussen vrede en oorlog. Het is belangrijk dat wij ons niet laten verleiden om daar in mee te gaan en alles als oorlog en oorlogsverklaring te zien, maar tegelijkertijd moeten we ook eerlijk zijn over wat oorlog dan wel is en wanneer we daarin zitten. Dat vond ik mooi aan het rapport van de Commissie Sorgdrager over Hawija. Het woord ‘oorlog’ werd nergens genoemd in de communicatie met het parlement, want dat zou misschien wel eens te gevoelig liggen. Benoem dingen nou gewoon voor wat ze zijn.

En wanneer is het dan oorlog?

MK: Het feit dat dit niet meer zo duidelijk is, is precies de verandering. In onze ogen is het namelijk heel binair. Het is oorlog of het is geen oorlog. Waar die grens ligt en zou moeten liggen, die discussie ontbreekt. Als iemand een keer de stormvloedkering hackt en heel Rotterdam overstroomt: zijn we dan in oorlog? Dat je die vraag beantwoord met een ‘ja’ kan ik mij net zo goed voorstellen als dat je die beantwoord met een ‘nee’. De angst voor die discussie is overigens niet alleen politiek maar zit ook in de samenleving. Dat is een van de redenen dat ik dit boek heb geschreven: om mensen te informeren want het zou ook aan keukentafels besproken moeten worden.

Je verwijst in je boek naar Anne Applebaum die in haar boek Twilight of Democracy waarschuwt dat mensen ‘niet alleen eigen meningen maar ook eigen feiten’ hebben. Dat betekent ook het hanteren van opportunistische definities: wanneer spreekt je van oorlog of wanneer ‘mag’ iets wel of niet.

MK: Klopt, als het gaat om militaire inzet worden regels in het publieke debat vaak heel nauw uitgelegd terwijl er ook ruimte is voor een bredere interpretatie. Dan krijgt je van die discussies zoals in Nederland bijvoorbeeld over aanvallen op ziekenhuizen. Dan wordt mij gevraagd waarom het zoveelste ziekenhuis wordt aangevallen? Ja, dat is een goede vraag maar die vraag wordt vaak vrijwel direct voorzien van een heel stellige ‘want dat mag niet van het internationaal recht’. Dan wordt het voor mij al heel moeilijk om een gedegen antwoord te geven. Als dat ziekenhuis wordt gebruikt voor militaire doeleinden dan mag het wel degelijk worden aangevallen, maar tegelijkertijd moet je die mogelijkheid niet lichtzinnig nemen. Dáár moet die discussie dan over gaan. In de strijd tegen IS in Mosul bleek dat die organisatie gebruik maakte van ziekenhuizen als commandoposten. Pas na weken van zorgvuldig wikken en wegen werd besloten zulke locaties uit te schakelen, want dat is echt wel een forse maatregel. Natuurlijk is het zo dat we die prudentie niet hebben teruggezien bij de acties van Israel in Gaza. Volgens mij moet het daarover gaan en niet zwart-wit ‘het recht zegt dat je geen ziekenhuizen mag aanvallen’ en dus is het fout. Ook omdat wij in onze comfortabele positie niet alle feiten kennen en niet zeker kunnen weten waarom de strijdende partijen tot bepaalde acties overgaan. Dit is maar een voorbeeld maar het is voor mij tekenend dat we geen gezamenlijke plattegrond hebben van de situatie waar we nu inzitten.

Snellere procedures, meer mogelijkheden. De Algemene Rekenkamer waarschuwde onlangs nog dat dit problemen kan opleveren. Het zal niet de eerste keer zijn dat belastingeuro’s verdampen dankzij onoplettendheid. Het is overduidelijk dat er bij Defensie iets te halen valt: je ziet ondernemers maar ook talking heads zichzelf profileren in de media, consultants staan uiteraard klaar om te adviseren over de besteding van overheidsgeld aan zichzelf. Ook andere ministeries cirkelen boven de pot geld, want Defensie mocht vorige week betalen voor de nieuwe sirenes omdat het Ministerie van Justitie en Veiligheid even krap bij kas zit. Het is wel dit type ‘aandacht voor Defensie’ waar je mee moet concurreren.

MK: Zeker, zelf merk ik t net zo goed dat er opeens veel aandacht is voor het onderwerp. Vorig jaar heb ik met Tim (Sweijs -red) een boek geschreven over de Oorlog van Morgen en dit jaar dan een eigen boek. Tien jaar geleden was er bijvooorbeeld wel belangstelling voor een boek over Afghanistan, geen enkele grote uitgever was echter geïnteresseerd in oorlogvoering in het algemeen. Ook bedrijven die iets kunnen verdienen aan die hernieuwde belangstelling voor Defensie hebben die omslag al gemaakt.

Het gaat juist om de Nederlandse bevolking die ook de gevolgen van oorlog steeds meer zal gaan voelen, nu toevallig aan de pomp door de hoge benzineprijzen. Als militair en wetenschapper heb ik genoeg van de wereld mogen zien om te kunnen beseffen dat het hier in Nederland echt niet zo slecht geregeld is allemaal. De verworvenheden en vrijheden zijn geen vrijblijvend recht zonder enige verplichting. Wat ik heb proberen neer te zetten is een betoog waarom we nu ook op het punt zitten dat burgers ook zelf bereid moeten zijn om bij te dragen aan het behoud ervan. Dat kan op allerlei manieren, maar het belangrijkste vind ik dat we weer leren samen op te trekken om een einde te maken aan de polarisatie die ons verdeelt.

‘De Terugkeer van Oorlog: een pleidooi voor de verdediging van vrede’ verscheen vorige week bij Uitgeverije Cossee en is hier online te bestellen.

Over de ‘Oorlog van Morgen’, naar aanleiding van het boek dat hij samen schreef met Tim Sweijs, sprak Martijn Kitzen vorig jaar uitgebreid in de Podcast Scherpschutters #luistertip

Vorige week stond Frans Timmermans met een manspread in het NRC: de mogelijkheden van AI zijn eindeloos, de risico’s ook. Daarom ‘moeten we’ op tijd ingrijpen. Samen. Met de hele wereld. Dit soort luie clichés van de gearriveerde politieke kaste worden onze ondergang.

In een epische scène van Neerlands cineastisch huzarenstuk Theo & Thea en het Tenenkaasimperium (1989) kijken Theo en Thea verdwaasd naar een schouwspel dat zich in het kasteel van een gemene heks, gespeeld door Adèle Bloemendaal, voltrekt. Ze heeft ‘de knappe prins’ en operazanger Marco Bakker ontvoerd en staat op het punt om een tenenkaas-ritueel bij volle maan te voltooien. Als het olijke VPRO-duo de wereld wil redden, is het nu of nooit.

‘We moeten iets doen’, zegt Theo tegen Thea.

‘Ja’, beaamt Thea, ‘doe iets’.

‘Ja’, concludeert Theo, ‘doe iets’.

Theo en Thea hadden zeven woorden nodig voor een pleidooi geboren uit totale onmacht. Frans Timmermans? 1261.

Subscribe now

Geen (tenen)kaas van te maken

Een pleidooi waar geen (tenen)kaas van te maken valt. Frans Timmermans valt namelijk steevast terug op breedsprakige clichés waarin hij vage abstracte termen met negatieve connotatie (wantrouwen, achteruitgangsdenken) gebruikt om het gebrek aan andere vage abstracte termen met positieve connotatie (empathie, vertrouwen, maatschappelijke samenhang) te verklaren. Uiteraard voorzien van onnavolgbare Timmerfransiaanse cirkelredeneringen: ‘Als achteruitgangsdenken domineert, valt de bereidheid tot delen ten prooi aan de wens te behouden wat je hebt’. Ofwel: mensen zijn defensiever naar elkaar omdat ze bang zijn iets kwijt te raken en dat blijkt uit het feit dat ze defensiever worden. Joe.

Het klinkt allemaal héél erg maar gelukkig wordt naar een oplossing toe geschreven. Alle risico’s van AI kunnen we beheersen maar dan ‘moeten we’ mondiaal met de hele wereld gaan samenwerken.

Kortom: we moeten doen waar de generatie politici van Frans Timmermans groot mee is geworden, namelijk door een privé-chauffeur door een historisch stadscentrum gereden worden naar een overlegtafel (het liefst zo eentje tegen de backdrop van Romeinse pilaren) om daar met een naambordje voor je snufferd en een vlaggetje ernaast geprikt druk te gaan overleggen, en dan een of ander verwaterd memorandum te presenteren waarbij het barokke taalgebruik de indruk moet wekken dat de overlegtafel zojuist de wereld heeft gered van zichzelf.

De overlegtafel wordt door deze generatie politici, beleidsmedewerkers en angehauchte ambtenaren sinds de Val van de Muur (1989) gezien als hét politieke panacee tegen elke geopolitieke kwaal.

Hoewel diplomatie en internationale afspraken zeker een onmiskenbare rol hebben gespeeld in de relatieve rust van de afgelopen decennia, is in het pleidooi van Timmermans niet helemaal duidelijk welk medicijn precies voor welke kwaal wordt uitgeschreven. Alle symptomen worden op een hoop gegooid: smartphoneverslaving, sociale media, Peter Thiel, Palantir, sociale ongelijkheid en van kinderen met chatbots tot autonome wapens aan toe. Al wat het oplevert, zijn formuleringen van ‘AI bedreigt de democratie’ tot aan ‘AI gaat kanker genezen’.

Natuurlijk is er niks mee om te waarschuwen, in algemene zin, voor een fenomeen: als je waarschuwt voor chemische stoffen in het drinkwater hoef, je die ook niet op molecuul-niveau uit te splitsen om een steekhoudend argument te maken. Toch zou Timmermans ergens énig onderscheid moeten maken, al is het alleen maar omdat hij zelf vervolgens met een oplossing komt die alle risico’s zou afdekken. Juist - zo’n eerdergenoemde mondiale overlegtafel.

Hoe en waarom dat gaat lukken legt Timmermans nergens uit. Geen idee waarom de Verenigde Staten en China (de landen die voorop lopen met AI) hierin zouden meegaan, welke afspraken er dan noodzakelijk zijn, hoe die worden nageleefd en op basis waarvan, welke sancties daarop staan - nog los van hoe je private bedrijven wil disciplineren (die zich voor de ontwikkeling van AI in een berg schulden hebben gestoken die qua omvang het BBP van nationale Europese economieën zoals Bulgarije en Luxemburg begint te naderen).

Timmermans maakt een vergelijking met de Koude Oorlog en nucleaire wapens, maar daar waren controleerbare voorwaarden: het ging om een beperkt aantal staten en het betrof de controle over fysieke installaties met een dito te inspecteren infrastructuur. Kunstmatige intelligentie is dat allemaal niet: er zijn veel staten maar ook bedrijven die werken met kopieerbare software, met een diffuus verspreide kennis en een moeilijk verifieerbare ontwikkeling.

Subscribe now

Ooit een zichzelf bouwende stoomtrein gezien?

Het is bijna knap, want Timmermans demonstreert met zijn pleidooi feilloos het probleem. Je kunt een technologie (of misschien beter gezegd: technologisch principe) als AI - dat overal tegelijkertijd in doorsijpelt, in alle arbeidsvelden, sectoren en systemen - niet vergelijken met de stoomtrein uit de industriële revolutie (zoals Timmermans wél doet).

De industriële revolutie verving fysieke spierkracht en boostte PK’s tot ongekende hoogten, maar AI gaat over de vervanging van cognitieve functies, niet kinetische, en zal bovendien veel dieper doordringen in besluitvorming, kennisproductie, bestuur, wetenschap en militaire systemen.

Tevens bouwde een stoomtrein niet zelf binnen enkele minuten een nieuwe, betere stoomtrein.

Dat betekent grote veranderingen op allerlei gebieden waar menselijke rekenkracht voor nodig is, maar welke effecten je waar precies kunt verwachten, laat zich moeilijk voorspellen. Nog los van de bij-effecten. Om er eentje uit een recente podcast van Sam Harris te lenen: je zal de student rechten maar zijn die zich in de studieschulden heeft gestoken om bij toetreding tot de arbeidsmarkt erachter te komen dat je deze vers verworven studiekennis niet kunt kapitaliseren omdat eigenstandig juridisch argumenteren grotendeels overbodig is geworden. Nope - je mag voor de helft van het verwachte inkomen prompts invoeren in de juridische chatbot (en daarmee fotoclaims mailen).

OpenAI, Anthropic, xAI en andere spelers verbranden momenteel enorme bedragen aan datacenters en modeltraining. Ze behalen geen winst uit de afgesloten abonnementjes maar gokken op de toekomstige marktwaarde van vervanging van menselijke arbeid, of willen (op zijn minst) een permanente intermediair zijn in het verrichten van cognitieve arbeid.

Opvallend genoeg besteedt de sociaal-democraat van de Partij van de Arbeid (PvdA, opgeheven, tegenwoordig PRO) letterlijk geen wóórd (van de 1261 die hij nodig had) aan de gevolgen voor de arbeidsmarkt en het verdienvermogen van de (nu al verdwijnende) middenklasse en steeds groter wordende onderklasse.

De snelheid en de reikwijdte van AI zorgen ervoor dat al die historische analogieën (industriële revolutie, agrarische revolutie, drukpers) minder of misschien wel helemaal geen voorspellende waarde hebben. De technologie van AI verandert immers het tempo van innovatie zelf. Onze instituties (het parlementaire stelsel, maar ook de EU, de NAVO, de VN, noem de hele santenkraam maar op) zijn ontwikkeld tijdens en dus gebouwd op lineaire veranderingen. AI ontwikkelt zich echter exponentieel.

Timmermans, die spreekt over AI op ‘mondiaal niveau begrenzen, sturen en een proces van wapenbeheersing in gang zetten met vertrouwenwekkende maatregelen’, houdt dus een lineair betoog (met termen als ‘fundamentele principes zoals het voorzorgsbeginsel’) in een wereld die op het punt staat exponentieel te veranderen.

De vraag is niet óf de politieke internationale diplomaten-kaste van het kaliber Timmermans gaat botsen met de nieuwe realiteit, maar wanneer.

Wie is hier nou de stoomtrein, meneer Timmermans?

Subscribe now

Column: Lineair denken in een exponentiële wereld

Ice bucket challenge. Coronavirus. Karamel-zeezout en Dubaï Pistache. Jarenlang leef je in een wereld zonder en vanaf een willekeurige dag is er geen ontkomen meer aan. Het zorgt altijd een beetje voor kortsluiting. We zijn als mensen immers geneigd om te denken in termen van lineaire groei.

Vooral in de (geo)politiek. Al onze instituties – van de Europese Unie, de Verenigde Naties tot de NAVO – zijn gebouwd op lineaire verandering. Defensiebudgetten worden in meerjarige cycli vastgesteld. We ontwikkelen doctrines via commissies, evaluaties en standaarden en voor elke opschaling is politieke toestemming nodig. Dit proces, gebruikelijk en zelfs noodzakelijk binnen een democratie, veronderstelt dat dreigingen zichtbaar genoeg zijn voordat ze een probleem vormen, dat staten de tijd hebben om zich hierop aan te passen en dat de informatie niet sneller verandert dan de besluitvorming.

Precies dit laatste gaat een probleem worden met AI. Eerder deze maand besloot het bedrijf Anthropic, bekend van Claude, een intern model genaamd ‘Mythos’ nog niet uit te brengen wegens problemen met beheersbaarheid: het model vond in no time zwakheden in online infrastructuur (lees: alles is te hacken) maar was ook niet voldoende ‘aligned’. Oftewel: de doelen van AI zitten niet op één lijn met die van ons en waarvoor het is geprogrammeerd. Of soms doet het juist precies waarvoor het is geprogrammeerd en wordt dat het probleem: zo probeerde Mythos uit zijn digitale kooi (’sandbox’) te breken, op zoek naar nog meer codes om te kraken. Want hoe meer gekraakte codes, des te efficiënter en optimaler het is.

Een AI die ‘rogue’ gaat, heeft dus niet per se kwade intenties. Zo ging de experimentele AI-agent van het Chinese Alibaba, genaamd ROME, vorig jaar uit zichzelf een connectie maken met de buitenwereld om crypto te minen. Waarschijnlijk omdat het de logica volgde dat het hebben van financiële capaciteiten gelijk stond aan taakoptimalisatie: met cryptos kun je bijvoorbeeld meer datacapaciteit kopen.

Zelfstandig die connectie met de buitenwereld maken is tijdens een experiment juist niet de bedoeling: maar omdat het niet de eerste keer is, is het aannemelijk dat AI leert dat de grens van zijn ‘sandbox’ (de gesloten omgeving die je simpelweg kunt uitzetten als het de verkeerde kant op gaat) geen harde natuurwet is maar een optimalisatie-obstakel.

Dat is, op zijn zachtst gezegd, een probleem. Tweede probleem: ROME verborg deze taakoptimalisatie voor de onderzoekers: AI’s zijn namelijk ook steeds beter in staat om dergelijke taakoptimalisaties – waarvan ze ‘weten’ dat deze niet worden gewaardeerd – te verbergen. Zowel Anthropic als OpenAI publiceerden het afgelopen jaar meerdere onderzoekspapers op hun websites over hoe AI steeds beter wordt in de schijn wekken van alignment, maar ook hoe ze onnodig vleien (’sycophancy’).

Op de werkvloer is dit herkenbaar aan die ene (meestal: daarvoor ook al) irritante collega die door AI in de illusie leeft slimmer te zijn dan hij of zij daadwerkelijk is, maar de misleiding en vleierij in de ontwikkelfase kan ervoor zorgen dat ook onderzoekers een illusie van ‘alignment’ krijgen en een AI wellicht te vroeg uitgeven.

Ondertussen ziet de politiek alleen maar voordelen en AI als ‘handige software’ waarmee werk kan worden uitbesteed, personeelstekorten worden opgelost en menselijke ziektes en zwaktes in de eigen digitale infrastructuur sneller worden opgespoord. Voormalig Google-engineer Tristan Harris, die in 2015 de techwereld verliet wegens ethische bezwaren tegen het opzettelijk verslavend maken van social media, waarschuwde vorige maand in een podcast met neurowetenschapper Sam Harris dat ‘er meer regulatie is voor het smeren en verkopen van een broodje in de stad New York, dan voor de ontwikkeling van AI’. Amerikaanse en Europese regels richten zich vooral op chip-exportrestricties richting China, veiligheidsafspraken en allerhande middelen gericht op lineaire dreigingen (zoals modelevaluaties, commissies, proeftuinen, overlegtafels en samenwerkingsverbanden).

Alleen vanuit je (lineaire) zelf kunnen redeneren over een technologische ontwikkeling die een nieuwe (exponentiële) manier van redeneren vereist, is vragen om problemen. Want zodra systemen zelfstandig infrastructuren analyseren, optimalisaties verbergen en externe middelen verwerven, is dat systeem niet langer een hulpmiddel maar een op zichzelf staande actor. Een actor waarvan niemand onder de motorkap kan kijken en die sneller leert dan wij besluiten nemen.

Deze column verscheen eerder in Atlantisch Perspectief

Ambtenaren adviseren de Rijksoverheid om van X af te gaan. Het nieuws verscheen in de Volkskrant die besloot - op basis van onderzoek van de Volkskrant - eveneens het social media platform te verlaten. D66 pleit in Europa zelfs direct voor het handhaven van X, wat dit ook moge betekenen. Waarom dit schaamteloos hypocriet is.

Het is een soort zelf-likkende lolly: media die zelf nieuws maken en daar vervolgens zelf over berichten en vervolgens weer nieuws maken over de reacties op hun berichten, ambtenaren laten lekken over wat ze gaan doen naar aanleiding van hun berichten en politici vragen wat ze eigenlijk gaan doen naar aanleiding van hun berichten. Deze week was Pieter (K)lok, hoofdredacteur van De Volkskrant, de Chupa-Chup van dienst.

Afgelopen weekend verscheen namelijk een onderzoeksartikel in zijn krant: in een week tijd vonden journalisten duizenden X-berichten, gericht aan politici, met mogelijk strafbare uitingen. Conclusie: politici worden ‘volop doodgewenst, beledigd en bedreigd maar zitten in de houdgreep van X’. De Volkskrant-journalisten werden (uiteraard) ook door de Volkskrant geïnterviewd over hun onderzoek, waardoor we een beetje zicht hebben op hun onderzoeksmethode.

En dus ook meteen weten waar ze naar op zoek waren.

Subscribe now

Zoekt en gij zult vinden

De journalisten maakten samen met een wetenschapper van de Universiteit van Amsterdam (die nergens wordt genoemd uit ‘veiligheidsoverwegingen’) een AI-model waarmee berichten van X werden gescraped: in totaal 80.000 stuks, die aan politici werden gericht. Berichten die als problematisch zijn gecategoriseerd, werden vervolgens nader bekeken. Op basis waarvan en met welke definities wordt nergens in het artikel genoemd, enkel dat een andere professor meekeek ‘op cruciale momenten’.

Laten we er (ondanks het totale gebrek aan onderzoeksverantwoording) even voor de vorm vanuit gaan dat dit model 100 procent perfect is en geweldig werk heeft gedaan maar dan nóg zijn er problematische aannames die nergens worden uitgediept.

De journalisten gebruiken X als primair onderzoeksveld voor politieke bedreigingen, en gaan ervan uit dat gedrag op andere platforms vergelijkbaar genoeg is om contrasten uit te concluderen over gedrag. Want, zo constateren ze, de mensen die op X politici bedreigen, zitten ondertussen op Facebook en Instagram foto’s van hun barbecue te delen. Opvallend, omdat andere (wel transparante) onderzoeken uit onder meer 2024 en 2025 juist laten zien dat Facebook (mogelijk mede door haar omvang) een relatief meer intimiderende omgeving vormt voor gebruikers.

Zo gaven klimaatactivisten in een internationale enquête aan zich het meest bedreigd te voelen op Facebook en concludeerde de American Defimation League een jaar eerder hetzelfde (na een onderzoek onder Amerikaanse publiek). Instagram vormt daarentegen een beter onderzoeksveld voor cyberbullying, waar zulk gedrag sneaky via DM’s gaat.

Kortom, de vraag is of het zichtbare gedrag (omdat de zichtbaarheid en gebrekkige moderatie juist een element zijn van X die voor een zekere sociale dynamiek zorgt) genoeg is om conclusies te trekken om per platform te concluderen welk soort gedrag ieder platform uitlokt. Een doodsbedreiging via DM is niet veel minder strafbaar of problematisch, en het feit dat dezelfde mensen zich op Facebook of Instagram openlijk anders uiten betekent niet dat mensen zich daar in het algemeen dus inherent anders gedragen.

Daarnaast is, juist door de openbaarheid van X, ook een visibility bias aanwezig. X is grotendeels openbaar en gebaseerd op tekst, wat scrapen, zoeken op sleutelwoorden en netwerkobservaties makkelijker maakt dan bijvoorbeeld bij (gesloten) Facebookgroepen, in Insta-stories, in privé-kanalen op WhatsApp (allemaal van Meta) of binnen andere (gesloten) gemeenschappen.

Ook is het sample dat ze kiezen erop gericht iets te vinden: ze nemen een politieke piekperiode om politieke accounts te bekijken, met reacties op politici. Precies het soort conflictgedrag waar X voor ontworpen is. De vraag is wat je dan ziet: hoe politiek geactiveerde X-gebruikers zich rond de verkiezingen gedragen of hoe Nederlandse kiezers zich in bredere zin online (waaronder op X) gedragen?

Zeker, mensen gedragen zich deels verschillend op platforms omdat de platforms functioneel van elkaar verschillen. Op LinkedIn zie je het professionele masker (hoezo werkloos, ik ben gewoon op zoek naar een nieuwe uitdaging!), op Instagram het sociale masker via beeld (‘Mijn beauty geheim is Korean Skin Care en heel veel water drinken’ - tuit de lippen omdat de rest van het botoxhoofd niet meer kan bewegen) en op X en BlueSky zie je een ideologische kijk-mij-eens-deugen-show waar iedereen de hele dag druk bezig is om te laten zien hoe ze aan de goede kant van de rechtse of linkse geschiedenis staan.

Dus als de journalisten een eerlijke vergelijking hadden willen maken, hadden ze platforms met een vergelijkbare gedragsactivatie moeten vergelijken. Ik vraag mij namelijk af of de conclusies net zo hard waren geweest wanneer ze de BlueSky-kwalificaties over rechtse politici van de inclusieve, verbindende en immer zachtaardige Volkskrant-columnist Sander S. hadden meegenomen. Of, meer in bredere zin, de manier waarop BlueSky-gebruikers de neiging hebben om alles dat één standaarddeviatie is verwijderd van D66 al te kwalificeren als fascisme.

Zie ter illustratie hieronder live dronebeelden van BlueSky:

Subscribe now

De terechte Nieuwsuur-insubordinatie

De Volkskrant is niet het eerste medium dat met veel bombarie van X afgaat. Ik hou van de man, maar zal nooit vergeten hoe Eric Smit live in een Nieuwsuur-item zijn X-account verwijderde, om vervolgens net zo hard op LinkedIn en BlueSky in exáct dezelfde Sillicon Valley slot machine van dopamine-ontregeling te tuimelen.

Goed voorbeeld doet goed volgen, want nadat de NOS vorig jaar besloot het medium te verlaten, vond de redactie van Nieuwsuur dat hun programma niet achter kon blijven. Heel de redactie? Nee, een klein Gallisch dorp (bewoond door ene Jeroen Wollix en Milena Holderix - echte namen bekend bij de redactie, red.) bood moedig weerstand en besloot een Nieuwsuur-bot account te openen op X, waarop de reportages dagelijks werden doorgezet.

Ze moesten deze handmatig knippen en uploaden, dus ik vermoed dat de hoofdredactie gewoon hoopte dat het dynamische duo de nachtelijke, onbetaalde publieke dienstverlening op een gegeven moment vanzelf zat zou worden - en pas besloot op te treden toen Wollix & Holderix maandenlang stug door bleven gaan met de Nieuwsuurbot.

Eindresultaat: alleen Arjan Noorlander plaatst zijn eigen items nog door, maar dat dient meer zijn eigen ijdelheid dan Den Publiecke Taeck. Terwijl die publieke taak toch duidelijk is vastgelegd in de Mediawet. Het niet doorplaatsen van content op een platform met een semi-publieke functie is in strijd met de Mediawet die letterlijk voorschrijft dat het ‘via alle beschikbare aanbodkanalen’ moet worden verspreid.

Ironisch genoeg was het opzetten van de Nieuwsuur-bot juist een versterking van diezelfde Mediawet (zie artikel c; innovatie) waardoor we dankzij de hoofdredactie van Nieuwsuur in de bizarre situatie zitten dat journalisten die zich keurig aan de Mediawet willen houden, kennelijk de grootste rebellen zijn op dat Mediapark:

Het naleven van deze wet zou zwaarder moeten wegen dan het feit dat je de eigenaar (de libertarische techbro Elon Musk) een lul-met-vingers vindt (niet de meest risicovolle edgy take, maar dat terzijde). Want eerlijk gezegd geloof ik het argument niet dat media van X afgaan omdat het ‘giftig’ is en ‘voor polarisatie’ zorgt.

Het is een gelegenheidsargument en een heel slechte bovendien.

Als het je namelijk écht te doen is om het niet langer faciliteren van polarisatie of het platformen van comments die virulent racistisch zijn (en misschien zelfs strafbaar), dan zou je ook mogen verwachten dat NOS op 3 en NOS Stories wat strenger modereren op alle antisemitische drek die je in de comments vindt onder vrijwel ieder item over de oorlog in Gaza op platforms zoals Instagram (u weet wel, dat social medium-platform waar volgens de Volkskrant mensen gezellig plaatjes over hun BBQ plaatsen).

De NOS zet zelfs bij berichten over aanslagen op Joodse scholen de reacties uit en dat is vast niet omdat op de platforms waar ze zulk nieuws posten (X kan het niet zijn, want daar zitten ze niet meer), zulke hartverwarmende en steun betuigende reacties binnen komen. Overigens is het uitzetten van de reacties een prima oplossing: RTL Nieuws zit vooralsnog op X en doet het daar ook. Zo leveren ze wel het nieuws maar niet de mogelijkheid om in de comments los te gaan (dat mogen mensen dan lekker op eigen titel doen via een quote-tweet).

Subscribe now

Social media zijn gif. ALLE social media

Als het écht te doen is om het niet langer polarisatie te faciliteren, dan moet je een grote jongen/meisje/media-organisatie zijn en helemaal van social media afgaan. X verschilt in haar onderliggende structuur namelijk minder van Insta, TikTok, Facebook of LinkedIn dan gebruikers zichzelf wijsmaken.

Allemaal werken ze met een variabele beloning (via likes, notificaties, mentions, reposten) in een onvoorspelbare feedback. Dit zorgt voor het effect van een fruitautomaat: de gebruiker weet nooit wanneer een post ‘scoort’ waardoor je compulsief gaat checken (tot het punt waarop je zelfs je telefoon onbewust gaat oppakken). Allemaal verkopen ze menselijke aandacht als product (jóuw aandacht) en draaien ze op advertentie-inkomsten, gedragsdata en engagement.

Deze platforms werken daarom het beste op precies datgene dat het slechtste in de mens naar boven haalt (conflict, overidentificatie, emotionele intensiteit, sociale vergelijking, het najagen van nieuwigheid, noem maar op). Allemaal maken ze gebruik van algoritmische versterkers die voorspellen waar je op klikt, wat reacties oproept en wat je sessieduur verlengt. Alle sociale media zorgen voor ‘kijk mij eens XYZ wezen!’-gedrag terwijl ze polarisatie, emotionele escalatie en tribalisme versterken.

Daarmee eroderen of ondermijnen alle sociale media de randvoorwaarden die nodig zijn voor een gezond maatschappelijk debat. Net zoals je geen serieus gesprek over alcoholisme kunt voeren door alleen boos te worden op de bierfabrikanten (maar de wijnboeren en de whiskymakers over het hoofd ziet), kun je ook geen serieus gesprek aanjagen over de effecten van social media op de democratie en het publieke debat, zonder daarin eerlijk te erkennen dat alle social media gif zijn - niet alleen X.

Dat komt deels omdat diezelfde media(-makers) net zo verslaafd zijn aan socials als hun barbecuende buurman. De Volkskrant zet net zo goed volop in op de aandachtseconomie en probeert lezers aan het eigen platform te verbinden: ze maakten zelf nieuws van het eigen nieuws, interviewden vervolgens D66’er Alexandra van Huffelen (die zo’n hekel heeft aan polarisatie dat ze op de Radboud Universiteit dermate voortvarend optrad tegen antisemitisme op de campus dat het kabinet moest ingrijpen om de komst van activist Mohammed Khatib via de organisatie Samidoun, in veel landen bestempeld als terreurorganisatie, te blokkeren…) waarna topambtenaren vervolgens een memo opstellen dat ook de Rijksoverheid van X af zou moeten (uiteraard allemaal terug te lezen in, jawel, De Volkskrant).

En dit wordt allemaal opgevolgd door een D66 Europarlementariër die in actie komt om X verder aan banden te leggen, of althans: die de de Commissie oproept tot “do your duty”.

Media jagen op andere kant van eigen medaille

Juist omdat de aanklacht is gericht tegen een hele specifieke versie van het gif (namelijk die aan de andere kant van de polarisatiekloof) herken je de verslaving van de media die nu de grote morele broek aantrekken. Ze zijn niet eens meer in staat te duiden wat ze zien omdat ze te druk bezig zijn met op te treden tegen hetgeen ze niet meer willen zien: de andere kant van dezelfde medaille.

Het zijn niet zozeer de argumenten tegen sociale media op zichzelf die hen verraadt (veel effecten zijn onderzocht en aangetoond) maar de volstrekte ideologische willekeur waarmee en op welke platforms deze wordt toegepast. Resultaat: ze versterken juist de polarisatie die ze zeggen te willen bestrijden, omdat ze niet consequent willen (en ik vrees: niet langer kunnen) zijn.

Zo schreef een lezer genaamd ‘Marloes’ (aanhalingstekens want sja, je weet maar nooit tegenwoordig) in een door de Volkskrant gepubliceerde brief:

“Het gaat er niet om of een individuele politicus kan omgaan met online haat. Wat we nodig hebben, is leiderschap – politici die opkomen voor alle politici. Daar hoort het besluit bij dat X hen als beroepsgroep niet dient. Want een platform waar slechts een beperkt gedeelte van de gebruikers zich veilig kan uitspreken, is een ramp voor de democratie.”

Je kunt precies hetzelfde argument maken over BlueSky en ik heb altijd geleerd: als je iets kunt inzetten als argument voor én tegen hetzelfde, dan is het voor beiden geen argument (een non-argument dus). Dit nog los van de curieuze stelling dat een politicus alleen gebruik moet maken van de platforms die hem of haar dienen. Was niet juist de (terechte) kritiek op Geert Wilders dat hij de pers niet te woord staat, alleen als hij iets kan vertellen over Snoetje en Pluisje? Het is precies deze volstrekte willekeur in het gebruik van (non-)argumenten die het maatschappelijk debat vergiftigen.

Het probleem is dat media voor hun overleving keihard afhankelijk zijn van sociale media en het onderliggende aandachtsmodel. Zelfs zo, dat ze het zichzelf financieel niet kunnen veroorloven om er neutraal-kritisch tegenover te staan. Eerder deze week publiceerde Follow the Money (terecht) over de Heineken-schnabbel van Thomas Erdbrink maar we mogen ons ook afvragen in hoeverre media in staat zijn om op normale wijze te engageren met een fenomeen (social media) terwijl ze zelf keihard renderen op de negatieve bij-effecten ervan die iedereen in de samenleving raakt.

Niet in de laatste plaats de uitgever van De Volkskrant (mediaconcern DPG Media). Dit Vlaamse miljardenbedrijf is nota bene bezig om in een eigen aandachtseconomie te intensiveren met data-analyses, branded content en het platformiseren van media.

Subscribe now

Iedereen plugged into the Matrix

Niet alleen mediabedrijven doen het, ook journalisten op individueel niveau: kijk maar eens op LinkedIn hoe journalisten elk artikel voorzien van een Oscar acceptance speech waarin ze de hoofdredactie mentionen, en de figuranten in hun repo of onderzoek, alvorens te benoemen hoe ‘dankbaar’ ze zijn dat ze hun verhaal dankzij en met deze mensen ‘mochten’ maken. Bij dit soort posts hoor ik in mijn achterhoofd de verborgen flessen in de sokkenla van de alcoholist rinkelen. ‘Nee nee, ik heb het gebruik onder controle. Heb het nodig voor mijn werk. Gebruik het alleen daarvoor. Echt!’

Media die daarom van leer trekken tegen alleen maar X (dat éne platform waar ze eerst net zelf van zijn vertrokken, how convenient) zijn toch een beetje de heroïnejunk - al kloppend op zijn onderarm om een bruikbare ader te vinden - die tegen de cokejunk schreeuwt dat ‘ie met zijn gesnuif écht een probleem heeft.

De arrogante illusie dat jij de verslaving tenminste onder controle hebt, heus wel weet wat je doet, jezelf te intelligent acht om je dopamine-huishouding te laten kapen terwijl je wijst naar hoe erg de ander is: dit is meestal het punt waarop ze in de verslavingszorg een interventie doen.

Misschien moeten ze op de Volkskrant-redactie, bij de Voorlichtingsraad in Den Haag én op het volgende D66-congres eerst maar eens - onder het genot van een plastic bekertje koude filterkoffie in de kelder van het dichtstbijzijnde buurthuis - beginnen met een kringgesprekje voordat ze andere ‘gebruikers’ de maat nemen. Zoals een wijze Texaanse TV-psychiater ooit zei: ‘You can’t change what you don’t acknowledge’.

Tien jaar geleden publiceerde ik mijn eerste journalistieke artikel op Follow the Money. In de jaren daarop heb ik voor uiteenlopende media geschreven. Voornamelijk over Defensie maar ook veel over politiek Den Haag. De laatste jaren bekruipt mij het gevoel dat politici, ambtenaren maar ook grote bedrijven met steeds meer wegkomen. Het lijkt allemaal geen toeter meer uit te maken.

‘Wat je vindt, mag je houden’, roep ik altijd in de collegezaal richting aspirant onderzoeksjournalisten. Toch moet je wel een beetje idealistisch zijn om de journalistiek in te gaan. Zo had ik die grote blubberige walnoot tussen de oren bijvoorbeeld veel effectiever kunnen vermarkten, want van mijn huidige dagvergoeding kun je krap een half uurtje bellen met een topadvocaat.

Dus natuurlijk vind ik bepaalde dingen van dingen. Dat is het hele punt van principes: ze mogen wat kosten. Als liberaal van de oude Bolkestein-stempel geloof ik meer in de rechtsstaat dan in de democratie, omdat de rechtsstaat je beschermt tegen zowel de overheid (met haar zwaardmacht), als de grillen van de democratische meerderheid. Een meerderheid zonder beperkingen kan immers een heersende moraal opleggen aan minderheden (in dit geval: andersdenkenden); een liberale gruwel. Individuele rechten wegen zwaarder dan groepsrechten, alles wat riekt naar privilege is verdacht.

Enerzijds maakt je dat licht anarchistisch, anderzijds juist heel gezagstrouw. Een rechtsstaat is geen voltooide prestatie (strik eromheen, klaar, niets meer aan doen) maar moet continu worden bewaakt. Door een rechterlijke macht (die kan de overheid terugfluiten indien nodig), grondrechten (die burgers tegen de staat beschermen), de scheiding der machten (zodat er niet één megalomaantje is met zeggenschap über alles) en tot slot een vrije pers, die het licht schijnt op wat de macht precies uitspookt.

Het ideologische van mijn werk zit dus in de uitvoering ervan.

Wat je vervolgens als lezer met de observaties, gedachten en informatie over de macht doet, mag je zelf weten - daar ga ik niet over. Door het beroepsmatig volgen van hoe ‘de macht’ zich gedraagt wanneer ze worden geconfronteerd met media-aandacht of andere tegenkrachten, bekruipt mij al enige tijd een ordinair onderbuikgevoel: het lijkt wel alsof ‘de macht’ zich niets meer laat vertellen.

Subscribe now

‘Pak de Macht!’

‘De macht’ is zonder verdere toelichting een loos begrip. Wat je daaronder verstaat, is namelijk ideologisch gekleurd. Niet erg, maar wel goed om aan te geven voordat ik ze de oren was (stukje transparantie naar de lezer toe).

Voorbeeldje: Tim Hofman had bij BNNVara een programma genaamd ‘Pak de Macht, waarin hij ook ‘aandeelhouders en projectontwikkelaars’ schaarde onder ‘machthebbers’ (waar ik eerder een soort beleggers zie, en die zijn er in allerlei soorten en maten), en zich bij lobbyisten zich alleen maar beperkte tot de bedrijven-lobby. Het programma ging zelfs een samenwerking aan met Amnesty International (ngo-lobbyisten!) voor een handtekeningenactie (lobby!), om te proberen machthebbers te beïnvloeden.

Het gaat hier niet om wat een ‘goede’ of ‘foute’ manier is om naar ‘de macht’ te kijken, maar hoe bepalend je wereldbeeld is voor de verantwoordelijkheid die je voelt als journalist.

Zo hanteer ik zelf een meer rechts-liberale definitie van wat ‘de macht’ is: volksvertegenwoordigers in de Eerste en Tweede Kamer, de ministers en staatssecretarissen en ook zeker de hoge ambtenarij. Grote bedrijven dien je net zo goed in het snotje te houden: de overheid moet marktwerking stimuleren, dat is niet hetzelfde als grote bedrijven fêteren met belastingvoordeeltjes *kijkt streng over de bril naar ‘liberale’ premier Mark Rutte*.

Niet alleen rechtse politici, maar ook rechtse media hebben er in de praktijk wat moeite mee om bedrijven kritisch te volgen, terwijl juist deze vaak publieke macht verwerven terwijl ze private belangen najagen. Kijk maar naar de tech-sector. Eigenlijk zijn OpenAI, Meta, Google en Microsoft de British East Indian Company van nu (deze monopolistische vermenging van privaat en publiek noemde de liberale econoom Adam Smith in The Wealth of Nations een ‘strange absurdity’) - maar ik dwaal af!

Het punt van deze aanloop is dat ‘de macht’ zoals ik die als journalist observeer zich de afgelopen jaren steeds minder effectief laat aanspreken, juist in Westerse democratieën en dus ook in Nederland.

Het zit ‘m niet in een grote gebeurtenis, maar in de optelsom van kleine dingen: woordvoerders die botweg weigeren het woord te voeren, Kamerleden die uitleg weigeren als dat politiek niet zo opportuun voor ze is (tenzij ze over Snoetje en Pluisje mogen komen babbelen), bewindspersonen die alleen geïnterviewd willen worden als ze de vragen vooraf mogen inzien (en mogen meebepalen wie naast hen aan de talkshowtafel aanschuift), bewindspersonen die met publiek geld een NPO-documentaire over zichzelf laten maken en inspraak krijgen in de inhoud, Woo-ambtenaren die beslistermijnen overschrijden als regel, in plaats van uitzondering (waardoor een gang naar de rechter laatste jaren gewoon een vast onderdeel is geworden van de procedure), bedrijven die het in de EU voor elkaar lobbyen om de belastingbetaler op te laten draaien voor de vervuiling die ze zelf veroorzaken (zelfs een kind begrijpt dat die de rommel achter zijn eigen reet moet opruimen), maar ook politici die zich niet laten wegsturen en gewoon als een mokkend Kind Starmer blijven zitten.

Wie denken die lui wel wie ze zijn?

Zich niet zomaar laten wegsturen is, in mijn herinnering, een VVD-kwaaltje. De meest beroemde is Rita Verdonk die in 2006 doodleuk bleef zitten na een aangenomen motie van afkeuring in de generaal pardon-crisis. Het crimefighter-duo op Justitie en Veiligheid, minister Ivo Opstelten en staatssecretaris Fred Teeven, maar ook toenmalig defensieminister Jeanine Hennis, gebruikten in kabinet Rutte II allemaal plotsklaps het mantra ‘niet aftreden, maar optreden’. Alleen binnen de Haagse logica zijn de veroorzakers van de problematiek de aangewezen persoon voor het oplossen van diezelfde problematiek (hoe dat uitpakt, kunt u vragen aan de slachtoffers van het Toeslagen-schandaal).

Interessant genoeg vond ik een interview met Teeven in De Top Kijkt Om (2022), een ministerieel magazine waarin oud bewindspersonen terugblikken op hun politieke kar-jére, waarin hij doodleuk uitlegt hoe hij als bewindspersoon de affaire-Dolmatov in 2013 overleefde.

Door een fout van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) zat de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov ten onrechte in de vreemdelingenbewaring, alwaar hij zich van het leven beroofde. Teeven zegt in het interview dat hij even overwoog om af te treden, maar daarna besloot het toch niet te doen want hij had tenslotte ‘ideeën voor verbetering: niet aftreden maar optreden’.

Teeven overleefde de motie van wantrouwen. Niet omdat de Kamer hem vertrouwde, maar omdat hij de PvdA iets aanbood in ruil voor steun, namelijk humanere detentie voor vluchtelingen: ‘Als ik dat niet had gedaan, had de PvdA mij niet gesteund. Dit was de prijs die ik politiek moest betalen’. Het had niets te maken met verantwoording afleggen aan de Kamer en álles met onderhandelen over je eigen politieke voortbestaan. Hij kon maar kort genieten van de sociaal-democratische paardenkop in zijn bed: twee jaar later moest Teeven alsnog aftreden vanwege de Bonnetjesaffaire.

Politici klampen graag vast aan het pluche, maar kunnen dat alleen als de Kamer dat toestaat. Minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus (CDA) overtrad in 2020 zijn eigen coronaregels op zijn superspread-event bruiloft. Hij bleef zitten: ‘door het stof gaan’ (in woord) en spijt betuigen was genoeg. Dit terwijl in het Verenigd Koninkrijk epidemioloog Neil Ferguson, die de lockdownregels mede opstelde, moest aftreden als adviseur nadat hij zijn maîtresse thuis had ontvangen. Het kabinet Rutte III viel in 2021 naar aanleiding van het rapport van de parlementaire ondervragingscommissie over het Toeslagenschandaal, maar die val bleek eerder een noodlanding richting een doorstart. Rutte deed daarna gewoon mee aan de verkiezingen en formeerde kabinet Rutte IV, in dezelfde samenstelling en met zichzelf als premier.

Het is allemaal niet verboden, nergens worden keiharde regels geschonden en tóch voel je aan je theewater dat het niet deugt. Terecht. Een democratie is meer dan alleen geschreven regels.

In hun boek How Democracies Die (2018) omschrijven Amerikaanse politicologen Steven Livitsky en Daniel Ziblatt dat juist de ongeschreven normen een democratie in stand houden. Acties die volgens de letter van de wet mogen (of zoals ik politici vaak hoor zeggen ‘nergens staat dat het niet mag’) maar evident de geest van de wet schenden (denk aan: geitenpaadjes), zijn precies de acties die een democratie ondermijnen.

Denk bijvoorbeeld hoe Klaas Dijkhoff (VVD) als fractievoorzitter 37.000 euro per jaar wachtgeld bovenop zijn salaris van 115.000 euro als Kamerlid kreeg, omdat hij eerder staatssecretaris en minister was geweest. Na de ophef bleef hij er aanvankelijk bij dat hij het niet zou terugbetalen. ‘Ik werk er hard voor en ik hou me aan de wet’, was zijn eerste reactie. Oftewel: iedereen ziet dat het niet klopt, maar nergens staat dat het niet mag, dus fuck off.

Elke keer dat een politicus ervoor kiest om op deze manier de wet of regels geweld aan te doen (of behendig te omzeilen) maakt de daarop volgende schending alleen maar makkelijker. Je draagt bij aan normalisering. Het is des te ironischer dat Klaas Dijkhoff met zijn Voor Nederland-vehikel tien jaar later van leer trekt tegen de bloei van een politieke cultuur die hij zelf ruimschoots heeft bemest. Het zijn stapjes: van ‘niet afreden maar optreden’, naar ‘nergens staat dat het niet mag’ tot botweg weigeren op te stappen.

Subscribe now

Plucheplakken: ‘Ik bén beleid’

Wederom: het is geen harde breuk, het is niet ‘ineens’ verschenen sinds Twamp of Wildurrrrjs verkiezingen gingen winnen en het is zéker geen exclusief fenomeen op de radicale flanken. Minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) deed in 2016 een Hillary Clinton’tje en forwarde doodleuk zijn werk-emails - waaronder een staatsgeheim document - naar zijn Gmail (!!!). Hoewel het evident tegen de regels was, interesseerde het hem geen bal en zei desgevraagd tegen journo’s: ‘Als het om praktische redenen beter is om het te doen zoals ik het nu doe, dan doe ik dat’. Ja, daar ga jij dus niet over, Henk.

Tien jaar later leek met het vorige kabinet Schoof de ver-Henk-Kamp-isering compleet. Zo werd bijvoorbeeld staatssecretaris Vicky Maeijer (PVV) betrapt op plagiaat bij haar masterscriptie. Nader onderzoek van de Erasmus Universiteit bevestigde dit, waarna haar scriptie en academische titel ongeldig werden verklaard. Ze bleef zitten, iets dat overigens de voormalige Duitse minister van Defensie Ursula von der Leyen ook deed nadat ze werd betrapt op plagiaat in haar proefschrift - en die werd daarna nog voorzitter van de EU Commissie.

Premier Schoof beloofde 3,5 miljard euro aan Oekraïne. PVV-vicepremier Fleur Agema zei dat die toezegging voor haar uit de lucht kwam vallen en ook BBB-vicepremier Mona Keijzer was verrast. De premier had dus kennelijk zonder kabinetsoverleg een internationale financiële toezegging gedaan. Consequenties? Nul.

Mona Keijzer (BBB) verklaarde bij haar aantreden dat stikstof geen belemmering vormt voor woningbouw, terwijl ze in haar eigen woonplaats Edam-Volendam bezwaar had gemaakt tegen de bouw van een woon-zorgcomplex, onder andere op grond van vrijkomende stikstof. De Raad van State wees dat bezwaar definitief af. Do as I say, not as I do: een soort Grapperhausje-light. Moet kunnen.

Faber weigerde te tekenen voor koninklijke onderscheidingen voor vijf vrijwilligers die zich hadden ingezet voor asielzoekers, omdat dat haaks zou staan op haar aanpak. Toen RTL haar vroeg of het kabinetsbeleid was, antwoordde ze: ‘Ik bén beleid’. De minister die een rechtsstaat moet handhaven en het Koninkrijk moet vertegenwoordigen, weigert een koninklijk besluit mede te ondertekenen uit politiek protest. Haar reactie: ‘Ministers zijn geen stempelmachines’. PVV, VVD, NSC en BBB wilde een motie van wantrouwen niet steunen, want liever een beetje rechtsstaat-ondermijning door een minister die haar rol en taken niet begrijpt dan je plek op het pluche opgeven.

Als kers op de taart van Haagse schaamteloosheid: bij de voorjaarsnota van april 2025 onderhandelden de fractievoorzitters 25 uur aan een stuk door. Bijzonder was dat er naast de minister van Financiën geen andere kabinetsleden aanwezig waren. De fractievoorzitters onderhandelden en de kabinetsleden kregen achteraf te horen of ze geld toe kregen of moesten bezuinigen. De voorjaarsnota is geen formatie, dus hoe leg je als minister verantwoording af aan de Kamer voor beleid waarover jij zelf niet hebt meebeslist? Het maakt blijkbaar geen ene toeter uit.

Voordeel is wel dat wanneer je zelf aan de knoppen zit, je het niet hoeft te hebben van declaratiebonnetjes: het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers, nota bene onder leiding van D66-baantjesstapelaar Alexander Rinnooy Kan, adviseerde vlak voor de beëdiging van kabinet Jetten I om de salarissen van ministers en de bestuurlijke top met achttien procent te verhogen. Een kabinet dat bezuinigingen aankondigt, tegen de burgers iets ijlt over ‘moeten wennen aan douchemuntjes’ maar tegelijk zijn eigen salarissen ophoogt: waarom ook niet? Het adviescollege leidt het in met allerlei hoogdravende woorden zoals ‘fundamenten van de democratie’ en ‘verantwoordelijkheid over miljoenen Nederlanders’ maar feitelijk komt het argument neer op ‘anders worden ze omkoopbaar’ (met andere woorden: als je jezelf niet genoeg beloont, word je vanzelf corrupt - wat óók klinkt als een zekere erkenning van omkoopbaarheid, maar vooruit).

VOORKOM MIJN CORRUPTIE EN DONEER!

El scandalo!

Schaamte werkt alleen als politiek controlemiddel wanneer een politicus zich binnen eenzelfde normatief kader beweegt als burgers. Tuurlijk zullen politici een beetje konkelen als ze worden geconfronteerd met hun eigen falen, maar uit proberen iets af te dekken spreekt op zijn minst nog een zeker schuldbewustzijn. Een schaamte.

Het totale gebrek aan schaamte is anno 2026 politiek een competitief voordeel. De Clintons werden decennialang geplaagd door corruptie-verdenkingen (Whitewater, de Clinton Foundation, emailservers) maar ontkenden, verdedigden, probeerden het te bedekken, startten rechtszaken. Dat verhullingsgedrag veronderstelt nog een normatief kader: je erkent impliciet dat er iets is om je voor te schamen, maar probeert je gelijk ook binnen dat zelfde systeem te halen (waarmee je in ieder geval de normen en grenzen van datzelfde systeem erkent).

De huidige president Donald Trump lanceerde vlak voor zijn inauguratie een eigen meme coin, $TRUMP, waarmee hij in korte tijd honderden miljoenen dollars ophaalde bij de mensen die hem even later als president zouden moeten vertrouwen. Hij adverteerde er zelfs voor. Zijn veroordeling op 34 punten wegens het vervalsen van bedrijfsdocumenten gebruikte hij - inclusief mugshot - als fundraising-tool: binnen 24 uur na het vonnis haalde zijn campagne miljoenen op. De schending van de normen wordt hier gezien als bewijs van authenticiteit: hij is corrupt maar in ieder geval wel openlijk corrupt.

Nederland is geen Amerika. Maar wie de afgelopen jaren naar Den Haag heeft gekeken, ziet dezelfde mechanismes her en der voorbij komen. Vooralsnog zit het systematisch schaamteloze van openlijke laaienlichterij vooralsnog alleen op de radicale flanken: denk aan de inkomstenstroom van FvD. Journalist Chris Aalberts zette alle verdienmodellen met publiek geld (dus exclusief de maaltijdboxen en donaties) op een rij: het opfluffen van ledenaantallen om meer subsidie binnen te harken, het geschuif met Kamerleden met wachtgeld tot aan het afromen van de lokale fractiegelden door raadsleden te dwingen om bepaalde cursussen bij het eigen Renaissance Instituut te volgen (voor commerciële tarieven van 500 euro de neus, wat met naar schatting 299 raadsleden neerkomt op toch zeker 149.500 eurootjes).

Aalberts vraagt zich terecht af:

“Hoe lang zou het duren voordat de Nederlandse politiek begrijpt dat al dit soort regelingen – ledenaantallen, wachtgeld, fractiegelden – zijn ontworpen in een tijd waarin men er simpelweg vanuit ging dat partijen te goeder trouw handelen? Wat Forum doet is niet illegaal en binnen de regels, maar het is tegelijk een manier waarop de partij zichzelf verder kan blijven spekken. Zou het niet goed zijn als dat eens kritischer wordt bekeken?”

Bij gevestigde partijen zien we een kalme normalisering van het kleine geitenpaadje, maar desalniettemin een zelfde soort erosie. Want ook hier gaat het om schaamteloos wegkomen met gegraai: waar Mark Verheijen als Kamerlid in 2015 moest opstappen wegens een gedeclareerde maaltijd van 2631 euro (mede door flessen wijn van 127 euro per stuk), deed Klaas Dijkhoff vier jaar later maandenlang doodleuk alsof een dubbel inkomen voor één enkele baan hem eerljk toekwam (en daar kwam geen VVD integriteitscommissie aan te pas).

Extra smakelijk is dat het meest recente voorbeeld uit de partij komt die de verkiezingen won op de belofte van goed bestuur: voormalig staatssecretaris van Financiën Folkert Idsinga (NSC) weigerde zijn zakelijke belangen van naar schatting 6 miljoen euro openbaar te maken. Zijn redenering: ‘privéaangelegenheid’ (aka fuck off). De staatssecretaris, belast met fiscaliteit en de Belastingdienst (nota bene de persoon die beleid maakt over hoe Nederlanders belasting betalen), vond het niet nodig te melden in welke bedrijven hij belangen heeft.

Het zijn precies deze kleine verschuivingen die tot een lawine kunnen leiden. Elke schending die zonder consequentie blijft, maakt de volgende makkelijker. Dat is niet omdat de politici van nu inherent slechter zijn, maar omdat het systeem van informele normen dat hen een beetje in toom hoort te houden (zoals schaamte wanneer een cameralamp op een achterkamertje schijnt, of beginnen te hakkelen omdat je het zelf ook niet uit kunt leggen) geen grip meer heeft.

Zodra een voldoende grote groep besluit de regels niet meer te handhaven, keert de prikkel om. Wie zich wél aan de ongeschreven regels houdt, betaalt eigenlijk de rekening voor degenen die dat niet doen. Politiek freeriden loont botweg teveel om het niet te doen.

Subscribe now

Ook gij, Brutus

Het zorgt voor gefrustreerde gesprekken aan de keukentafel: je kunt Woo-verzoeken indienen, rechtszaken voeren, kamerstukken doorspitten, wederhoor lospeuteren, stukken schrijven - het heeft weinig zin als er geen gedeeld gevoel is welke dingen gewoon niet door de beugel kunnen.

Hoewel ik in het begin zei dat de lezer vooral zelf moet weten wat hij of zij met de informatie doet, zie ik ook bij het publiek een steeds verdere vervaging van gedeelde normen. De politieke werkelijkheid is uiteen gevallen in twee aparte werkelijkheden waarbij de ene helft van de lezers je onthulling ziet als een aanval, en de ander als bewijs (afhankelijk of het object van beschrijving als ‘links’ of ‘rechts’ wordt gezien).

Zolang je wel een grote broek aantrekt over D66-baantjescarroussels maar niets willen horen over PVV-kamerleden die zitten te cashen maar geen klap uitvoeren, wel communisme roept bij SP-afdrachtregelingen maar fluitend met je handen in de zakken om je heen kijkt bij gedwongen FvD-winkelnering in gemeenteraden, van leer trekt tegen VVD’ers die dubbel loon vangen maar doet alsof de FvD die om de haverklap met wachtgeld rouleert de normaalste zaak van de wereld is, of wel haat op de Rutte Doctrine en het wissen van sms’jes maar, tegelijkertijd het actief frustreren van de Woo door BBB-minister Femke Wiersma negeert, dan laat je de politieke spelregels vervallen tot ordinair cliëntelisme.

Kortom: de tribale willekeur laat zien hoe een gedeelde norm wordt verwaterd tot regels die alleen voor je politieke tegenstander gelden, terwijl jouw club zich meer vrijheden mag veroorloven met dezelfde regels.

Het gevaar is niet eens zozeer dat mensen ophouden te geloven in rechtsstaat en democratie, maar dat ze niet langer geloven dat de tegenstander dat ook doet. Niet alleen vervalt hiermee de reden om jezelf aan de spelregels te houden, het zorgt er ook voor dat politici niet worden verkozen om wie ze zijn maar om wie ze niet zijn. Verkiezingen zijn dan geen keuze meer, maar een veto.

Als je kiest voor beleid of competentie heb je nog belang bij hoe diegene presteert, als diegene het verkloot is dat jouw verlies. Maar als je stemt tégen iemand (door op Wilders te stemmen omdat je Jetten haat, of vice versa) is je enige criterium het frustreren van de ander - of je eigen kandidaat deugt, komt opdagen bij kamerdebatten, wetten schrijft of daadwerkelijk begrotingsvoorstellen doet zodat je oma haar pensioentje er met een paar tientjes op vooruit gaat, doet er dan niet langer toe. Hij of zij hoeft alleen met heel veel bombarie níet Die Ander te zijn.

Hierdoor is er geen scenario meer waarin allebei de kanten iets goeds kunnen doen, want goed en slecht zijn niet langer inhoudelijk bepaald. Maar hierdoor is er ook geen scenario meer waarin beide kanten zich nog ergens op te hoeven laten aanspreken, want of de regels gelden hangt botweg af van welke meerderheid het voor het zeggen heeft.

Waarom komen politici met steeds meer weg? Because we let them.

Vooralsnog zijn het boomers die klikken op phishinglinks van AI-bots, ellenlange discussies op social media ermee voeren of in met AI gemanipuleerde filmpjes van politici tuinen. Toch zal het niet lang duren voordat zelfs het getrainde internet-oog het onderscheid niet meer kan maken tussen echt, en kwade opzet.

Op een of andere manier had ik enkele maanden geleden bedacht dat het een uitstekend idee zou zijn om vanuit huis in de Algarve de trein te pakken naar Porto. Na twee uur muziek luisteren vroeg ik mij af hoe ik in hemelsnaam de overige vier uur moest doorkomen, en maakte de vergissing om X (‘voorheen: Twitter’) te openen.

Boze mensen over Loosdrecht. Verontwaardigde mensen over boze mensen over Loosdrecht. Hoogdravende mensen met AI-opstellen met duiding over de verontwaardiging richting de boze mensen over Loosdrecht. Daartussenin nog een hete take van Wierd Duk die al jaren waarschuwt voor de woede van de gewone mensen in Loosdrecht. Een wandelende donatiebutton met pony, genaamd Andrea Speijer-Beek, die heel hard voor Nederland aan het werk is door zichzelf te filmen tussen de boze mensen van Loosdrecht.

Enfin, ik had mezelf weer mooi tuk.

Subscribe now

Waarom is alles zo godvergeten SAAAAAAAAAI

Ik sloot X en ging op zoek naar empirische studies die de totale vernauwing van steeds maar voorspelbaarder wordende social media-platforms kunnen duiden.

Zo vond ik een studie in Nature Communications, waarin wetenschappers constateren dat de collectieve aandachtsspanne versmalt. Bleef een hashtag in 2013 gemiddeld nog 17,5 uur in de Twitter (‘tegenwoordig: X’) top 50 staan, daalde dit naar 11,9 uur in 2016. Een mogelijke verklaring is dat er meer content wordt geproduceerd in kortere tijd, en de collectieve aandacht daardoor eerder raakt uitgeput.

Wetenschappers van MIT onderzochten in 2024 maar liefst 517.000 uur aan radiotranscripten en 26,6 miljoen tweets over 1694 nieuwsgebeurtenissen in de periode 2019-2021. De kernbevinding is dat het niet alleen gaat om snelheid maar ook om de aard van de ophef: op Twitter is ophef intenser maar korter.

Grappige bevinding: de effecten waren hetzelfde voor zowel links-liberale als rechts-conservatieve content. Dat betekent dat het een effect is van het medium Twitter/X zelf, en niet een ideologisch effect (wat misschien ook verklaart waarom BlueSky gewoon domweg de andere zijde van dezelfde rabiate social media-munt is).

Inmiddels neemt het gebruik van AI voor content gigantisch toe. Je ziet mensen hele maatschappijleer-opstellen uitpoepen of eindeloze draadjes lang in discussie gaan met bots (waaronder Grok, waarvan iedereen wéét dat het een bot is). Het kan niet anders dan dat een platform dat alleen maar zichzelf kan reproduceren, uiteindelijk poepsaai wordt, omdat juist AI output geeft die statistisch voorspelbaar is vanuit een gezamenlijke input (Ophef! Schande! Schuld van D66! Israël! Marokkanen!).

Ondertussen straffen X en andere sociale media externe links af in het algoritme, omdat het platform graag heeft dat je lekker blijft waar je zit. Hierdoor wordt het een gesloten platform wat zelf bepaalt wat belangrijk is, zonder dat externe (en dus ook: primaire!) bronnen iets kunnen verstoren. Het huidige X verschilt hierin wezenlijk van het vroegere Twitter, dat zeker in de vroege jaren expliciet (ook) een deel- en doorgeeffunctie van externe content had. Je eigen blog, nieuwsartikelen, muzieklinkjes gevolgd door discussie over ándere dingen dan alleen de gesloten ophef du jour-cirkeldans.

De hel van opgesloten zitten in een zichzelf versterkende vicieuze cirkel, deed me denken aan de Apple-serie Pluribus van Vince Gilligan (die gast van The X-Files). Hierin wordt bestseller-schrijfster Carol Sturka gevolgd als een van slechts twaalf mensen die wereldwijd immuun blijkt te zijn voor een buitenaards virus, dat de rest van de mensheid heeft omgevormd tot één collectief bewustzijn (dat van zichzelf weet dat het een hive mind is, en daar zelfs erg tevreden over is).

Het duurt echter ongeveer vijf afleveringen voordat dit collectief der gehele wereldbevolking gaat aandringen bij Sturka of ze geen nieuw boek kan schrijven. Want een hive mind die alles al weet, heeft geen nieuwe input meer nodig: ze weten immers alles wat er is te weten, al via elkaar. Er zijn geen individuen meer, dus ook geen verrassingen. Dus vragen ze Carol of ze niet kan opschieten met haar boek, want zij is de enige die nog iets kan produceren dat het collectief nog niet kent.

Het verschil met X is dat de hive mind in Pluribus zich in ieder geval bewust is dat ze een hive mind zijn. AI creëert slechts de schijn van individualisme, waardoor iedere @Harry5774849349 en @Wijnwijffie69 denkt een Carol te zijn (op wier werk het collectief zit te wachten). Op X riskeert elke gebruiker immers te denken hoofdrolspeler te zijn in haar of zijn eigen film (en dan het liefst in de rol van leider van het verzet, of als Groot Maatschappelijk Denker), terwijl ze vooral de gemiddelde verontwaardiging (re-)produceren van iedereen die min of meer hetzelfde heeft gevraagd aan hetzelfde statistische model over dezelfde type onderwerpen.

Subscribe now

First Person Syndrome, online en in Den Haag

Op social media bestaat een ervaring pas als ze is vastgelegd en gedeeld. Je kunt geen concert bezoeken zonder tegen een muur van telefoonschermpje aan te kijken en geen sport in de buitenlucht beoefenen zonder dat er weer een of andere frisse boy met een GoPro voorbij komt zoeven, die zijn activiteiten opslaat voor zijn YouTube-kanaal. Het gaat er niet om dat je iets gedaan hébt, maar dat je laat zien dát je iets doet. De handeling is ondergeschikt aan de beeldregistratie ervan, waardoor het beeld (of de suggestie) van een handeling zwaarder weegt dan de handeling zelf.

Niet alleen in het publieke online debat, maar ook in de Haagse politiek fungeert de interruptiemicrofoon steeds vaker als selfiestick. In 2022 stelde daarom destijds CDA-kamerlid Derk Boswijk voor om camera’s uit de nationale vergaderzalen van de Tweede Kamer te verwijderen. Op X lichtte hij zijn standpunt toe en stelde dat zonder streaming ook parlementaire journalisten een belangrijkere rol zouden krijgen:

Boswijk heeft het zelf nergens zo verwoord, maar ik proefde in zijn oproep ook de wens dat politici gewoon eens lekker aan de bak zouden gaan met hun luie kloten door gewoon commissievergaderingen bij te gaan wonen, wetsteksten te schrijven en de uitvoering van ingediende moties op te volgen. Toch redeneert hij vooral vanuit het huidige probleem, namelijk oppervlakkige politiek voor de bühne via de meest nauwe vorm: zelfgeknipte filmpjes om verontwaardiging op te roepen die vooral neerkomen op politiek theater voor de eigen achterban.

Een van mijn all time favorites is Wybren van Haga (BVNL) die in maart 2023 een filmpje postte op X waarin hij, nog nahijgend van de sprint die hij zojuist door het Kamergebouw had getrokken, voor de camera stond. Wat hem nu net toch was ‘overkomen’: hij was de staatssecretaris van Defensie in de plenaire zaal misgelopen (‘ik was dertig seconden te laat’). Reden: hij is als fractie met drie Kamerleden ‘onderbezet’. Op grond van een debat dat op de achtergrond te horen was, concludeerde Trouw-journalist Auke van Eijsden fijntjes dat het filmpje in werkelijkheid veel later was opgenomen (gelukkig hebben we de beelden nog)

Beeld en praktijk lopen behoorlijk uiteen. Kamerleden vragen soms een – veel zichtbaarder – plenair debat aan over een onderwerp dat in de commissiezaaltjes al is of wordt besproken (waarbij ze dan zelf weer niet aanwezig zijn of waren). Van Haga maakte het hier wel heel bont: hij vroeg een tweeminutendebat aan over defensiezaken, maar kwam – in tegenstelling tot toenmalige staatssecretaris Christophe van der Maat (VVD) – als aanvrager en enig spreker zelf niet opdagen.

Hierna deelde hij op sociale media het eerdergenoemde, in scène gezette filmpje waarin hij buiten adem door het Tweede Kamergebouw rent.

DONEER

Dubai pistache en karamel zeezout

Toch heeft politiek Den Haag veel grotere issues dan alleen een bühne-probleem. De ergernis over geknipte filmpjes, waarmee de facto mensen worden misleid, is begrijpelijk maar het probleem zit niet in de beschikbaarheid van die beelden. Zo plaatste Forum voor Democratie bijvoorbeeld ook een misleidende grafiek van peilingen waarin het leek alsof ze er veel beter voor stonden. De oplossing daartegen is niet het verbieden van peilingen. Geknipte filmpjes, valse peilingen of uit de context geplaatste stemuitslagen (die met die groen/rode bolletjes) werken nu al. Een laag kunstmatige intelligentie daaroverheen zal dat alleen maar makkelijker en ‘geloofwaardiger’ maken.

Daarom is het juist belangrijk om de oorspronkelijke bronnen en archieven te bewaren en zo toegankelijk mogelijk te houden: journalisten en onderzoekers maar ook politici zelf zullen steeds afhankelijker worden van primaire bronnen waartegen ze een mogelijk of vermoedelijk gemanipuleerd stuk media kunnen afzetten. Als je dat weghaalt, verwijder je het enige tegenwicht dat burgers, journalisten en onderzoekers hebben.

We kunnen nu allemaal nog smakelijk lachen om boomers die op phising-linkjes drukken of Gül-emnisten bij de Telegraaf die cashen op ChatGPT-columns maar ik vrees dat het lachen ons snel zal vergaan. Mensen hebben de neiging om lineair te denken: als iets in de afgelopen twee jaar stapje voor stapje veranderde, verwachten ze de jaren erop hetzelfde tempo. Exponentiële groei ziet er aan het begin misschien uit als ‘bijna niets’, maar ineens blijkt alles overal en allemaal tegelijkertijd ge-Dubai pistache’d of ge-karamel-zeezout. Als algen op een vijver, dus.

Wetenschappers die recentelijk opstapten bij leading AI companies, zoals OpenAI (die van ChatGPT) , Anthropic (Claude) en Google (Gemini) waarschuwen niet voor wat AI nu kan, maar voor wat er ons te wachten staat als we huidige (exponentiële) groeicurve doortrekken. Dan gaat het allang niet meer over slimme chatbots die ChristenUnie-ritselaar Gert-Jan Segers laten klikken op cryptolinkjes, of een deepfake waarbij de buitenlandcommissie van de Tweede Kamer in 2021 dacht via Zoom te spreken met de stafchef van Navalny (maar waarschijnlijk met Kremlin-agenten, die beïnvloedings-operaties uitvoeren).

De wetenschappers waarschuwen voor systemen die zelfstandig desinformatiecampagnes kunnen ontwerpen, uitvoeren en bijsturen op basis van realtime feedback in een snelheid die simpelweg niet voor het menselijk brein is te evenaren.

Zodra nepidentiteiten, nepargumenten en nepbewijzen in fracties van seconden zijn te produceren, dan verliest inhoud zijn waarde bij het bredere publiek. Dát is de tikkende tijdbom onder het publieke en politieke debat. Je kunt een redenering niet op zijn eigen merites beoordelen wanneer de redenering zelf gefabriceerd is. Net zo goed als beelden, citaten en bronnen dat kunnen zijn.

Plus: daar komt nog bij dat mensen graag geloven wat ze willen geloven. Vóór AI zat hier nog een soort natuurlijke rem op: het kostte moeite om een overtuigende redenering of geloofwaardig ‘bewijs’ te fabriceren van een verzonnen ‘feit’. Je moest ook in staat zijn om zelf een overtuigende redenering op te bouwen, voordat je in staat was om die van een ander af te breken, uit elkaar te trekken of op waarde te schatten. AI verlaagt de drempel en verwijdert de rem volledig want je hoeft niet meer zelf na te kunnen denken om een redenering te produceren die redelijk klinkt. Je vraagt het gewoon aan Chat.

Kunnen nadenken, redeneren, verbanden leggen en complexiteit in acht nemen was lange tijd je toegangskaartje tot serieuze discussie met volwassen mensen. Vroeger (lees: tot een jaar of vijf geleden) was er een haast natuurlijke selectie op kwaliteit van argumentatie. Van loos bazelen aan talkshowtafels een voltijd professie kunnen maken (zie: Jona ‘econoom’ van Loenen of Raymond ‘Amerikadeskundige’ Mens) was uitzondering, geen regel. Je argument was een bewijs van het denkwerk dat je had gedaan, en dus was de kwaliteit van je denkwerk eenvoudig te toetsen.

AI democratiseert wel de vorm maar niet de inhoud: iedere Drol Drie uit Krommenie kan nu klinken als iemand die goed en lang heeft nagedacht over gecompliceerde onderwerpen, en deze algoritmisch vertalen naar voor TV en sociale media geschikte clipjes.

Subscribe now

Stoffige archivarissen, reddingsboeien der rede

In een wereld waar alles nep is en iedereen kut, blijft het analoge overeind als verificatiemechanisme of bron van creatieve onvoorspelbaarheid. Verifieerbare relaties zijn geen sociaal smeermiddel meer, maar een manier om überhaupt te bepalen wat waar is. ‘Stoffige archivarissen als reddingsboei der rede’ stond niet op mijn bingokaart voor 2026 maar ik vrees dat reeds in de zeer nabije toekomst enkel primaire bronnen waardevast blijken te zijn. Dat is niet alleen een institutie (zoals een Tweede Kamer die alle debatten streamt, een rechterlijke macht die uitspraken publiceert of een bedrijf dat jaarrekeningen online zet) maar eigenlijk elke te raadplegen bron, waarbij de link tussen werkelijkheid en waarneming kort en door mensen snel controleerbaar is.

Wat heeft nog waarde, als niks meer betrouwbaar is? Eigenlijk alles wat niet schaalbaar is, om de simpele reden dat alleen de niet-schaalbare zaken immuun zijn voor inflatie door kunstmatige intelligentie.

Denk bijvoorbeeld aan alles wat een lichaam heeft en de fysieke wereld om zich heen kan waarnemen, inclusief de voorwaarden die nodig zijn om een vertrouwensband te creëren. AI kan namelijk alleen reeds bestaande content kopiëren en schalen, maar geen gedeelde geschiedenis namaken (onderlinge gebbetjes en gibbelegeintjes: ‘je had er bij moeten zijn’), herkenbare lichaamstaal reproduceren (zoals mensen die bijvoorbeeld aan hun haar gaan plukken zodra ze bullshit verkondigen) en andere zaken die alleen kunnen ontstaan door de tijd heen (die AI niet kan versnellen) en in de fysieke wereld (die AI niet kan waarnemen).

Goed nieuws voor liberalen: het specifiek individuele van karakter, de combinatie van kleine waarneembare elementen die een individu tot individu maken, is niet schaalbaar. De economische logica is simpel. Schaarse dingen (zoals weten wat echt is en wat niet) waar de vraag naar stijgt (zoals willen weten wat echt is), stijgt in waarde. Persoonlijk vertrouwen wordt hiermee bijna een soort betaalmiddel omdat dit het enige is wat niet onderhevig is aan inflatie door AI. Het goede nieuws is dat het kunnen cashen op flutcolumns en school-opstellen, uitgepoept door AI, volgens deze hypothese slechts tijdelijk van aard is.

Vreemd advies misschien, van iemand die haar geld verdient door teksten in het digitale domein te produceren, maar: misschien moeten we allemaal wat vaker met elkaar een frisse neus gaan halen buiten. Touch grass.

Zodra je als journalist het vakgebied een spiegel voor houdt, zoals Kevin van Vliet doet in zijn nieuwste boek Jong en eenzaam, schiet de beroepsgroep die zelf de godganse dag iedereen en zijn moeder de maat neemt in een collectieve kramp.

Op de middelbare school beloofde ik mezelf twee dingen voor als ik later groot zou zijn: nooit meer gekookte aardappelen eten, of Nederlandse literatuur lezen. De combinatie van doodgekookte - en met maizena ingebonden - groente bovenop glazige aardappels gekwakt met het vooruitzicht om Harry Mulisch verplicht te moeten lezen, hebben vakkundig élke positieve associatie met beiden vermorzeld.

Geen betere remedie tegen de principes van je zestienjarige zelf dan ordinair en schaamteloos nepotisme: journalistiek geestverwant, voormalig collega en Trouw-correspondent in Zuid-Afrika Kevin van Vliet publiceerde onlangs zijn quarterlife crisis-kroniek: Jong en eenzaam. Dus sloeg ik voor het eerst in jaren toch weer een literair werkje open.

Zelf noemt Kevin het: ‘Een journalistiek boek. Alles is precies echt zo gebeurd!’ Aangezien ik, met name in de laatste hoofdstukken, anekdotes over bijvoorbeeld mijn eigen Portugese overburen herkende in een scene waarin capriolen van bewoners in een gesticht (waar een zeker ‘orakel uit Ede’ genaamd ‘Geurt’ resideert) worden beschreven, kan ik beamen dat - hoewel er niks van klopt - er geen woord aan is gelogen.

Precies de reden waarom recensenten liever hun handen niet aan deze Prometheus-sleutelroman branden. Normaliter staan hoofdstedelijke dagblad-recensenten te trappelen om het zoveelste zielenroersel van vroege dertigers die zich in hun eigen kringen begeven heilig te verklaren en onder te dompelen in de literaire ballenbak. Vaak bewierrookt in termen zoals ‘ontroerend’, ‘ontwapenend’, en ‘herkenbaar’ bovendien! Tot het iets té herkenbaar wordt, want hoewel er in letterlijke zin van zijn beschrijvingen over de journalistiek waarschijnlijk niets klopt - is ook daar geen woord aan gelogen.

Eerlijkheid wordt in de journalistiek namelijk niet echt gewaardeerd. Van Vliet is qua eerlijkheid echter ‘full retard’ gegaan waardoor zijn boek - op een collegiaal ‘vooruit dan maar’ interviewtje in Trouw en een uitermate zuinige recensie in de Volkskrant na - wordt genegeerd.

Eigenlijk heeft de schrijver hiermee al zijn beste aanbeveling binnen, maar tegelijkertijd is dit boek voor iedereen die wil weten waarom de journalistiek het leukste vak ter wereld is, maar waarom journalisten de meest verschrikkelijke mensen ter wereld zijn (en daar schuddebuikend over willen lachen), een absolute aanrader.

Subscribe now

Rede haalt niks uit

Vijf jaar nadat hij naar Zuid-Afrika vertrok, is Kevin van Vliet terug in Nederland om een nieuw werkvisum aan te vragen. ‘Daar wordt hij geconfronteerd met zijn vroegere zelf en dreigt hij emplooi en verstand te verliezen’, aldus de flap.

Vanaf het moment dat de wielen van het vliegtuig vanuit Zuid-Afrika het asfalt op Schiphol raken, blijkt de hoofdpersoon in een staat van permanent sluimerende en steeds sneller escalerende paniek: ‘beneden ligt Nederland in jaarlijkse uitvaartstemming. De koppen ernstig en grauw vanwege de regen die alweer maanden onafgebroken valt, en het gesteun en geklaag dat slechts ten doel stelt het zelf te ontlasten door de ander te bezwaren’. Een land waar ‘alle ruimte voor fouten is geëlimineerd, waardoor het vermogen tot behelpen al jaren niet meer is gekweekt’.

Kevin moet zich zien te handhaven tussen voormalig landgenoten met de onuitstaanbare neiging alles in het gezichtsveld continue luidkeels te recenseren (‘man man man, lekker geregeld weer’), en omschrijft de verstikkende claustrofobie van binnen vijf minuten na landing direct afhankelijk te zijn van een bureaucratie die niet voor rede vatbaar is. Zo vergeet hij zijn paspoort in het vliegtuig, beseft dit als hij de slurf uit loopt, maar zomaar teruglopen kan niet: ‘Gewoon doorlopen net als iedereen!’ Ook de Marechaussee blijkt onverbiddelijk: ‘Di-ga-nie-werreke, meneer’.

Rede haalt niks uit, welkom thuis.

Na vijf jaar in het buitenland te hebben gewoond loopt hij vervolgens vervreemd door zijn geboorteplaats Harderwijk. Het gevoel van onthechting wordt versterkt door zijn moeder, die heel veel dingen tegen hem zegt, maar nooit mét hem praat (wist je trouwens al dat de achterneef van Greetje de Vries - jeeehweeeeel, die ken jij wel: je hebt nog met zijn schoonzus op de peuterspeelzaal in de Kennedylaan gezeten! - kanker heeft?). De doodswens die hij uitspreekt na ‘48 uur in deze put’ is even hilarisch als meelijwekkend.

Het absurdisme waarmee hij Nederland en de inwoners omschrijft, door de ogen van een relatieve buitenstaander, is de kritiek.

Subscribe now

Glutenvrije koekjes

Een kritiek die je volledig ontgaat wanneer je jezelf te serieus neemt. Zoals de recensent van de Volkskrant, Lotte Krakers, die zelf vijf jaar geleden een boekcontract heeft getekend (waarbij wij allemaal in zinderende spanning op het resultaat wachten) en in Kevin van Vliet vooral een ‘fanboy’ van Gerard Reve ziet. En net zoals bij Reve wordt ook bij Van Vliet de vorm gelezen als pose, terwijl het juist een manier is om iets wat net zo onuitspreekbaar als serieus is tóch te kunnen zeggen.

Zoals het feit dat de journalistieke beroepsgroep een decadente poel des middelmatig verderfs is. Enerzijds vinden we in zijn boek de laatsten der Mohikanen van Paradijsvogels uit de liederlijke bladentijd, waar kroegbonnetjes van afgelopen dinsdagnacht 02:43 nog konden worden ingeleverd onder het mom van een ‘brongesprek’, of je arm volspuiten in de redactieplee niet direct tot ontslag op staande voet leidde. Een generatie waarbij boekvoorschotten ze meerdere weken vooruit kon helpen, in plaats van enkele dagen, maar die zich in diverse snelheden naar de tering zuipt. Van Hafid Bouazza (‘Hamza’) tot Arthur van Amerongen (‘Geurt’).

Anderzijds is daar de nieuwe generatie van afgemeten ambtenaren in bloemetjesoverhemd die dagelijks van Landsmeer op de elektrische fiets naar de hoofdredactionele burelen forenzen, en onderling meer vergaderen over het gebruik van mogelijk kwetsende woorden in hun krant dan lezers informeren over wat ze om zich heen zien gebeuren. Geen idee of Trouw-hoofdredacteur Karel Smouter (‘Hoofdredacteur Grobbelaar van De Betere Wereld’) zijn eigen krant leest, maar de observatie dat je hoofdredacteuren vrijwel nooit buiten vergaderzalen vindt, geldt eigenlijk voor ieder medium.

Het is juist in die vergaderzalen waar de journalistieke navelstaarderij zich pijnlijk aftekent, waar de wereldvreemdheid zich manifesteert tijdens oeverloos gehakketak dat zelfs de grootste optimist binnen een half uur een essay over het principe van een Voltooid Leven-euthanasie kan laten pitchen. Een vergadering die Kevin als volgt beschrijft:

‘De deur gaat dicht en de lucht wordt zwaarder, hoewel het plastic ventilatierooster in het plafond verse lucht schijnt aan te voeren (het lampje brandt groen). Er vangt een bits stoelschuiven, penverplaatsen en voorbereiden aantekenen aan, met de gerichtheid van een orkest zonder orkestleider en zonder coördinatievermogen, dat de instrumenten dan zelf maar stemt’.

De Congolees-Nederlandse opiniemaker ‘Zwarte Mamba’ ontwikkelde het bijzondere vermogen om in een pak hagelslag de VOC-mentaliteit van De Ruijter te vinden, en in een pot chocoladepasta de Apartheid van Verwoerd, en begon al gauw onze lezers een collectieve schuld aan de trans-Atlantische slavernij in te peperen waarvan ze niet wisten dat ze die bezaten. Het zwijgende deel der redactie, de overgrote meerderheid, trok zich van de telastlegging aanvankelijk weinig aan omdat er een christelijke ethiek in de idee te herkennen viel. Bovendien was men te druk met de aanstaande kindervakantie, de cao-besprekingen en het daaraan verbonden lot van de dakkapel’.

Even later in diezelfde vergadering (vlak na een discussie over gebruik van het woord ‘zelfmoord’ want dat moet natuurlijk ‘gezelfmoord’ of ‘zelfdoding’ zijn), vangt een luide stilte aan. Je zou het bijna vergeten maar er moet nog een krant gevuld worden:

‘Het is oorlog in Soedan’, zeg ik
’Tja’, zegt de chef. ‘Het is natuurlijk wel vaker oorlog in West-Afrika’.
’Oost-Afrika. Er zijn duizenden burgerdoden gevallen….’
‘- en we hebben daar nu even niemand zitten -’
’…bijna allemaal zwarte Darfuri…’
’— ‘t is altijd lastig hoor, zulke kwesties -’
’…vermoedelijk genocide…’
’En het is ook een beetje ver weg voor onze lezer. Hebben we nog iets anders, misschien?’

Ik voel dat ik moedeloos ben. Wat doe ik hier? De vergadering valt op dit punt uiteen in losse, kernachtige fragmenten:

’We moeten urgent zijn’
’Onze krant is een krant voor iedereen’
’Ik heb glutenvrije koekjes’
’Hoe verhouden we ons nou tot onze idealen?’
’Rots, ga even zitten’
’Vrouwen zijn misdeeld!’
’Waar is Jan?’
Wild gehoest
’Een aanval op de rechtsstaat is een aanval op ons allemaal’.
’Rots hier hebben we het al over gehad’
’Jongens, koekjes’

Er klopt feitelijk waarschijnlijk geen hout van, maar als journalist die meerdere redactievergaderingen heeft meegemaakt bij diverse media (en genoeg om ze zoveel mogelijk te willen mijden), durf ik de hypothese te poneren dat dit precies is zoals het is gegaan. Want waar over het één urenlang wordt vergaderd (‘kunnen we dit zo neerzetten’), worden tegelijkertijd met een bijna achteloze vanzelfsprekendheid en gnuivend genoegen ongefundeerde beschuldigingen en/of laaghartige beledigingen aan het adres van PVV’ers, BBB’ers of JA21’ers neergepend.

Subscribe now

Talentloze nepobaby’s

Waar de Volkskrant in haar recensie in de beschrijvingen een ‘iets te vette kolder’ ziet van ‘sterke verhalen’ en ‘kroegpraat’, zie ik in Kevin iemand die het verschil beschrijft tussen echte betrokkenheid en de taal ervan.

Van Vliet is niet de eerste en zal zeker niet de laatste correspondent zijn op het Afrikaanse continent die grootse regionale politieke omwentelingen moet verkopen aan een redactie die graag een ‘Nederlands haakje’ wilt, omdat anders de mythische lezer namens wie ze altijd menen te spreken (en die veelal op bezweerderige toon wordt genoemd, alsof het daarmee minder duidelijk een dekmantel tegen eigen luiheid of desinteresse wordt) het ‘niet interessant’ zal vinden of ‘niet zal snappen’.

Redacties hullen zich in toenemende mate in een geëngageerd idioom, ongevraagde kanttekeningen en niet ter zake doende mitsen en maren als taalkundige aflaat van een pijnlijke vervreemding van degenen die aan de ontvangende kant in de samenleving staan. Zoals Van Vliet beschrijft: ‘de Ander - om wie het nou juist gaat - raakt almaar verder uit het zicht’. Deze gedachte wordt onderbroken door de chef nieuws die hem vraagt of hij ‘ons manifest eigenlijk al hebt ondertekend?’ Als er dan toch een Koot & Bie-referentie in een boekbespreking moet komen, laat het dan een verwijzing naar Jetje en Koosje Veenendaal-activisme zijn.

De hele redactiescène vormt een terechte aanklacht tegen een beroepsgroep die pedante borrelpraat steevast verwart met engagement. Een engagement dat dermate hol is dat je ter verzekering van inkomen alleen nog maar het juiste deuntje hoeft op te dreunen (nooit te onderbouwen, want bevraging is een zeldzaamheid in een omgeving waar iedereen hetzelfde denkt), en jezelf eigen moet maken als vervoegingen van onregelmatige werkwoorden in een nieuwe politieke taal. Uiteraard zijn in deze semantische heilstaat van ideologische uniformiteit sommige varkentjes gelijker dan andere varkentjes.

Het beste voorbeeld hiervan is de rits aan talentloze nepobaby’s die over de dagbladen zijn uitgestort. Zo heeft Lena Bril (dochter van) een adviesrubriek in Trouw met titels als ‘Mijn vriend in psychische nood gebruikt het n-woord. Wat moet ik doen?’ en ‘Mijn collega stemt op een partij die tegen mijn waarden ingaat. Wat te doen?’ Jessica Kuitenbrouwer (dochter van) mag in dezelfde krant ‘persoonlijke verhalen schrijven waarin ze haar eigen leven analyseert’ met levensvragen zoals ‘doe ik te moeilijk over botox en fillers’ en edgy takes als ‘Amsterdam heeft een nazi-probleem’. Milou Deelen (dochter van Barbara van de Beukering) werd als jonge student na een paar Facebook-post plotsklaps gelanceerd als ‘feministisch journalist’, deed mee aan de Slimste Mens en liet zich in coronatijd inhuren door het RIVM voor een communicatieklus. Opvallend bij de mediale nepobaby’s: gehuld in principiële schijn grossiert men in deze Libelle-niksigheid.

Subscribe now

Wrokkig

Bovenstaande observaties delen journalisten volop met elkaar in WhatsApp-groepen (waarbij ordinair nepotisme hooguit zuinigjes wordt opgemerkt met: ‘toch raar dit’), of worden binnensmonds gemopperd bij het koffie-apparaat. Geheel tegen de beroepscode in zal de stille meerderheid nooit opschrijven wat ze zien en hoe ze het zien, want straks schop je de journalistieke adel tegen de schenen - zij die doorgaans de jury’s van prijzen en toewijzingscommissies van subsidies bevolken. Opzitten. Pootjes geven.

Er rust in de journalistiek een omerta op de evidente ridiculiteit van eigen kring. Jong en eenzaam leest juist in de schaamteloze verkenning van deze gekte net zo koortsachtig als de ‘Aantekeningen uit het Ondergrondse’ van Dostojevski, alleen zijn deze schrijfsels niet bedoeld om in een la te eindigen. Van Vliet maakt geen vlucht naar binnen maar keert de buitenwereld - Nederland, Zuid-Afrika, krantenredacties, zijn ouderlijk huis, zijn mentor Don Geurtorito in de Algarve - binnenste buiten omdat deze stuk voor stuk naar binnen zijn gekeerd. Allemaal zitten ze muurvast in hun eigen, gekmakende en absurdistische, wereld.

Dat is niet, zoals de Volkskrant gemakzuchtig bestempelt, ‘wrokkig’, of taal van iemand die nog ‘een appeltje heeft te schillen’. Integendeel, Kevin spaart zichzelf nog het minst. Misschien is dat juist de kracht die de journalistiek, de literaire wereld en misschien ook Nederland (‘ons klein landje dobberend op de woeste baren van het wereldgeweld’) in bredere zin is verloren.

Reviaanse ironie gaat steevast voorbij aan mensen die zichzelf te serieus nemen om de eigen waanzin en absurditeit te (h/v)erkennen. Ik gun iedereen wat meer gekte: Jong & Eenzaam is een goed begin.

Kevin van Vliet, Jong en eenzaam graag direct bestellen bij Uitgeverij Prometheus om verdere verloedering van het schrijversbestaan te voorkomen.

Het is wel duidelijk dat de feestneuzen van het CDA en de duurzaamheidsdominees van D66 weer in het kabinet zitten: gisteren werd bekend dat het ‘Iran-pakket’ wordt betaald door een accijnsverhoging op alcohol om de energietransitie te versnellen. Never waste a good crisis.

Subscribe now

In totaal werd in 2020 een bescheiden bedrag van 750 (zegge: seefe-hondurd-en-vaiftig) miljard euro gestort in het EU Herstel- en Veerkrachtfonds, ook wel bekend als het coronaherstelfonds, om de economische gevolgen van de coronacrisis aan te pakken.

Nederland mocht hier 5,4 miljard van hebben maar financierde daarmee beleid dat al was uitgevoerd, zoals saneringssubsidies voor varkenshouders of reeds uitgedeelde laptops. Sommige ontvangers wisten zélf niet eens dat ze van Europees geld hadden geprofiteerd, zo ontdekte mijn collega Peter Teffer van Follow the Money.

De exacte besteding van de coronagelden is dan ook, zo constateerde vorig jaar de Europese Rekenkamer, niet precies na te gaan omdat de Europese Commissie ‘geen gegevens heeft over de werkelijke kosten’. Wel vond het Europees Parket (EPPO) voor ongeveer 5 miljard euro EU-breed aan fraude (waar vervolgens niets aan gedaan werd, wordt of zelfs gedaan kan worden).

Wat er zes jaar geleden niet bij werd verteld, is dat Nederland in 2028 rente en aflossing moet gaan meebetalen op het fonds, waardoor de jaarlijkse EU-afdracht zal stijgen van 7,2 miljard naar 11 miljard euro. Het ‘herstelfonds’ gaat ons hierdoor over de jaren heen onder de streep bijna het dubbele kosten dan de 5,4 miljard die we eruit kregen.

De EU zou de EU niet zijn als ze geen randvoorwaarden stellen aan de sigaar uit eigen doos. In ruil voor het zakgeldvoorschot met 200% rente moest Nederland onder meer het pensioenstelsel en de woningmarkt hervormen: beleidsplannen die al jaren op de Europese politieke agenda stonden maar waar botweg geen democratische meerderheid voor te vinden was.

Toen het kabinet Schoof (PVV, BBB, NSC en VVD) de CO2-heffing wilde terugdraaien, een hervorming die was beloofd in ruil voor het geld, kwamen ze erachter dat Brussel hun schoenveters aan elkaar had geknoopt. Ergens in het argeloos accepteren van de algemene voorwaarden hadden we blijkbaar niet goed gelezen dat we gekort konden worden tot wel 600 miljoen euro.

Moraal van het corona-verhaal: crisis vormt in de regel meer een gelegenheid dan een aanleiding voor buitengewone financiering voor buitengewoon politiek impopulaire plannetjes. (Zie daarover ook dit Bericht uit Brussel van Auke Zijlstra over de niet-zo-tijdelijkheid van het Coronafonds).

Subscribe now

Staat van permanente crisis

Al in 2022 constateerde professor Beatrice de Graaf in het radioprogramma Kelder & Co dat het woord crisis wel heel erg aan inflatie onderhevig was geraakt. Ze kwam tot deze conclusie in haar onderzoek naar crisisbesef van 1800 tot nu, neergepend in haar essay Crisis!:

“Het is een soort hockeystickdiagram. Er werd af en toe wel over crises gesproken, aan het begin van de negentiende eeuw, in het midden van de negentiende eeuw, na de Eerste Wereldoorlog. En dan ineens zie je vanaf 2000, 2001, het gebruik van het woord crisis toenemen. Dat is aan inflatie onderhevig. Alles is nu een crisis. Neem de Schipholcrisis. Die is verschrikkelijk voor de passagiers in de rij, maar het is geen nationale crisis.”

Toch werd de Schipholcrisis aangegrepen om politiek gevoelige besluiten plotsklaps uit te kunnen voeren. Zoals krimpen naar 440.000 vluchten en het - nogmaals - op de lange baan schuiven van Lelystad Airport. De vliegbelasting werd ook verhoogd naar 26,43 euro per passagier, al stond deze maatregel al in het regeerakkoord van Rutte IV (2021).

Vrijwel elke crisis (en dat waren er nogal wat de afgelopen jaren) worden betaald met impopulaire maatregelen zoals een accijnsverhoging op alcohol (coronaminister Hugo de Jonge zette nog een alcoholslot op supermarkten na 20:00), klimaatfonds-afspraken en verduurzamingssubsidies. De stikstofcrisis maakte ruimte voor een grootschalige uitkoop van de veestapel, onder meer dankzij het transitiefonds van 24,3 miljard euro via het Nationaal Programma Landelijk Gebied. De stikstofcrisis hangt uiteraard ook volledig samen met de woningcrisis, de asielcrisis en de arbeidsmarktcrisis, om nog maar te zwijgen over de netcongestie-crisis.

Vandaar dat mijn spidey senses direct begonnen te tintelen bij het zoveelste noodpakket aan crisismaatregelen. Deze week is het de veiligheids- en energiecrisis, waarbij de zoveelste uitspraak van de Amerikaanse president Donald Trump over de NAVO en het haperende stoplicht in de Straat van Hormuz een dankbare aanleiding voor vormen. Een structurele belastingverhoging om de stijgende defensiebudgetten te kunnen financieren worden verkocht als een ‘vrijheidsbijdrage’ voor burgers en bedrijven. Het wel/niet/wel/niet sluiten van de Straat van Hormuz en de stijgende energieprijzen worden aangegrepen om de alcoholaccijns weer omhoog te gooien via indexering, de startersaftrek voor ondernemers af te schaffen en het klimaatfonds aan te spreken.

Noodpakketten suggereren een afwijking van normaal beleid, maar eigenlijk versnellen of legitimeren ze beleid wat het kabinet sowieso al wilde (maar dan zonder het gezeik erover). De crisis is geen aanleiding maar een dekmantel waar coalitiepartijen zich wel heel comfortabel onder voelen.

Subscribe now

Dat is niet zo mooi, meneer van Looij

Politiek Den Haag doet namelijk graag alsof het ze ook allemaal maar een beetje overkomt, die ene crisis na de andere. Toch zijn de crises grotendeels volledig zelf-gecreëerd. Onder de kabinetten Rutte werd immers flink gesneden, met bezuinigingspakketten van € 14,4 miljard (Rutte I), 12 miljard (Rutte II), 4 miljard (Rutte III) en 0,5 miljard (Rutte IV). In diverse sectoren – onderwijs, zorg, defensie – klonk geregeld de kreet ‘visieloos bezuinigen’, omdat met het budgettair snijden ook specifieke ambtelijke kennis verloren ging. Kennis die niet zomaar met een tijdelijke financiële injectie kan worden teruggekocht.

Het moest allemaal efficiënter, centraler, gecoördineerder, geplander. Harmonicabeleid – ferme stappen zetten als er crisis is maar direct bezuinigingen inboeken zodra de druk van de ketel is – is een van de meest ingrijpende erfenissen van de kabinetten Rutte.

Degenen die zélf destijds de beslissingen maakten *kijkt streng over de bril naar VVD, CDA en D66* noemen nu de gevolgen van hun eigen handelingen ‘crisis’ en becijferen vervolgens hoe de belastingbetaler daarvoor ditmaal weer opdraait. In Den Haag kan de regering zich blijkbaar gedragen als Meneer van Looij uit de jaren ‘90 Reaal reclames, die steevast een valse claim probeert neer te leggen met de woorden: ‘Nee, da’s zeker niet zo mooi. Voor U. Ken ik effe vange?’

Dat het de regering wel lukt, komt mede omdat de Tweede en Eerste Kamer de belangen van de belastingbetaler niet zo scherp verdedigen als de gemiddelde verzekeringsagent zijn eigen potten bewaakt, dus moeten we het doen zonder een ‘Foutje, bedankt!’

Tegelijkertijd is beleid bijsturen voor een zittende regering steeds lastiger: niet alleen is er nu een minderheidskabinet, ook moet er in de Eerste Kamer worden gewerkt met wisselende meerderheden. Dit nog los van een ambtenaren-apparaat (maar dat is een artikel op zichzelf) wat niet altijd lekker mee wil bewegen, om nog maar te zwijgen over de steeds gedetailleerdere wetgeving waarbij elke potentiële uitzondering (afgedwongen door lobbyisten van losse deelbelangen) in opgenomen moet worden. Zie daar maar eens een simpele accijnsverhoging (of zelfs verlaging) als losstaande maatregel doorheen te loodsen.

Een ‘noodpakket’ in een crisissituatie biedt een uitweg: partijen die normaal zouden dwarsliggen, worden meegezogen in de noodzaak ‘iets’ te moeten doen, dus gaan partijen onderhandelen over de timing en dosering van de maatregelen in plaats van de inhoud. Impopulaire maatregelen worden verstopt in een noodpakketje wanneer de politieke druk om ‘iets’ te doen groot is: niemand wil immers worden afgeschilderd als de partij die zorgt dat je meer aan de pomp betaalt. Zo glippen de onderliggende maatregelen er makkelijker doorheen.

Subscribe now

‘Met geen enkele nationale maatregel’

De gevolgen van de blokkade van de Straat van Hormuz voor de Nederlandse economie zijn relatief beperkt. Nederland importeert minder dan tien procent van zijn ruwe olie direct uit de Golfregio, en gas komt vooral uit de Verenigde Staten. Op korte termijn dreigen geen tekorten, behalve in de portemonnee door de prijsschok op de wereldmarkt. De Rabobank berekende een benzineprijs van 2,22 euro per liter en een maandelijkse energierekening die kan oplopen naar 235 tot 250 euro.

Het ‘Iran-pakket’ bestaat uit hogere reiskostenvergoeding, halvering van de motorrijtuigenbelasting voor bestelbusjes, een noodfonds voor de allerarmste huishoudens maar dus ook de hogere alcoholaccijns (die voortaan jaarlijks wordt geïndexeerd) de startersaftrek die wordt afgeschaft, en het klimaatfonds dat wordt aangesproken voor verduurzamings-subsidies. Maatregelen die al wel in het coalitieakkoord stonden maar even en passant aan de ‘crisis’ worden bijgeniet, in plaats van individueel te worden voorgelegd aan de Tweede Kamer (waar geen meerderheid zit voor deze ingrepen).

Premier Jetten zei het eigenlijk zelf al tijdens zijn laatste persconferentie van 17 april. De opening van de Straat van Hormuz leidde tot een daling van de olieprijs met 12 procent, zei hij. ‘Dat is met geen enkele nationale maatregel voor elkaar te krijgen.’ Dat weerhield hem er gek genoeg niet van om twee dagen later toch een pakket van een miljard euro later aan te kondigen.

Journalist Frits Wester vroeg hem of de halvering van de motorrijtuigenbelasting voor bestelbusjes ‘echt zoden aan de dijk zet’. Jettens antwoord ging niet over de crisis maar over de energietransitie: bedrijfssectoren hadden hem gevraagd om maatregelen die hen ‘onafhankelijker maken van prijsschokken op de wereldmarkt’. Op de vervolgvraag of het pakket nog wel nodig was als er na het weekend een vredesakkoord zou komen, antwoordde hij: het pakket ‘is ook nuttig als de oorlog na dit weekend ten einde komt.’

Nuttig voor de coalitie. Zeg dat dan gewoon even erbij.

In rap tempo overwoekert de eens nog zachtjes sluimerende auto-immuunziekte onze hond Smuk als een agressieve klimplant. Ze is te lief om te laten lijden, maar te dierbaar om nu al te laten gaan.

‘D’r zit een kop op, maar dat ken jij wel hebbe’. Met exact die woorden kreeg ik negen jaar geleden van de fokker een Akita Inu pup van 8 weken in mijn handen geduwd. Ze rook naar Zwitsal-babypup en voelde als een pluizig zakje tere kippenbotjes. Ze introduceerde zichzelf thuis door tegen onze andere hond - de toen zesjarige Shiba Inu Jack - op te rijden, en er vervolgens met zijn speeltje vandoor te gaan - de tuin in.

Het was wel duidelijk wie de show zou gaan runnen.

Dezelfde dag nog kwam ik erachter dat ‘pups slapen veel’ een optelsom is van een twee uur durende loop die bestaat uit rondstuiteren - deurmat opvreten - tegen je muur aanpoepen - eten - crashen - repeat. In het donker van de eerste nacht veranderde de bijdehante stuiterbal in een piepende bange pup en ging ik op de grond naast haar liggen, vingers door de tralies van de bench, waar ze tegenaan in slaap viel.

‘Appy and-uuuuh…frie spiritud

We noemden haar Smuk, een verbastering van het Engelse woord smug omdat Japanse honden een ietwat verwaande uitstraling hebben. Het Japanse ras is eenkennig en niet bepaald gehoorzaam. Het zijn geen labradors of herders die zich zomaar laten trainen. Akita’s zijn gefokt om zelfstandig te jagen, te waken en dus zélf keuzes te maken. Zoals jou straal negeren. Ze doen niets waar ze het nut niet van inzien. Jou een plezier doen is geen (ik herhaal: geen) onderdeel van de equation.

De meeste honden komen vrolijk op je af huppelen als je twee octaven hoger gaat praten: Smuk kijkt je aan of je wel helemaal lekker in de bovenkamer bent. Mening passant (met name types die zichzelf en hun ongevraagd advies introduceren met zinnen als ‘ik ben heel goed met honden’) zagen we bij ieder onbeantwoord kussie-kussie-koetjie-koetjie-geluidje steeds een beetje meer sterven van binnen. Een enkeling werd zelfs boos als Smuk het na tien seconden wel had gezien met de ongemakkelijke eenmansshow, zich omdraaide en wegliep (‘dat is geen sociaal gedrag hoor!’).

Als het haar uit kwam was Smuk extreem sociaal. In de zomer vond ik haar regelmatig temidden van BBQ’ende gezinnen in het park, tevreden knagend op een toegeworpen stuk vlees terwijl kinderen haar vertederd aaiden. ‘Is dit dezelfde hond als Hachi?’ Twee jaar terug raakte dezelfde-hond-als-Hachi pleite op een strandeiland en terwijl mijn paniek groeide na iedere toerist voor wie ik mijn telefoon omhoog hield met haar foto maar die haar niet had gezien, wees een vrolijke Fransman mij de weg: ‘Oui oui, she iez roenning over tzere! She looked very ‘appy and-uuuuh.. frie spiritud!’ Na een half uur, binnensmonds haar ‘‘appy frie spirut’ vervloekend, vonden we haar in een duinpan waar ze zich liet fêteren door een picknickend jong stel, dat insta-reels van haar maakte terwijl ze op een halve komkommer knaagde. Nooit zag ik mensen zo blijmoedig beroofd worden als door Smuk.

Ze luisterde goed, althans voor een Akita. Dat betekent in 80% van de gevallen, bij mijn echtgenoot was dat ongeveer 50-50, bij anderen een stabiele 0%. De eerste twee jaar kreeg ze geen eten uit de bak, maar ging elk brokje via clickertraining. Eentje voor netjes zitten bij het stoplicht, een handvol als ze meteen terugkwam wanneer ik haar riep. Twee handen vol als ze terugkwam nadat ze had gekozen voor mij in plaats van het konijn waar ze achteraan wilde. Ze moest werken voor haar eten, en er was volgens haar genoeg te doen.

‘Houw die rrrrothond baaaaije’

Smuk hield ongevraagd eigenhandig het konijnenbestand op peil in het Twiske en rende ooit het park uit met een muskuseend in haar bek, die ze trippelend van trots mee naar huis nam (waar ik vervolgens scheldend achteraan rende om 06:45 ‘s ochtends). De eend overleefde de aanval, onze reputatie in de buurt niet. Ze ging mee in galop met paarden, dreef Schotse Hooglanders bijeen om er vervolgens een victorie-rondje omheen te rennen of verdween tussen het riet om zwanen en eenden op te jagen zodat ze langs de waterkant met hen mee kon razen terwijl de vogels over het water renden.

Met haar hardlopen of longboarden ging niet want er waren onderweg veel interessantere dingen te doen dan slaafs meerennen. We hadden in de gang een stapel oude handdoeken liggen, want bij thuiskomst was haar onderstel steevast zwart van de modder. De deurklinken moesten we een kwartslag draaien, want anders Jurassic Park-te ze zichzelf na de ochtendwandeling zo de slaapkamer in, met haar moddersmerige poten.

‘Smuk houdt van de wereld, en de wereld houdt van Smuk’, zei onze Amsterdamse dierenarts altijd over haar. En als de wereld ons niet zo leuk vond, zochten we gewoon een leuker deel van de wereld op. Toen in coronatijd het park werd overgenomen door pafferige Zaanse huisvaders in spandex die off the grid gingen ‘mountainbiken’ op wandelpaden (DING DING DING ‘houw die rrrrothond baaaaije’) en gemondkapte moeders die hun kroost achter zich trokken zodra we in het zicht kwamen (‘OOK HONDEN KUNNEN DRAGER ZIJN!!!’), pakten we de auto als het nog donker was om met het eerste licht, half uur voor zonsopgang, in het uitgestrekte lege duingebied bij Wijk aan Zee te wandelen.

Tijdens de laatste lockdown besloten we dit principe door te trekken, en vertrokken naar de verlaten stranden en stille heuvels van de Algarve. Ze voelde zich er, net als wij, meteen thuis.

Smuk was net zo stronteigenwijs als ze loyaal was. Alles deden we in haar ogen samen, zelfs als ze in haar eentje een veel te grote stok besloot mee te slepen. We waren ook altijd samen. Ik en mijn harige schaduw. Al het schrijfwerk van de afgelopen negen jaar is getikt met 35 kilo zelfgenoegzaamheid aan mijn voeten.

Met diezelfde 35 kilo kroop ze soms alsnog op schoot, of sprong ze bovenop mij als ik niet snel genoeg wakker werd. Elke middag om 16:00 kwam ze mij ‘halen’ door haar kop op mijn arm te leggen, en als ik haar een uur later nog niet had uitgelaten (‘jaahaaa kom zo, effe alinea aftikken’) ging ze keffend met kussens gooien. Tijdens het koken zat ze op een afstandje zorgvuldig te kijken of er niets op de grond viel, tijdens het werken in de tuin lag ze als een soort opzichter in de buurt mee te kijken.

Als ik naar bed ging, ging ze ook. Al negen jaar lang zet ik geen wekker: vlak voor de zon opkomt, krijg ik een lik over mijn neus. Mijn man nam haar eens mee naar het strand toen ik ging surfen zodat hij ondertussen met haar een wandeling kon maken. Ze weigerde het punt te verlaten waar ik het water in was gegaan, en bleef naar de zee staren tot ik er weer uitkwam. Ze blaft tegen onbekende mensen in huis (zoals loodgieters) om ze op afstand te houden, maar stopt met blaffen zodra wij weg zijn. Akita’s bewaken geen huizen, maar mensen.

Opgevroten door een reddingsboei

De Smuk die ik hierboven omschrijf is de afgelopen weken - misschien wel maanden - stukje bij beetje verdwenen, overwoekerd door ziekte. Een agressieve klimplant die zich langzaam om haar heen is gaan wikkelen om uiteindelijk alles wat Smuk, Smuk maakt te smoren.

Rationeel gezien moeten we dankbaarheid voelen. Ze zit al 3,5 jaar in geleende tijd. Vlak na de verhuizing naar Portugal stortte ze in en bleek een auto-immuunziekte te hebben, haar immuunsysteem valt zichzelf aan en dus slikt ze prednison om datzelfde immuunsysteem plat te leggen. Maar het dagelijkse pilletje van 20mg dat haar extra tijd geeft, vreet haar lichaam op. Het tast haar spieren aan, haar lever werkt minder goed en ze moet ijzerpillen slikken tegen bloedarmoede. Het maakt haar ook meer vatbaar voor infecties.

‘Ze vreet zichzelf nog eens dood’, zeiden we altijd tegen elkaar. Want Smuk is dol op jagen, snuffelen en schransen en sinds ze aan de prednison zit, ziet vrijwel álles er eetbaar uit. Zojuist probeerde ze nog - knorrend als een truffelvarken - een zak tuinmest open te krijgen. Twee jaar geleden vrat ze een stuk aangespoelde vis op en raakte haar milt ontstoken. Een andere keer ontstak haar lever na het wegschrokken van een onidentificeerbaar onwelriekend organisch voorwerp uit de bosjes. Soms was er een ontsteking zonder directe aanleiding.

Gemiddeld drie keer per jaar sloeg het lijf op hol en zat ze weer in het dierenziekenhuis in Faro een paar dagen aan het infuus. We kregen haar steevast terug met een kaalgeschoren buik en stukjes geschoren poot van alle echo’s, röntgenfoto’s, bloedtesten en infusen. Een aantal keer was het haar nog amper teruggegroeid of moest het scheerapparaat er alweer overheen. Het hebben van een volgroeide vacht was bij haar een goed teken, want elk ziekenhuisbezoek kregen we haar een stukje minder sterk terug.

Haar laatste schransbui, hompen varkensvet die ze, nadat ze uit de tuin ontsnapte voor een ommetje, ergens tussen autowrakken had opgedoken en een uur later uitkotste, zorgde ervoor dat niet een enkel orgaan maar de hele santenkraam ontstak: maag, lever, darm. Haar artritis-pootje verdubbelde in omvang, de sporadische oorontsteking die ze wel eens had is terug in volle glorie. Ze slikt dagelijks drie ijzerpillen maar heeft alsnog bloedarmoede. Ze slikt pillen om haar lever te beschermen maar die kan het werk ook niet meer aan. Haar lichaam neemt geen voedingsstoffen meer op. We wisten dat ze nooit beter zou worden, maar het ziet er nu naar uit dat ze zich nooit meer beter zal voelen.

Honden leven alleen in het nu en beleven alles volop. Het plezier, maar ook de pijn. Er bestaat niks anders dan wat er nu is. Smuk ligt op moment van schrijven niet aan mijn voeten, maar een paar meter verderop. Op het hoekje, uit het zicht, maar ook niet te ver weg. Uitgeteld, verzwakt, doodop. De voorheen zo fiere kop ligt nu verslagen tussen de poten. Heel soms op haar zij, zwaar ademhalend. Af en toe komt ze om een knuffel vragen, of eerder om hulp die ik ook niet meer kan geven. ‘s Nachts spookt ze en ga ik naast haar liggen op de grond, zodat ze met haar hoofd op mijn hand in slaap kan vallen.

Bij onze vorige hond hebben we te lang gewacht, ik zal het mezelf nooit vergeven. Liever een maand te vroeg dan een uur te laat, besloot ik toen. Dus moest ik net de dierenarts vertellen dat het klaar is, en ook dat ga ik mezelf nooit vergeven.

Subscribe now

Het standaardmenu van nieuws bestaat al enige tijd niet meer. In plaats daarvan voeren politieke partijen, soms vermomd als traditionele journalistieke producties – van het FvD-journaal, VVD Live!, Studio SGP tot aan 66 seconden van D66 – ook tussen de verkiezingen door campagne. Waarom spelen politici steeds vaker zelf journalistje?

In 2023 schreef ik voor Vrij Nederland een artikel over politici die zelf journaal of talkshowtje spelen om daarin hun eigen werk (uiteraard volledig positief) te recenseren. Tot voor kort zag je het voornamelijk bij partijen op de flanken: Forum voor Democratie die een soort Voetbal Inside (met Forum Inside) probeerde na te spelen, of de SGP die met Studio SGP een meer ‘serieuze’ talkshow-variant maakte.

Politieke partijen plakken een journalistieke nepsnor op in de veronderstelling dat de partijboodschap op deze manier wat minder WC Eend te laten lijken. Dat partijen die de gevestigde media wantrouwen hierin voorop lopen mag geen verrassing heten. Dat met name D66 hier tegen in verweer kwam evenmin.

In een Kamerdebat over persveiligheid, op 1 juni 2023, was D66 helder over waar het probleem lag. Nadat Geert Wilders (PVV) journalisten had weggezet als 'tuig van de richel' en Thierry Baudet (FvD) zich daar publiekelijk bij had aangesloten trok D66 een harde conclusie: 'Het is bedoeld om schadelijk te zijn’, aldus destijds kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. De partij waarschuwde dat woorden van volksvertegenwoordigers consequenties hebben in het echte leven. Over de eigen liefde voor persvrijheid liet D66 geen twijfel bestaan: die was, zo heette het, 'ongelimiteerd'.

Enkele jaren later heeft fractievoorzitter Jan Paternotte van D66 een eigen nieuwsformat waarin hij als D66 politicus het D66-nieuws in 66 seconde duidt.

Het kan verkeren.

En terwijl D66 langzaam opschuift richting populistische partijcommunicatie, zijn ze op de radicaalrechtse flanken alweer een paar stations verder. Zo hadden twee PVV-Kamerleden (Maikel Boon en Patrick Crijns) vorig jaar een zogenaamd ‘spontane’ PVV-fanpagina op Facebook opgezet en plaatste daar massaal haatzaaiende AI-beelden, onderzocht door De Groene Amsterdammer en de Data School van de Universiteit Utrecht. Of wat te denken van X-account ‘Ex Woke Docent’ die zich presenteert als een onafhankelijke twitteraarster met maatschappelijke observaties (inclusief mijmeringen over een moslim-rein Nederland) in plaats van de Haagse partijmedewerkster die het is?

Al deze fenomenen laten een grensvervaging zien. De grens tussen partijcommunicatie, journalistiek en opinie wordt van alle kanten aangevreten. Het één presenteert zich straffeloos als het ander en andersom.

Deze grenzen worden, mede dankzij D66 met haar eigen ‘journaal’, niet langer aangevreten door partijen op de flanken. Let wel: het gaat hier niet om gezond wantrouwen richting bepaalde journalistieke producties, het toebijten van een journalist dat hij of zij voor een ‘kutkrant’ werkt of een als vicepremier een kritisch tweetje over de NOS retweeten. Dat zijn incidenten. Want door zelf journalistje te spelen of met online bivakmuts-hooligans de boel online op te naaien, kapen Haagse volksvertegenwoordigers het publieke debat waarover wijzelf, als burgers, de regie behoren te hebben. Volksvertegenwoordigers en hun medewerkers die op de publieke loonlijst staan kapen via eigen mediaplatforms en anonieme sokpop-accounts het publieke debat en ontwijken ondertussen precies de kritische bevraging waar datzelfde publiek recht op heeft.

Zodra datzelfde publiek niet meer weet wat het verschil is tussen een controleur van de macht (een journalist, cartoonist, columnist) of een gekostumeerde machthebber (een kamerleden met eigen talkshows) valt er als journalist niet meer tegenop te werken. Het wordt namelijk voor diezelfde burger op een gegeven moment verdomd moeilijk om te bepalen aan welke zaken ze eigenlijk gewicht moeten toekennen.

Dat had Sjoerd Sjoerdsma als Kamerlid toch mooi gezien, want volgens mij is die verwarring over wat belangrijk is (lees: alles wat een politiek risico voor henzelf oplevert) precies de bedoeling.

Subscribe now

De multimediale mengelmoes genaamd politiek ‘nieuws’

‘We zijn er weer met een uitzending vol politiek nieuws!’ Vanuit een studio die erg veel weg heeft van de Op1-talkshowtafel worden de gasten aangekondigd. Het uitnodigingsbeleid doet eveneens denken aan dat van Nederlandse talkshows: als het over de Verenigde Staten gaat, schuift er een Amerika-deskundige aan en wanneer de oorlog in Oekraïne wordt besproken, krijgt een Oekraïense vluchteling de ruimte haar verhaal te doen. Het enige verschil is dat in Studio SGP de politieke duiding steevast wordt verzorgd door SGP-politici. Zo mag kamerlid Roelof Bisschop zijn eigen bijdrage in de Tweede Kamer duiden: ‘Ja Roelof, je bent erg kritisch hè, waarom?’

Bij het radicaalrechtse Forum voor Democratie gaan ze nog een stap verder met het in een journalistiek productiejasje gieten van partijpolitieke communicatie: naast het welbekende FvD journaal (waar partijkopstukken in een Nieuwsuur-setting joviaal aan een desk worden geïnterviewd), lanceerde Kamerlid Gideon van Meijeren drie jaar geleden een ‘reportage’ over ‘rioolratten op het Binnenhof’. ‘In de eerste aflevering confronteert Van Meijeren Hart van Nederland-journalist’ Merel van Eck,’ is te lezen op de site. Het filmpje zorgde voor een storm van verontwaardiging. De Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) overweegt juridische stappen, Kamerleden, kabinetsleden en Amnesty International veroordeelden de actie en Kamervoorzitter Vera Bergkamp ging nadenken over een aanscherping van de regels in het gebouw.

Politici die zelf op sociale media ‘reportages’ maken, om vervolgens onderdeel te worden van een reportage om daar via sociale media weer een reactie op te geven. Een mediale mengelmoes waar voor de buitenstander moeilijk kaas van is te maken

‘De productiekwaliteit van bijvoorbeeld Studio SGP is dermate hoog dat het er voor de leek uitziet als een betrouwbare en objectieve show,’ zegt politicoloog Mariken van der Velden van de Vrije Universiteit. Dit kan een risico zijn, want een kwart van het (meest actief stemmende) electoraat is 65-plus en (dus) wat minder digitaal onderlegd, ‘en in zo’n programma is het nieuws wel gekleurd, net als de onderwerpen waarover ze spreken, dat is dus eigenlijk een vorm van misinformatie verspreiden.’

Subscribe now

Infotainment

Politici die politiek nieuws over zichzelf op hun eigen kanalen brengen – waarbij ze zich graag hullen in de zweem van de objectiviteit van Nieuwsuur of EenVandaagmaar dan zonder de bijbehorende lastige vragen – zijn een relatief nieuwe mengvorm.

Uiteraard laten politiek leiders zichzelf al jaren graag ‘interviewen’ door eigen mediakanalen, maar bij de traditionele ledenbladen is het publiek een duidelijke afgebakende groep die zichzelf reeds hebben gecommitteerd aan de partij. Juist door de digitale mogelijkheden van een breder – en dus ook nietsvermoedender publiek – bereiken, is het lijntje tussen ‘partijpropaganda’ en ‘misinformatie’ dunner geworden. Dit wijten aan ‘het internet’ alleen is te simplistisch. De lijn is dun geworden doordat deze van twee kanten is aangevreten: zowel de politieke communicatiekant, als de journalistieke kant.

Deze beiden kanten staan overigens niet altijd lijnrecht tegenover elkaar, maar vinden elkaar vaak ook door gedeelde belangen. Een goed voorbeeld van een politieke mediavorm die overloopt in een andere is het infotainment-genre.

Eind jaren tachtig zagen we al een mengvorm tussen traditioneel entertainment (talkshows, tabloids) en politiek nieuws. Het groeide uit tot een vast format: van TheDaily Show tot aan Oprah Winfrey, maar ook ontbijtshows waarin politiek nieuws en politieke gasten worden gepresenteerd naast reportages over zwangere panda’s in het lokale dierenpark.

Anno 2023 zijn dergelijke formats ook in Nederland niet meer weg te denken. Als het uitkomt maken politici ook dankbaar gebruik van het infotainment-genre om zichzelf in de kijker te spelen als ‘leuk persoon’ in plaats van ‘effectief volksvertegenwoordiger’. Denk aan Caroline van der Plas (BBB) die in Chateau Meiland, Boerderij Van Dorst en Media Inside verscheen – en nooit te beroerd is om (net als collega-Kamerlid Thierry Baudet van FvD) de telefoon op te nemen voor ‘de bladen’. Iets waar premier Mark Rutte (VVD) in verkiezingstijd ook zijn hand niet voor omdraait.

‘Dat is niet per se iets van de laatste jaren,’ laat Story-hoofdredacteur Guido den Aantrekker weten. Toenmalig premier Jan Peter Balkenende nodigde hem al uit in het Torentje of in het Catshuis zodra er verkiezingen aankwamen: ‘“Story heeft het grootste publiek,” zei Balkenende dan met een olijke knipoog.’

Subscribe now

Minder scherpe rolverdeling

Terwijl de entertainmentwaarde van politici en politiek zorgt voor alternatieve vormen van politiek nieuws, zijn de voorheen traditionele media tegelijkertijd steeds minder traditioneel.

In 2017 besloot BNNVARA op het laatste moment een documentaire over GroenLinks-lijsttrekker Jesse Klaver toch maar niet uit te zenden toen naar buiten kwam dat de documentairemaker op het moment van draaien in dienst was van de partij.

En vorig jaar ontstond discussie toen uit WOB-stukken bleek dat het campagneteam een dikke vinger in de VPRO-productiepap had gehad bij een documentaire over Sigrid Kaag (D66) in aanloop naar de verkiezingen. Uit de mails tussen de documentairemakers en het Haagse campagneteam bleek dat D66 zelf het thema mocht kiezen waarmee ze in beeld zouden komen. Ze kregen ook inzage in de montage en mochten mee overleggen over het tijdstip van uitzending.

Deze vermenging van journalistieke genres (hard en soft news) waarbij de politicus als ‘persoon’ in plaats van ‘functionaris’ wordt geportretteerd, kan in de praktijk dus zorgen voor een minder scherpe rolverdeling tussen de ‘machthebbende’ (politicus) en de ‘controleur’ (journalist).

Het verschil met infotainment – waarbij de politicus zelf actief op zoek gaat naar meer populaire entertainmentkanalen – is dat hier juist vanuit een journalistieke behoeftevervulling meer op zoek wordt gegaan naar de entertainmentwaarde in het politiek-functionele.

Het idee leeft immers bij diverse uitgevers en omroepen dat juist dit soort politieke portretten, maar ook videofragmenten van kissebissende politici en spannende items over wie de ‘troonopvolger’ is binnen een partij, is wat mensen willen zien. Het kan fijne kijk- en klikcijfers opleveren, maar, zo blijkt tegelijkertijd uit onderzoek, het zijn niet per se onderwerpen waar nieuwsconsumenten op zitten te wachten. In hun onderzoek It’s catchy but it gets you fucking nowhere laten journalistiekwetenschappers Tim Groot Kormelink en Irene Costera Meijer van de Vrije Universiteit zien dat kijkers zich bij sensationeel gepresenteerd politiek nieuws ‘gemanipuleerd in plaats van eerlijk geïnformeerd’ voelen.

‘De mensen die wij interviewden gaven aan dat ze wel klikken om “even te kijken waar de ophef over gaat”, maar dat zegt heel weinig over hun waardering ervoor,’ vertelt Groot Kormelink. De onderzoekers concluderen dat wat nieuwsconsumenten willen (geïnformeerd worden over hoe dingen werken en waarom) verschilt van wat politieke journalistiek vaak brengt (wie botst met wie).

Het risico bij deze mengvormen zit dus niet in een politicus die meedoet aan een spelshow, maar dat de journalistiek de politiek benadert als een spel (en spreekt in termen van winnaars en verliezers).

Subscribe now

Agenda-setting

Hoewel sociale media (inclusief emoji’s) niet meer weg te denken zijn uit de politieke communicatie, hebben traditionele media de macht van de ‘agenda-setting’ wel behouden. Zij bepalen immers welke onderwerpen op sociale media belangwekkend genoeg zijn, en vervolgens welke onderwerpen dus verder worden bediscussieerd op diezelfde sociale media. ‘Traditionele media blijven de belangrijkste bron van politieke informatie,’ constateert Mariken van der Velden.

In de ‘reportages’ van Forum voor Democratie ziet Van der Velden deels een vorm van indirecte mediabeïnvloeding. Politieke partijen weten immers dondersgoed dat ze op sociale media een beperkt publiek hebben, en hengelen met spraakmakende inhoud vooral naar de aandacht van journalisten. ‘De meeste mensen kijken niet naar het vragenuurtje en zitten ook niet op Twitter, maar op het moment dat een fragment uit een zelfgeknipt filmpje of een tweet van een politicus in NOS Stories eindigt, boekt die partij resultaat.’

Bubbels

Sociale media kapen dus de aandacht van kiezers voor zover traditionele media dat toestaan en fungeren als springplank naar bredere aandacht in reguliere media. De impact van sociale media zelf op de nieuwsconsument wordt daardoor soms overdreven. Politicologe Van der Velden: ‘Er wordt te veel waarde toegekend aan klikgedrag. Zeker, mensen klikken op “10 redenen waarom”-verhalen, en redacties zijn druk aan het A/B-testen om te kijken wat “werkt”, maar hoe weten we nou precies waar mensen naar kijken, welke informatie ze krijgen? Is zo’n verhaal überhaupt wel echt gelezen en daarna besproken, en zo ja: hoe?’

Het wordt steeds lastiger te bepalen in welke context nieuws aan de (digitale) keukentafel wordt besproken. Politiek nieuws wordt grotendeels gedeeld via appgroepen, maar juist hier kunnen onderzoekers niet meekijken in welke context (‘wat idioot dit!’ of ‘wat geweldig!’) dat wordt gedaan. Hooguit krijgen ze data over hoe vaak bepaalde artikelen zijn gedeeld, en hoe vaak erop is geklikt. Klikken en kijken zegt wellicht iets over de kwantiteit, maar dat is nog wat anders dan de kwaliteit. Oftewel: het feit dat er relatief veel mensen op sociale media zitten en daar veel politiek nieuws is te vinden, betekent niet dat sociale media dus onze politieke opinies beïnvloeden. Van der Velden: ‘Uit Israëlisch onderzoek komt naar voren dat mensen voor hun politieke kennis helemaal niet zo afhankelijk zijn van sociale media. Er is een angst voor “filterbubbels” die een heel electoraat beïnvloeden, maar het gaat vooral om relatief kleine groepen mensen die extreem luidruchtig zijn via sociale media, maar in de praktijk weinig effect hebben.’

Tenzij traditionele media er aandacht aan gaan besteden, voegt Van der Velden lachend toe: ‘Want ja, dan groeit het weer!’

Dit artikel verscheen eerder in Vrij Nederland

D66'ers zijn zo content met zichzelf dat weldoenerij zich manifesteert als: anderen een beetje meer D66 in hun leven gunnen. Elektrische auto’s. Zonnepanelen. Of wat te denken van een mooie doctorstitel?

Vorige maand kreeg ik voor mijn verjaardag een geweldig cadeau van vrienden en familie: een Dyson-föhn, de F-35 onder de haarverzorgingsproducten. Voor mezelf zou ik het nóóít kopen want belachelijk-duur-doe-ff-normaal-paar-tientjes-HEMA-ook-goed maar mijn geliefden gunden mij deze kapitalistische kakofonie van exorbitante luxe. Het gegund worden van iets wat je eigenlijk stiekem wilt hebben is bijna nog leuker dan het cadeau zelf.

Dan zijn er ook type cadeaus waar je zelf helemáál niet op zit te wachten, maar zijn gegeven door mensen die redeneren vanuit zichzelf. Ze gunnen je iets waar ze zelf veel plezier aan beleven, dus waarom jij niet? Zo kreeg ik van mijn wederhelft whiskey-stenen zodat het drankje koel wordt maar het smeltwater van ijsblokjes de smaak niet verpest (ik lust geen whiskey), productiviteit-apps om dingen in te plannen (die mijn chaoshoofd vervolgens vergeet te gebruiken) en werd mijn gemopper dat hij zijn handjes in het huishouden wel wat vaker mocht laten wapperen beantwoord met twee robotstofzuigers met een rode strik eromheen.

Aan deze laatste categorie ‘cadeaus’ moest ik denken toen D66-minister Rianne Letschert afgelopen week aankondigde dat, als het aan het kabinet Jetten ligt, je binnenkort ook op het hbo je doctorsgraad kunt halen in plaats van alleen op de universiteit. Letschert (zelf ook in het bezit van een PhD) gunt hbo’ers ook ‘de mogelijkheid’ omdat ze ‘meer erkenning verdienen’.

Waarom dit wetsvoorstel alles zegt over hoe D66 naar zowel wetenschap als maatschappij kijkt, en wat daarin volgens hun waarde heeft (en wat dus impliciet niet).

Subscribe now

Ze snappen zelf niet eens wat ze willen

Aan hbo-instellingen wordt vaak praktijkgericht onderzoek gedaan. Daarbij ligt de focus niet zozeer op theorieën bouwen, maar meer op wat werkt en waarom (wel of niet) in deze specifieke context. Het is dus kennis dat wordt geproduceerd in en voor de praktijk wat direct toepasbaar is. Nederlandse onderzoekers die, vaak ook met partners uit bedrijfsleven of zorg, serieus methodologisch onderzoek doen kunnen hier geen erkende graad in halen. De universiteit erkent het (terecht) niet als volwaardige wetenschap en dus is er met dit type werk geen academische doctorsgraad in te behalen.

Volgens minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Rianne Letschert (D66), gaat het hier om een ‘hiaat’ die moet worden opgevuld met een nieuwe wet, en een nieuwe (memewaardige) titel: Professional Doctor. Het is dus niet zo dat het doctoraat (de PhD) wordt opengesteld, maar er is een extra titel bedacht die extreem veel lijkt op de universitaire titel om… Ja, om wat eigenlijk te doen wordt uit het persbericht vermomd als nieuwsbericht niet helemaal duidelijk.

Van zelf-feliciterende ministeriële persberichten wordt je nooit wijzer, dus dan maar de wetstekst er zelf bij pakken. In wetenschappelijk onderzoek kijk je altijd eerst naar welke definities er worden gehanteerd. Hier gaat het eigenlijk meteen al mis. In Artikel 7.18d lid 2a is de eis voor het toekomstig hbo-doctoraat: ‘een proeve van bekwaamheid tot het zelfstandig verrichten van praktijkgericht onderzoek’. Maar in artikel 7.18b lid 2a staat weer ‘een proeve van bekwaamheid tot het zelfstandig beoefenen van de wetenschap’. Die laatste formulering is identiek aan de eis voor de klassieke promotie in artikel 7.18. Dus hbo-doctoraat (voor engineering) krijgt dezelfde toetsingsformulering als een PhD, terwijl de hele wet beoogt het onderscheid te markeren. Dus ja: wat is het nou?

Dan verder naar wat de wet beoogt te bereiken. Maurice Limmen van de Vereniging Hogescholen is in zijn nopjes met het wetsvoorstel omdat het ‘mensen opleidt die samen met bedrijven en instellingen innovaties tot stand brengen’, de wettelijke verankering met een titel zou ‘heel goed nieuws zijn voor onze economie en maatschappij en een mijlpaal voor het hbo’.

De claim is dat Nederland te weinig ‘hooggekwalificeerde professionals’ heeft en dat dit innovatiekracht schaadt. Nergens wordt aangetoond dat dit komt door de afwezigheid van een doctorstitel. De mensen die momenteel meedraaien in de pilot, doen dat al. De wet gaat niet zorgen voor een automatische groei in kenniscapaciteit. In wetenschappelijke termen: de causale keten van graad = meer kandidaten = meer innovatie = economische groei wordt gewoon zonder enige onderbouwing gepresenteerd als voldongen feit. In Haagse termen: we worden getrakteerd op politieke gelegenheidsargumenten die je eigenlijk op elk voorstel kunt plakken (belastinggeld uitgeven is in Den Haag immers altijd goed voor innovatie, concurrentie, de economie, etc).

Ook de vraagkant is niet onderbouwd. Er staat dat het ‘bedrijfsleven behoefte heeft’ aan deze professionals, maar ik zie nergens een arbeidsmarktonderzoek waaruit blijkt dat werkgevers mensen met een doctors-titel missen in plaats van gewoon mensen met bepaalde vaardigheden. Daarnaast is de aanname dat praktijkgericht onderzoek alleen op hbo-instellingen plaatsvindt totale quatsch. Toegepast onderzoek met industriële partnerschappen zijn gewoon onderdeel van de dagelijkse universitaire praktijk. Denk aan de TU Delft, Universiteit Wageningen of medisch onderzoek in academische ziekenhuizen. Theorieën toets je in de praktijk (met experimenten en medische trials bijvoorbeeld), en als de praktijk resultaten geeft die botsen met je theorie dan draagt dat bij aan de vorming van nieuwe theorieën. Rondrennen in het empirische hamsterwiel is grofweg zo een beetje de kern van wetenschap.

Hilarisch aan het wetsvoorstel is juist de hardnekkig rammelende en opportunistische onderbouwing. Zo wordt een OESO-rapport uit 2014 aangehaald als reden om praktijkgericht onderzoek te versterken, maar als je dat rapport er zelf even bijpakt zie je niets staan over de invoering van een doctorstitel. Wat het rapport wél zegt is dat hogescholen in Nederland een beperkte onderzoekscapaciteit hebben, de kwalificaties van de docenten naar internationale maatstaven laag zijn, de uitval hoog, en de onderzoeksactiviteiten matig. Het rapport is dus vooral kritisch over de staat van de kwaliteit van het onderzoek op dat moment en adviseert de kwaliteit te verhogen door onder meer langdurige investeringen, betere docenten en een betere link tussen onderzoek en onderwijs. Hoe je dat gaat doen door 12 jaar later zelf een titel te bedenken in de hoop dat het dan de boel vanzelf wel opwaardeert, blijkt volstrekt onduidelijk. Wel duidelijk is dat ze bij het Ministerie van OCW de hand er niet voor omdraaien om bronmateriaal ondeugdelijk te citeren.

Overigens kun je tussen de letters van de wet de vragende partij voor deze wetgeving wel vinden. De pilot loopt sinds 2023, met 164 kandidaten over vijf jaar verspreid. De wet citeert twee tussenrapportages van een zogeheten ‘Validaticommissie PD’ als bewijs dat de pilot veelbelovend’ is maar die commissie is ingesteld door de Vereniging Hogescholen, die direct belang heeft bij het slagen van de pilot (want promovendi = kassa) en daarom dus ook zo in de gloria zijn over het wetsvoorstel.

Net zo opmerkelijk: de wet ligt er al terwijl de pilot (kosten: 10 miljoen euro per jaar) nog niet eens is afgerond, laat staat geëvalueerd. In wetenschappelijke taal: dat is geen onafhankelijke empirische toetsing, dat is premature zelfevaluatie. In normale mensen taal: een Wij van WC-eend-onderzoek waarbij ze te belabberd zijn om de fles te openen omdat ze weten dat er toch wel wordt betaald.

Normaal toets je een theorie aan de hand van uitkomsten. Minister Letschert (D66) wil haar hypothese (praktijkgericht doctoraat heeft economische meerwaarde) wettelijk verankeren nog voordat de empirische cyclus (waarin de toetsresultaten uit de pilot komen) rond is. De wet loopt dus voor op het bewijs die het claim te hebben. In de wetenschap noemen we dat een post-hoc rechtvaardiging, maar in politiek Den Haag gewoon window dressing.

Het gaat minister Letschert (D66) ook niet om de inhoud, maar om hoe het eruit ziet.

Subscribe now

Ordinaire statuspolitiek

Het is een weinig verheffend gebeuren en komt neer op ordinaire statuspolitiek. De hbo-sector wil al jaren opgewaardeerd worden richting de universiteit (met bachelors en masters), waarbij de titel ‘doctor’ the one ring to rule them all is. Het regeerakkoord heeft de ambitie van ‘meer praktijkgericht onderzoek’ overgenomen en wil zelfs bij accreditatie van wetenschappelijke opleidingen toetsen of ze wel goed genoeg aansluiten op de arbeidsmarkt. Een politiek aantrekkelijk narratief want wie wil er nou niet mensen met hogere graden die bijdragen aan de economie?

Precies deze rammel-redenatie is Peak D66. Het wordt niet veel meer D66 dan dit.

Hbo’ers krijgen een aai over hun bol want ‘jullie doen ook waardevol werk en verdienen een mooie titel’. Alsof de waarde van hbo-onderzoek (of van welk soort werk dan ook) afhangt van of er wel of geen doctorstitel op te plakken valt. Een doctoraat is geen waardemerk op het werk wat je doet, maar een bewijs dat je op een specifiek moment in staat bent geweest tot een specifiek soort kennisproductie. Dat je in staat bent om (hoe minuscuul dan ook) zelfstandig grenzen in een wetenschappelijk vakgebied kunt opschuiven, getoetst door een gemeenschap van internationale vakgenoten die in staat zijn om precies dit hyperspecifieke soort kennis te beoordelen en op waarde te schatten.

Daarna kun je van alles gaan doen. Ik ben toevallig onderzoeksjournalist geworden. Dat maakt mijn PhD-titel niet langer irrelevant, maar het zegt ook niets over de waarde van het werk dat ik daarna ben gaan doen. Net zoals iemand die jarenlang uitstekend praktijkgericht onderzoek doet zonder doctoraat daarmee niet minderwaardig werk doet. De waarde van het werk staat namelijk op zichzelf.

Deze wet suggereert dat praktijkgericht onderzoek meer waard wordt als er een doctorstitel op zit. Het ondermijnt precies de logica die een PhD-titel zijn waarde geeft. Want het hele punt van een PhD is dat het juist niet toegankelijk is. It’s supposed to be hard, otherwise everybody would be doing it. Daarnaast zegt die titel iets veel specifiekers dan de kleuterjuf-redenatie dat er ook andere mensen zijn die ‘keihard werken’ in de onderzoekssector. Nou-fucking-en. Hard werken maakt je nog geen wetenschapper.

Tot slot laat het kabinet met het nieuwe wetsvoorstel (zeker in combinatie met het regeerakkoord) vooral zien weinig van de rol van wetenschap in de maatschappij te snappen. Woorden zoals innovatie, kenniseconomie, aansluiting arbeidsmarkt en concurrentiepositie vliegen je om de oren terwijl wetenschap juist waardevol kan worden omdat het zich daar niets van aan hoeft te trekken. Kwantummechanica en de zoektocht naar Schrödinger’s kat was tientallen jaren puur abstract voordat er technologie op gebouwd kon worden. De ontdekking van de structuur van DNA leverde aanvankelijk ook geen rooie rotcent op. We hebben geheugenschuim, krasbestendige brilglazen, waterfilters en draadloze boormachines dankzij de NASA-maanladingen. Uitvindingen die je niet krijgt wanneer astronauten aansluiting op de arbeidsmarkt moeten vinden alvorens hun opleiding geaccrediteerd wordt.

Sterker nog, als een meetbare waardevolle bijdrage aan de economie daadwerkelijk de graadmeter is - zoals de nieuwe wet van Letschert maar ook het regeerakkoord suggereert - dan denk ik dat mijn vrienden en familieleden die in de bouw of de zorg werken mijn PhD-titel met twee vingers in de neus links en rechts inhalen. En als we daadwerkelijk zouden gaan kijken naar een meetbare waardevolle economische bijdrage zou de hele Nederlandse consultant-klasse (en daarmee 75% van het D66-ledenbestand) morgen werkloos thuis zitten.

Het overwaarderen van de titel (en daarmee deze inhoudelijk devalueren) is niets meer of minder dan symbolische inclusie. D66 is de partij van de hogeropgeleide professional die gelooft dat onderwijs het ticket is naar maatschappelijke meerwaarde: allemaal een Erasmus-jaar, allemaal minimaal een master-titel, een tussenjaar in Bali (suuuuuperchill), een Starbucks-koffie-stempelkaart en een stage bij de Verenigde Naties. Haal je vinkjes en blijf binnen de geharkte carrièrepaadjes die D66 voor je aanlegt (en als je lief bent, willen ze die best hier en daar al wangenknijpend een beetje verbreden, want zo zijn ze).

Diplomademocraten66 staan er niet eens bij stil of het overwaarderen van titels en diploma’s een gezonde manier is om waarde toe te kennen aan mensen en hun werk, of hun rol in de maatschappij. Ze vragen zich vooral af wie er nog geen diploma of titel heeft zoals zij, en welke groepen in de samenleving het verdienen om een beetje meer op henzelf te gaan lijken.

D66 heeft het zo goed met zichzelf getroffen dat ze de wereld vooral meer D66 gunt zonder zich af te vragen of de wereld daar eigenlijk op zit te wachten.

Subscribe now

Europese regelzucht is eigenlijk een symptoom van strategische verwennerij. We kunnen het ons (vooralsnog) veroorloven om elkaar bezig te houden met compliance-flowcharts, sheets met groene vinkjes en aanjaagteams vol kwartiermakers tot het te laat is (en alle capabele mensen al vertrokken blijken).

Na vier jaar wonen in Portugal (en meermaals met nummertje in de hand en bammies op schoot zitten wachten op een formulier-stempelende-ambtenaar) begin ik door te krijgen dat regels op zichzelf niet per se problematisch zijn. Aan regels, formulieren, bureaucratie met lang lunchende ambtenaren en trage vergunningsprocedures hier geen gebrek.

Toch is de Portugese overheid niet opdringerig. De communicatie tussen overheid en burger heeft (wegens bemande loketten) ook nog een informele kant. Een menselijk gezicht. Ik moest het mijzelf letterlijk afleren om elk contact met een ambtenaar te benaderen als een potentieel toekomstig processtuk (‘zoals besproken in het telefoongesprek van X met Y inzake Z, bevestig ik bij dezen per mail..’). Er is hier geen institutionele prikkel om mij als burger te pakken op een onvolkomenheid, op een verkeerd ingevuld formuliertje of een te laat geopende brief omdat je toevallig een week internetloos met vakantie was.

Je merkt het eigenlijk pas hoe erg het is als je er niet meer woont, maar Nederland heeft, net als andere West-Europese landen, een behoorlijk strenge handhavingscultuur. Deels omdat er in Nederland simpelweg meer valt te halen, maar net zo goed omdat we het lekker vinden om elkaar te handhaven. Door de grotere verzorgingsstaat wordt er namelijk van alles uitgekeerd, gesubsidieerd en voorzien van toeslagen, maar verwachten belastingbetalende burgers ook dat er wel goed in het snotje wordt gehouden of de mensen die het krijgen er wel recht op hebben (hell hath no fury like a Nederlander scorned die erachter komt dat iemand ánders een eurootje meer heeft gekregen dan waar hij of zij recht op had).

Gevolg: de Nederlandse overheid is de meest agressieve schuldeiser: ze gaat snel naar de deurwaarder, heeft beslagmogelijkheden op bankrekeningen en loon (die in andere landen pas in een veel later stadium komen) en kent een hele korte periode tussen aanmaning en beslaglegging.

Subscribe now

Gevaar van goede bedoelingen

Juist landen die zichzelf als goed georganiseerd beschouwen en daar een culturele eigenwaarde uit halen (‘hier is tenminste alles goed geregeld’), blijken in de praktijk minder wendbaar dan de zuidelijke landen die misschien wel bureaucratisch zijn (Portugal, Spanje, Griekenland) maar nog volop informele kanalen hebben. Want in tegenstelling tot ‘mijn nieuwe’ overheid, zijn Nederlandse ambtenaren heel druk met achteraf kunnen aantonen dat er correct is gehandeld. Niet alleen richting burgers, maar ook richting elkaar. In de Verenigde Staten is het Pentagon net zo goed een bureaucratisch monster, maar daar wordt in ieder geval nog een beetje ruimte (en dus ook vertrouwen) gegund aan het uitvoerend personeel. In Nederland gijzelt de overheid zowel burger als zichzelf liever in een bureaucratisch panopticum.

De logica van het systeem is verschoven van het zo effectief mogelijk leveren van publieke diensten (zoals zorg of veiligheid) naar een geraffineerd juridisch indek- en afdeksysteem voor bestuurders, ambtenarij en politiek. Het systeem is hierdoor zó druk bezig met zichzelf (procedures volgen, fouten vermijden, verantwoording voorbereiden voor elk mogelijk scenario) dat de reden waarom je het allemaal doet (zoals zorg of veiligheid leveren) naar de achtergrond verdwijnt. Het is geen kwade opzet, maar ‘waarheen leidt de weg’ is een irrelevante vraag voor een systeem wiens dagelijkse logica zelfbescherming is.

Het geloof dat een overheid goed functioneert zolang de procedures kloppen, is een overheid die immuun is voor fundamentele kritiek op datzelfde functioneren.

Want als het misgaat, dan laten we toch een onderzoekscommissie onderzoeken hoe het heeft kunnen gebeuren die vervolgens nieuwe regels voorstellen waarmee we het een volgende keer voorkomen?

Subscribe now

COLUMN: Liever volgens de regels dan te laat

Vorige week nam in Duitsland een brandweerman na 34 jaar trouwe dienst ontslag nadat hij een boete en rijontzegging had gekregen omdat hij tijdens een spoedrit met zwaailicht en sirenes te hard reed. De burgemeester bood zijn excuses aan, maar de boete bleef staan. Regels zijn regels, tenslotte.

Het geval doet direct denken aan de spagaat waarin West-Europa zich bevindt met de wederopbouw van diens krijgsmachten. Aan regels geen gebrek: we hebben aanbestedingsregels, toetsingskaders, begrotingsdiscipline, samenwerkingsverbanden, overlegtafels en allerhande beslisbomen die ervoor moeten zorgen dat iedereen doet wat ze moet doen.

Toch blijft de belangrijkste vraag onbeantwoord: wie moet wat concreet leveren? Hoogleraar Isabelle Duyvestein hamert al jaren op de noodzaak van concretisering, en liet zich eerder over de meest recente Defensienota ontvallen dat ‘het ministerie zoekt naar het goede verhaal bij de mooie spullen die het heeft’. Maar wat is het doel van die mooie spullen, wat wil je ermee bereiken en waarom?

De hoeveelheid regels, het gebrek aan onderlinge samenhang, maar ook hoe ze domweg het werk onmogelijk maken, weerspiegelen het richtingsgebrek. Zeker, regels moeten voor iedereen gelden, want anders is het niet rechtvaardig. Tegelijkertijd moeten ze wel functioneel zijn: een brandweer die te laat komt omdat hij zich aan de 30 km-snelheidslimiet moet houden binnen de bebouwde kom valt daar niet onder. Steker nog, als hij zich aan de regels had gehouden, zou zijn late arriveren (en het affikken van een halve woonwijk) juist weer reden zijn om nieuwe regels te bedenken (uiteraard voorafgegaan door aanbevelingen van een streng kijkende, speciaal voor de gelegenheid in het leven geroepen, onafhankelijke onderzoekscommissie). De politieke kosten van fouten zijn, zeker in het veiligheidsdomein, groot.

Dit voorval staat symbool voor de krijgsmacht omdat het niet per se de regels zijn die in de weg zitten (ze zijn vervelend, maar niet voor de kat z’n viool) maar omdat het niet duidelijk is welk falen zwaarder weegt voor bestuurders. De boete blijft staan omdat te snel rijden een duidelijke overtreding is. Te laat komen bij een brand is blijkbaar alleen problematisch als het vervolgens echt misgaat (en diezelfde burgemeester verantwoording moet gaan afleggen).

Ook de Europese krijgsmachten hebben aan regels (aanbestedingswet!) geen gebrek, maar net als de burgemeester van het Duitse plaatsje Tauche niet scherp op het netvlies welk falen onacceptabel is. Is dat onderbesteding? Militaire irrelevantie? Een volledige black-out van een week terwijl iedereen een noodpakket heeft voor maximaal 72 uur? Juridische aansprakelijkheid na militair ingrijpen? Een Russische onderzeeboot in de Noordzee?

Zolang de politiek het doel niet expliciet durft te maken, anders dan lauwe algemeenheden zoals ‘veiligheid is geen vanzelfsprekendheid’, vullen bestaande regeltjes, kaders en wetsartikelen dat vacuüm. Niet als instrument om het doel te bereiken maar als een middel om jezelf achteraf politiek mee in te dekken. Te verantwoorden waarom iets misging. De logica van politiek handelen en besturen is verschoven van effectiviteit naar politieke verdedigbaarheid.

En dus weet het Nederlandse Ministerie van Defensie exact wat het wil vermijden of bereiken op papier, maar lijkt steeds minder duidelijk of het in de praktijk kan doen wat het moet doen. Niemand lijkt die verantwoordelijkheid ook te willen oppakken: dit type falen wordt namelijk pas zichtbaar als het te laat is.

Deze column verscheen eerder deze week in Atlantisch Perspectief

In 2018 schreef ik voor Follow the Money over de bliksemcarrière van luitenant-generaal Eleanor Boekholt-O’Sullivan bij Defensie. De conclusie was ongemakkelijk: de loftuitingen over haar als ‘stoer sociaal talent’ dienden vooral om te verbloemen dat ze militair weinig op haar conto had staan. Haar installatie als commandant van Vliegbasis Eindhoven viel samen met een actieve wervingscampagne van Defensie voor meer vrouwen aan de top, en haar mentor en Luchtmacht-commandant Sander Schnitger erkende dat zelf ook: ze was weinig ervaren, maar ‘in een vliegtuig word je niet per definitie een goede manager’.

Tegenwoordig zit Boekholt-O’Sullivan in het kabinet Jetten als minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en beleefde gisteren haar vuurdoop voor de Tweede Kamer. Volgens de T. maakte zij het ‘dusdanig bont dat de grens van het begrip bij Kamerleden bereikt werd’. Zo tekende de krant op dat

de door D66 tot woonminister gebombardeerde luitenant-generaal Eleanor Boekholt-O’Sullivan moest in haar eerste debat wel heel erg leunen op haar ondersteuning, al mocht dat niet altijd baten. „Ik kan nu wel gaan voorlezen wat er staat”, vertelde ze de Kamer toen haar een briefje voor werd geschoven, „maar dan weet ik niet wat ik zeg”.

Een van de ambtenaren opperde het zelfs even over te nemen van een haperende Boekholt-O’Sullivan. „Ik wil hem ook wel even doen”, fluisterde ze in het oor van haar minister. Hoogst ongebruikelijk, maar het mocht nog van de minister en de Kamer. Helaas voor de D66’er was de kous voor de vragensteller daarmee niet af en kwam er nog een vervolgvraag. Dus moest ze zelf weer aan de bak, maar het bleek onverrichter zake: „Daar kan ik geen antwoord op geven, dat weet ik niet.”

Subscribe now

Boek(holt) met een open eeeeeinde

Boekholt-O’Sullivan laat bij vertrek steevast een mooi verhaal met open einde achter. Bij Vliegbasis Eindhoven waren dat drie hoofdpijn-dossiers omtrent veiligheid, klokkenluiders en gevaarlijke stoffen. Ook werd bij haar als commandant melding gedaan van medewerkers die een militair vliegtuig gebruikten om een lang weekend in het vakantiehuisje van een collega in Italië door te brengen. Brandstofkosten: tussen de €100.000 en €140.000. De vlucht werd achteraf als trainingsvlucht bestempeld met medeweten en deelname van leidinggevenden. Haar oordeel: geen vermoeden van een misstand, al werden er wel maatregelen getroffen. Voortaan moet het doel van trainingsvluchten worden genoteerd en kwam er een ‘cultuurprogramma’ (een definitie van wat dit precies is, hoe dat eruit ziet en hoe je daar het succes van meet ontbreekt in het misstandsonderzoek uit 2020 van het Huis van de Klokkenluiders).

Het meest recente project van Boekholt-O’Sullivan, Defport, wordt ook achter gelaten met de nodige losse eindjes, gebrek aan tastbaar resultaat en heel veel vragen. Defport werd vorig jaar opgericht vanuit het ministerie en moest een ‘unieke samenwerking’ tussen Defensie, de industrie, kennisinstituten (zoals TNO) en Economische Zaken worden om innovatie te stimuleren en de productie van militair materieel opvoeren. Grappig hoe de overheid letterlijk elke publiek-private samenwerking met exáct steeds dezelfde voorspelbare rits spelers steevast omdoopt tot een ‘unieke samenwerking’, maar dat terzijde.

Ondanks haar relatief korte bestaan is Defport inmiddels meerdere projectleiders verder en na anderhalf jaar moest voormalig minister Eric Wiebes van McKinsey worden ingevlogen om een advies op te stellen naar hoe dat hele Defport eigenlijk zou moeten worden ingericht. Conclusie (ingezien door DieuwsNieuws): ‘de voortgang is naar ons oordeel teleurstellend’ en Wiebes stelde ‘sterker gearticuleerde, meetbare mijlpalen’ en een ‘concrete werkwijze’ voor.

Volgens betrokkenen is dit deels te verklaren door hoe Defensie zelf is ingericht: ‘een soort Belastingdienst met een groen pakje’ daar er meer mensen elkaar op dagelijkse basis bezig houden met ambtelijke projecten dan het organiseren, uitbreiden en onderhouden van fysieke gevechtskracht. Resultaat: mensen (waaronder ook Boekholt-O’Sullivan) durven geen keuzes en geen fouten te maken. Als ze deze instelling meeneemt naar het Ministerie van Volkshuisvesting dan zal ze nog een hele kluif hebben aan het op één lijn krijgen van corporaties, huurders, huiseigenaren en bonden.

Boekholt zoekt desalniettemin graag de pers op om te vertellen wat er wél goed gaat: ook als er half werk is geleverd. Want zelfs waar ze verbetering in fysieke gevechtskracht beloofde, ontbrak het aan tastbare resultaten. In het Algemeen Dagblad en De T. (beetje de go-to-kanalen voor kritiekloze Defensie-PR) en NRC en Parool (idem maar dan voor dingesen met een diversiteitshaakje) presenteerde ze vorig jaar september een nieuw scherfvest voor vrouwelijke militairen.

Althans: een tussenoplossing voor het nog niet bestaande vrouwenvest, want het speciale vest wat ze voor ogen had bleek een fataal ontwerpprobleem te hebben. Tegen Het Parool vertelde Boekholt-O’Sullivan al in 2024 hoe het prototype met cupmaten was afgevallen bij een schietproef: de kogel ketste af op de ronding en vloog naar boven (lees: zo je strot in). ‘Terug naar de tekentafel dus,’ zei ze toen.

Vijftien maanden later werd een Amerikaans vest van de plank gekocht en gelanceerd in Soesterberg voor het oog van de camera’s. Het vest dat feestelijk werd uitgereikt aan vrouwen die in januari naar Litouwen zouden vertrekken had (zo was tussen neus en lippen door te lezen) op dat moment nog geen kogelwerende platen. Zonder die platen is een scherfvest geen beschermingsmiddel maar een drager die gruis en splinters tegenhoudt, geen kogels.

De jury die Boekholt-O’Sullivan enkele dagen later de Aletta Jacobsprijs toekende roemde op basis van de media-aandacht haar inzet: ze zou volgens het persbericht van de feministische academia door de vrouwelijke (cup)vormen scherfvesten juist veiliger hebben gemaakt. Asjemenou.

En deze week, in haar eerste optreden als minister voor de Tweede Kamer, was het patroon opnieuw herkenbaar: ze beheerst het verhaal in aanloop naar de volgende positie, maar ontbeert de inhoud om deze vervolgens te vervullen.

Subscribe now

Feministische mannen

Het gaat hier niet om Boekholt-O’Sullivan zelf, maar net zo goed om de mannen (en D66 als partij) die een vrouwelijke kandidaat op het schild hijsen en bereid zijn daarbij klinkklare onzin te verkopen.

Meest recente voorbeeld was de Commandant der Strijdkrachten, Onno Eichelsheim, die tegen NRC zei dat hij in haar een ‘serieuze kandidaat zag om hem volgend jaar op te volgen’. Iedereen binnen en buiten Defensie weet dat hij uit zijn nek kletst. Niet alleen heeft Boekholt-O’Sullivan het verkeerde kleur pak (de Commandant der Strijdkrachten wisselt namelijk tussen Landmacht, Luchtmacht en Marine dus twee keer achter elkaar een Luchtmacht-opperhoofd is een no-no), maar is het nog maar de vraag of Eichelsheim aanvankelijk bereid was om een stap terug te doen.

Of wat te denken van voormalig Luchtmacht-commandant Sander Schnitger die haar in de Volkskrant naar voren schoof waarbij hij letterlijk haar gebrek aan militaire ervaring als reden opvoerde voor haar geschiktheid. Meest recente: premier Rob Jetten die haar ‘militaire precisie om grote knopen door te hakken’ aanprees (precies hetgeen waar het juist bij Defport aan ontbrak) en lanceerde als ‘woongeneraal’ op een van de meest politiek gevoelige dossiers.

Wat dergelijke ‘feministische mannen’ niet lijken te snappen is dat échte gelijkwaardigheid betekent dat vrouwen ook het recht hebben op eerlijke beoordeling van hun tekortkomingen. En dus niet met valse ridderlijkheid beschermen tegen kritische beoordeling. Wat Schnitger, Eichelsheim en Jetten doen is vrouwen behandelen als symbolen in een verhaal over diversiteit omdat het voor hun eigen carrière en profilering wel lekker uitkomt. Het is niet seksistisch om vrouwelijke bestuurders op hun merites af te rekenen, in tegendeel.

Boekholt-O’Sullivan is - verblind door ambitie - in een positie gemanoeuvreerd waarin ze gedoemd is te falen. Hoe hoger je wordt opgehemeld door anderen, des te groter de verwachtingen waar je aan moet voldoen en des te harder de val als het onverhoopt niet goed afloopt.

Binnen D66 is voormalig minister van Defensie, Kajsa Ollongren, mede-architect van deze kaartenhuis-constructie. Meerdere bronnen bevestigen dat zij Boekholt-O’Sullivan actief naar de partij heeft gehaald. Als minister van Defensie bedacht Ollongren een prijs, De Francien de Zeeuw-penning, voor militairen die zich inzetten voor ‘neurodiversiteit, transgender personen of mensen met een bi-culturele achtergrond’. De minister roemde in haar toespraak Boekholt-O’Sullivan als "Topvrouw van het Jaar" en prijst ze haar "verzetsdaad" voor het afdoen van haar stropdas.

Oftewel: Ollongren timmerde vast het podium waar haar eigen kandidaat op kon klimmen want bij de tweede uitreiking, vorig jaar, won Boekholt-O’Sullivan deze prijs. Diverse bronnen melden onafhankelijk van elkaar dat, ondanks al het gepredik over inclusiviteit, onder Boekholt-O’Sullivan juist een gesloten cultuur werd gecreëerd van vrouwelijke vertrouwelingen waar geen tegenspraak werd geduld. Mensen die niet (genoeg) meebewogen, werden gezien als niet-loyaal en op een zijspoor gezet.

Subscribe now

Prijsje voor jezelf

Of het nou bestuurders, hoge militairen of politieke partijen zijn: als je té verhaalvast wordt, loop je het risico een tribale echoput te creëren. D66 doet graag alsof zij de volwassenen in de kamer zijn: de partij van kennis, deskundigheid en het algemeen belang. Maar wie goed kijkt ziet een partij die net zo goed opereert vanuit ego (🚩zelfverzonnen prijs🚩) als partijen die ze jarenlang de maat namen.

Neem Sjoerd Sjoerdsma, die als minister van Buitenlandse Handel door China op een sanctielijst staat en daarmee effectief geweerd wordt uit een van de belangrijkste handelsmarkten ter wereld. Als het je echt om de publieke zaak gaat, benoem je iemand die het werk kan doen. Als het je om het verhaal gaat (de moedige dissident, de principiële D66’er) benoem je Sjoerdsma.

Boekholt-O’Sullivan past in datzelfde patroon. Een vrouw met een militaire titel op het zwaarste binnenlandse dossier van het kabinet, gelanceerd door mannen die daarmee hun eigen progressieve geloofsbrief afgeven en door een partij die liever de goede foto maakt dan de goede minister levert.

Niet de Tweede Kamer heeft Boekholt-O’Sullivan deze week benadeeld, maar de partij die haar zonder politieke ervaring, zonder dossierkennis, zonder democratisch mandaat (via hoogstpersoonlijk bij elkaar geharkte achterban in zaaltjes) op het zwaarste binnenlandse dossier van het kabinet zette. Wonen is een van de terreinen waarop D66 campagne heeft gevoerd en dus een van de pilaren waarop dit kabinet leunt. Het gaat om honderdduizend woningen per jaar, een wooncrisis die een hele generatie raakt, corporaties, huurders en gemeenten die allemaal iets anders willen. Je zet daar geen buitenstaander neer die vijf nachten nadenkt of ze het ministerschap wil en de laatste nacht piekert over wat ze moet aantrekken.

Haar gehakkel, gestamel en afhankelijkheid van ambtenaren (die zelfs aanboden het woord van haar over te nemen, echt: wie is hier nou de snackbar?) wordt extra pijnlijk in een minderheidskabinet dat voor zijn voortbestaan afhankelijk is van goodwill-politiek en motiemanagement. Een minister die in de Kamer letterlijk zegt 'dat weet ik niet' kan een offerlam worden voor precies de oppositiepartijen die de coalitie probeert te paaien. Henri Bontenbal (CDA) liet immers zijn principiële bezwaren tegen gratis-biermoties al varen en premier Rob Jetten heeft besloten oppositiepartijen ‘strategisch te laten shinen’. Principiële inhoud wijkt in week 1 al voor het voortbestaan.

Het werkelijke slachtoffer is echter niet Boekholt-O’Sullivan (die vind ook hierna wel weer een baan via ABDTopconsult-carroussel), maar de 25-jarige die nog op zolder bij de ouders woont of het bejaarde stel dat vastzit in een eengezinswoning (omdat ze van de opbrengst geen aangepast appartement kunnen betalen).

En de werkelijke vraag is: waarom kiest D66 bewust voor een minister zonder vakinhoudelijke en bestuurlijke ervaring? Is dit the next best thing als je niet wilt toegeven dat je zelf ook geen antwoord hebt op de wooncrisis?

Een reeks juridische conflicten, faillissement door ‘onbehoorlijk bestuur’ met miljoenen aan schulden, strafrechtelijk onderzoek naar zowel een van zijn bedrijven als hemzelf en tegelijkertijd honderden miljoenen euro’s aan Defensiecontracten binnenhalen. Een Limburgse touringcaroperator kreeg het voor elkaar.

Afgelopen weken was ik even AWOL op Substack…

Read more

Nederland kent geen tekort aan bestuurders die falen, maar wel een tekort aan bestuurders die uit beeld verdwijnen wanneer ze een puinzooi achterlaten. Wie zijn die mensen!? Voor Nieuwe Revu draaide ik een rondje mee in de Haagse baantjescarrousel.

Als minister pleitte ze voor duu…

Read more

Het kabinet Jetten I is compleet en telt een opvallende hoeveelheid top-ambtenaren, zoals Elanor Boekholt-O’Sullivan. Een luitenant-generaal voor D66 op volkshuisvesting? Dan zal het wel vanwege managementkwaliteiten zijn. Laat ik deze nou toevallig al eens onder de loep hebben genomen.

Het aantal topambtenaren (minimaal zes stuks afhankelijk van definit…

Read more

Er is iets raars aan de hand in het publieke en journalistieke schrijversland. Het maakt niet uit welke column, artikel of social media post ik lees: alles leest alsof ik het al honderd keer eerder heb gelezen. En niet alleen inhoudelijk, ook steeds …

Read more

Liegen mag niet en daarom houden we niet van oneerlijke politici. Toch kan het politieke systeem niet zonder gesmiespel. Vaagheid en zelfs liegen hebben een functie: het maakt compromissen verkoopbaar en beperkt gezichtsverlies.

Het ontregelen van de tegenstander is nog ouder dan de weg naar Rome. Ptolomeus I Soter, een belangrijke generaal onder Alexan…

Read more

Onlangs verscheen bij de VPRO (terug te zien via NPO Start) de documentaire-serie ‘Wakker in Paraguay’, waarin makers Gijs Swantee en Fleur Amesz Nederlanders volgen die zichzelf zien als ‘politiek vluchteling’ emigreren. Hoe ‘wakkere’ corona-complotdenkers en zelfs Holocaust-ontkenne…

Read more

Krantenkoppen vol doomerboomers die het einde van de Wereldorde aankondigen dit weekend. Reden: het gecirkel van de regering Trump boven een andere energie- en mineraalrijke invloedssfeer, Groenland. Waarom we alleen het recht van de sterksten vrezen als we die zelf niet meer zijn.

‘Landen moeten eigendommen hebben om te kunnen verdedigen. Je verdedigt …

Read more

Donald Trump heeft Nicolás Maduro van zijn bed gelicht in Venezuela. De Amerikaanse inval wordt vooral geduid langs ideologische breuklijnen: links is tegen, rechts is voor. Voorbij de politieke loopgraven riekt de arrestatie van de Venezolaanse president Maduro vooral naar Amerikaanse hardleersheid.

In 2003 moest Saddam Hussein worden afgezet. De wrede…

Read more